Кіріспе

Ежелгі Гандараның қазіргі Пәкістандағы астанасы Пушкалавати (; Urdu: پُشْكَلآوَتی; Sanskrit: Puṣkalāvatī पुष्कलावती; Prākrit: Pukkalāoti; Πευκελαῶτις Peukelaôtis) немесе Пушкаравати (Sanskrit: Puṣkarāvatī; Pāli: Pokkharavatī), Бала-Хисар, кейін Шейхан Дхери (;), қазіргі Пәкістанда орналасқан Гандхараның ежелгі аймағының астанасы болды. Оның қираған жерлері қазіргі Шарсада қаласының шетінде, Шарсада ауданында, Хайбер-Пахтунхвада, Пешавардан солтүстік-шығысқа қарай 35-42 шақырым жерде, Жинди өзенінің жағалауында, Сват өзені мен Кабул өзенінің тоғысқан жеріне жақын орналасқан. Бала-Хисар төбесіндегі ең көне археологиялық қалдықтар б.з.д. 1400-800 жылдарға жатады. Пушкалавати (Бала-Хисар төбесінде) б.з.д. 520 жылы Ахеменидтердің аймақтық елді мекені ретінде құрылған болуы мүмкін, және ол біздің заманымыздың 3-ші ғасырының басына дейін маңызды қала (Шейхан Дхери төбесінде) болып қалып келді. Пушкалавати қираған жерлері Шамбор өзенімен бөлінген екі учаскеден тұрады. Оңтүстікте Бала-Хисар орналасқан, ол екі жеке төбеден – шығыс және батыс төбелерінен тұрады. Солтүстікте Шамбор және Жинди өзендерінің арасында орналасқан Шейхан Дхери жатыр.

Этимология

Пушкалавати (санскрит: पुष्कलावती, ) санскрит тілінде "Лотос қаласы" деген мағынаны білдіреді. "Рамаяна" бойынша индуист мифологиясында, қала Пушкалавати деп аталуына себебі, ол Бхаратаның ұлы Пушкалаға сыйға берілген. Ежелгі Пушкалавати маңындағы аймақ зороастрийлік "Зенд Авеста" кітабында Ваэкерта деп тіркелген, бұл Ахура Мазда жаратқан жер бетіндегі ең әдемі жетінші орын саналады. Ол Бактрияның "баға жетпес қазынасы" ретінде танылып, көршілес ежелгі Таксилаға ықпал еткен.

Қалдықтар

Пушкалавати қирабалары көптеген ступалар мен екі ежелгі қала орнынан құралған.

Бала Хисар

Бұл аймақтағы Бала-Хисар орны алғаш рет біздің заманымыздан бұрынғы 2-мыңжылдықта қоныстанған. Бала-Хисардағы "Жұмсақ қызыл" / қызыл жылтыр керамикасы бар ерте қабаттардың С14 сынағы 1420–1160 жж. көрсетсе, бұл ерте кезең шамамен 1400–800 жж. аралығында болған деп есептеледі. Қызыл жылтыр керамикасының сақталуымен қатар, енді ойықтармен әшекейленген ("ойықталған" қызыл жылтыр керамикасы), бұл кезеңде (шамамен б.з.д. 750–500 жж.) Ганг алқабынан келген ықпалмен сұр керамикадан жасалған тік қабырғалы ашық ыдыстар пайда болды, бұл Пішінді сұр керамика мәдениетінің ыдыс пішіндеріне ұқсас. Шамамен б.з.д. 520 жылы бұл орын Әхеменид империясына қосылған болуы мүмкін, бірақ Бала-Хисарда әкімшілік ғимараттар немесе сарайлардың археологиялық дәлелдері жоқ, тек "Әхеменидтердің су ішетін ыдыстарын үлгі алуға қатысты белгілі бір дәлелдер" бар, жергілікті элиталар империядан қабылдаған болуы мүмкін. Әхеменид пішіндерін үлгі алғанын көрсететін "Тюльпан ыдыстары" деп аталатын керамикалық бұйымдар тек Бала-Хисарда (б.з.д. 400–325 жж.) кездеседі. Арианның айтуынша, қала б.з.д. 327/326 ж. Ұлы Александрға бағынып берді, ол онда гарнизон орнатып, бекінді. Рейнхард Диттман (1984) Бала-Хисардағы "Лотос ыдысының" ең алғашқы пайда болуы Ұлы Александрдың кезінен бастап Маурия дәуірінің басына дейін, б.з.д. 4-ғасырдың соңы мен 3-ғасырдың басына дейін болғанын болжады, бірақ Камерон Петри (2013) Әхеменидтен кейінгі мерзім, б.з.д. 4-ғасырдың соңы мен 2-ғасырдың аралығында болуы ықтимал деп санайды.

Шейхан Деридегі Пюсела

Бактриялық гректер жаңа қала (Пуэцела (Πευκέλα) немесе Пуэцелаитис (Πευκελαώτις) қазіргі Шейхан Дери деп аталатын үйіндіде салған, ол Шамбор өзенінің арғы бетінде, Джинди өзенінің жағасында, Бала Хисардан солтүстік-шығысқа қарай шамамен бір километр жерде орналасқан. Бұл қала б.з.д. екінші ғасырында Индо-грек кезеңінде құрылып, біздің заманымыздың үшінші ғасырының басына дейін Индо-скифтер, Индо-парфтар және Кушандармен мекен етілген. 1994 жылы Британ кітапханасы жиырма жеті қайың қабығына жазылған түрмелердің ішінде екі ерте буддалық қолжазбаны сатып алды, олар Ауғанстанның Хадда қаласындағы Дхармагуптака монастырында табылған болуы мүмкін. Бұл екі қолжазба, «авадана» деп белгілі және біздің заманымыздың бірінші ғасырында ғандари тілінде жазылған (қазір Британ кітапханасының Гандаран түрмелері жинағында сақталады), қаланың атын Покхалади деп атады. Біздің заманымыздың екінші ғасырында өзен өз арнасын өзгертіп, қаланы су басты. Қала қазіргі Раджар ауылына көшірілді. Бұрынғы қаланың қираған жерлерін Ахмад Хасан Дани 1960 жылдары ішінара қазып зерттеді. Мир Зиарат, Раджар және Шахр-и-Напурсанда әлі де қазба жұмыстары жүргізілмеген көптеген үйінділер бар. Пушкалавати туралы соңғы мәлімет, 7-шы ғасырдағы қытай саяхатшысы Сюаньцзянның жазбаларында По ши ки ло фа ти деп тіркелген. Монах Хуэй Ли де Сюаньцзянның По ши ки ло фа ти (Пушкалавати) қаласының шығысына жасаған сапары туралы айтқан, онда король Ашока салған ступа болған, және бұл жерде төрт бұрынғы Буддалар уағыз айтқан. Кейіннен, 1001 жылы Махмуд Газни аймақты басып алғаннан кейін, «Гандара» атауы қолданылмай қалды, және осы кезеңде Пушкалавати Шейхан Дери деп аталған болуы мүмкін, себебі «дхери» сөзі пашту тілінде үйінді немесе төбе деген мағынаны білдіреді.

Пушкалавати мен Пранг

[[Файл:Ингот Пре Мауриан (Гандара). Ахеменидтер билігінің кезеңі. Б. з. б. шамамен V ғасыр. Ахеменид дәуіріндегі күміс құйма, шамамен б.з.д. V ғасыр, Пушкалавати, Гандара. Атау Кабул және Сват өзендеріне сілтеме жасайды, олар бұл жерде біріккен болуы мүмкін. Уттараканда б.з.д. 500 жылға дейін жазылған болуы мүмкін. Осы мифтік кітапта Раманың інісі Бхаратаның Такша және Пушкала есімді екі ұлы болғандығы айтылады. Бхарата бұрынғы Такша-сила, немесе Таксиланы Инд өзенінің шығысына берді, ол Александр мен гректерге Таксила деп белгілі болды. Ал екінші ұлына, Пушкалаватиді, Инд өзенінің батысына берді, оны Александр мен гректер Певкелаотис деп атады. Осылайша, индуист аңызына сәйкес, Бхаратаның ұлдары Инд өзенінің екі жағында гүлденген мемлекеттерді алды, оларды олардың әкесі бағындырған.