Кіріспе
Ассам тарихы – шығыс, батыс, оңтүстік және солтүстік халықтарының тоғысқан тарихы; австроазиялық, тибет-бирман (сино-тибет), тай және индо-арий мәдениеттерінің бірігуі. Ғасырлар бойы басып алынғанмен, 1821 жылы үшінші бірмалық шабуылға дейін және одан кейін 1824 жылы Бірінші ағылшын-бирма соғысы кезінде Ассамға британдықтардың енуіне дейін ол ешқашан сыртқы күштің қарауында немесе отаршысы болған емес. Ассам тарихы көптеген көздерден алынған. Ортағасырлық Ассамның Ахом патшалығы Буранжи деп аталатын жылнамаларды сақтаған, олар Ахом және ассам тілдерінде жазылған. Ежелгі Ассам тарихы Камарупаның тасқа, мыс табақтарға, сазға жазылған жазуларынан, сондай-ақ Камарупа патшаларының билік кезінде шығарған патшалық жарлықтарынан білеміз. Ассам тарихын төрт кезеңге бөлуге болады. Ежелгі кезең 4 ғасырда Самудрагуптаның Аллахабад жотасындағы жазуларында Камарупаның аталуымен және Камарупа патшалығының құрылуымен басталды. Орта ғасырлық кезең 1206 жылы Бахтияр Хилджинің шабуылымен басталды, бұл туралы Қанай бороксибоа тас жазуында айтылған, содан кейін ежелгі патшалық ыдырап, оның орнына ортағасырлық патшалықтар мен биліктер пайда болды. Колониялық кезең 1826 жылы Яндабу шартынан кейін британдықтардың билігі орнатылуымен басталды, ал отарлықтан кейінгі кезең 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін басталды. Ассамдағы ортағасырлық патшалықтар туралы баяндардың ортақ тақырыбы шактизм және Камахия храмымен байланысты.
The history of Assam is the history of a confluence of people from the east, west, south and the north; the confluence of the Austroasiatic, Tibeto Burman (Sino Tibetan), Tai and Indo Aryan cultures. Although invaded over the centuries, it was never a vassal or a colony to an external power until the third Burmese invasion in 1821, and, subsequently, the British ingress into Assam in 1824 during the First Anglo Burmese War. The Assamese history has been derived from multiple sources. The Ahom kingdom of medieval Assam maintained chronicles, called Buranjis, written in the Ahom and the Assamese languages. History of ancient Assam comes from a corpus of Kamarupa inscriptions on rock, copper plates, clay; royal grants, etc. that the Kamarupa kings issued during their reign. The history of Assam can be divided into four eras. The ancient era began in the 4th century with the mention of Kamarupa in Samudragupta's inscriptions on the Allahabad pillar and the establishment of the Kamarupa kingdom. The medieval era began with the attacks from the Bengal Sultanate, the first of which took place in 1206 by Bakhtiyar Khilji as mentioned in the Kanai boroxiboa rock inscription, after the breakup of the ancient kingdom and the sprouting of medieval kingdoms and chieftain ships in its place. The colonial era began with the establishment of British control after the Treaty of Yandaboo in 1826, and the post colonial era began in 1947 after the Independence of India. A common theme of Medieval kingship narratives in Assam is associated with shaktism and the Kamakhya temple.
Палеолиттік мәдениеттер
Гаро тауларының Ронграм аңғарындағы ең ерте тұрғындар Орта плейстоцен кезеңіне (781 000 - 126 000 жыл бұрын) жатқызылған. Қол балталары мен кескіштерді қолданған палеолиттік орындар Аббевиль-Ашеул мәдениетімен байланысты. Басқа палеолиттік орындарға Аруначал-Прадеш штатының Лохит ауданындағы Дапхабум аймағындағылары кіреді, онда метаморфтық тау жыныстарынан жасалған тас құралдар қолданылған. Манипур штатының Ухрул ауданындағы Хангхуидегі үңгірдегі палеолиттік ескерткіштер Кейінгі плейстоцен кезеңіне жатады. Гаро тауларының Ронграм аңғарында неолиттік қабаттар мен табиғи топырақ арасында микролиттік мәдениеттің іздері табылды. Бұл жердегі микролиттер Үндістанның қалған бөліктерінен айырмашылығы, долериттен жасалған. Дөңгелек пішіндес, қолмен жасалған қыш сынықтары микролиттік халықтың аңшылар және азық-түлік жинаушылар болғанын көрсетеді.
Неолиттік мәдениеттер
Гаро тауларында бір жақты қабырғасы тілімделген қол балтаға негізделген ерте неолиттік мәдениеттер Хоабинь мәдениетімен бірге дамыды, және бұл аймақ Үнді және Оңтүстік-Шығыс Азия мәдениеттерінің қарым-қатынас орны болған деп есептеледі. Кейінгі неолиттік мәдениеттер Малайзиядан және Айеярвади алқабынан шыққан моң-кхмер тілді халықтардың таралуымен және Оңтүстік Қытайдағы соңғы неолиттік дамулармен байланысты. Бұл мәдениеттер б.з.д. 4500–4000 жылдарға дейін дамығандықтан, Ассамдағы ескерткіштер де шамамен осы кезеңге жатсады. Бұл неолиттік ескерткіштер кеңінен тараған болғанымен, су тасқынына байланысты төбелер мен биік жерлерде шоғырланған. Бұл мәдениеттер джум деп аталатын көшіру егіншілігін жүргізген, оны аймақтағы кейбір қауымдар әлі де қолданып келеді. Типикалық ескерткіштерге Дима Хасаодағы Даоджали Хадинг, Камруп ауданындағы Сарутару және Гаро тауларындағы Селбагири жатады.
Металл дәуірі
Бұл аймақта мыс қола немесе темір дәуірі мәдениетінің археологиялық дәлелі табылмады. Бұл, Бенгалия мен Оңтүстік-Шығыс Азияда осыған ұқсас мәдениеттердің табылуына қарамастан, мүмкін емес сияқты көрінеді. Аймақта металл дәуіріне қатысты орындар бар болуы мүмкін, бірақ олар әлі ашылмаған болуы керек.
Мегалитикалық мәдениеттер
Металл дәуірі Ассамда болмағанмен, Оңтүстік Үндістанның темір дәуірі мегалиттік мәдениеті аймақтағы бай мегалиттік мәдениетте көрініс табады, ол б.з.д. екінші мыңжылдықтың соңынан бұрын пайда болып, бүгінгі күнге дейін каси және нага халықтары арасында сақталып келеді. Бұл мәдениет Оңтүстік-Шығыс Азиямен байланысты. Мегалиттік мәдениет – одан кейінгі құлшылық, сактизм және ваджраяна буддизмінің алғы күші болды.
Ежелгі Ассам (3501206)
Ассамның тарихи есебі 4-ші ғасырда Камарупа патшалығында Пушьяварманның Варман әулетін құруымен басталады, бұл ежелгі Ассамның басталуын көрсетеді. Патшалық батыстағы Каратёядан шығыстағы Садияға дейін, дәстүрлі шегіне жетті. Осы және одан кейінгі екі әулет өзінің тегін мифтік Наракасурадан шығарды. Патшалық 7-ші ғасырда Бхаскараварман тұсында өркендеді. Сюаньцзян оның сарайын барып, маңызды мәліметтер қалдырды. Бхаскараварман мұрагер қалдырмай қайтыс болды, ал елдің билігі Млеччха әулетін құрған Саластхамбаға көшті. 9-шы ғасырдың соңында Млеччха әулеті құлағаннан кейін, Пала әулетін құрған Брахмапала жаңа билеуші болып сайланды. Соңғы Пала патшасын 1110 жылы Гаур патшасы Рамапала жеңді. Алайда, одан кейінгі екі патша – Тимгьядева мен Вайдиадева, Гаур патшаларымен орнатылған болса да, көбінесе тәуелсіз билік етіп, ескі Камарупа мөрлерімен құжаттар шығарды. Кейінгі патшалардың құлауы және 12-ші ғасырда Камарупа патшалығының орнына жекелеген патшалықтардың пайда болуы Камарупа патшалығының және ежелгі Ассам дәуірінің аяқталуын білдірді.
Ортағасырлық Ассам (12061826)
Қараңыз: Камата патшалығы, Ахом патшалығы, Чутия патшалығы, Качари патшалығы, Бхуян басшылары. 13 ғасырдың ортасында Камарупанагараның патшасы Сандья астанасын Каматапурға көшіріп, Камата патшалығын құрды, бұл Бенгал шабуылдарының нәтижесінде болды. Камата патшаларының соңғысы – Кхендер 1498 жылы Алауддин Хусейн Шах қол астында құлатылды. Бірақ Хусейн Шах және одан кейінгі билеушілер Камата патшалығында билігін толыққанды нығайта алмады, себебі Камарупа әкімшілігінің қалдығы болған Бхуян басшыларының және басқа да жергілікті топтардың қарсылығы күшті болды. Одан көп ұзамай, 16 ғасырдың басында Коч тайпасының Вишва Сингхасы Камата патшалығында Коч әулетін құрды. Коч әулеті оның ұлдары Нара Нараян мен Чиларай тұсында ең биік деңгейге жетті. Қазіргі Ассамның шығыс бөлігінде Качари (Брахмапутра өзенінің оңтүстік жағалауы, Орталық Ассам) және Чутия (Брахмапутра өзенінің солтүстік жағалауы, Шығыс Ассам) патшалықтары пайда болды, ал Чутия патшалығының батысындағы аймақты кейбір Бхуян басшылары бақылады. Качари және Чутия патшалықтары арасындағы аймақта Сукафа бастаған Шан тобы Ахом патшалығын құрды. 16 ғасыр ортағасырлық кезең тарихында маңызды, себебі шығыста Ахомдар (Бхутия патшалығын басып алып, Качари патшалығын Орталық Ассамнан ығыстырды), батыста Кочтар және Шриманта Шанкардевтің Экасарана Дхармасының дамуы орын алды. 16 ғасырдың соңында Коч әулетінің Нара Нараяны қайтыс болғаннан кейін Камата патшалығы батыста Коч Бихарға, шығыста Коч Хажоға бөлінді. Екі патшалық арасындағы бәсекелестік олардың Моғолдармен (Коч Бихар) және Ахомдармен (Коч Хажо) одақтасуына әкелді. 17 ғасырдың көп бөлігі Ахом-Моғол қақтығыстарымен өтті, онда Ахомдар 1671 жылғы Сараихат шайқасында көрсетілгендей, Моғолдардың кең аумақтық экспансиясын тоқтатты және 1682 жылы Гувахатидегі Итахулиде Моғолдардың жеңілісімен аяқталды. Ахом патшалығы Манас өзеніне дейін батыс шекарасын кеңейтті және оны 1826 жылға дейін сақтап қалды. Ахом патшалығы өзін бұрынғы Камарупа патшалығының мұрагері деп санап, Каратоя өзеніне дейін кеңейуге ұмтылды, бірақ оған қол жеткізе алмады. Дегенмен, Ахом генералы Тон Кам, Сухунмұңның басшылығымен 16 ғасырда шегініп келе жатқан жау әскерін қуғанда бір рет бұл өзенге жеткен. Ахом патшалығы өзінің гүлденген шағына жеткеннен кейін, 18 ғасырда Моамория көтерілісінің бүлікшілеріне уақытша билігін жоғалтқанда патшалық ішіндегі проблемалар туды. Ахомдар билікті қайтадан алғанмен, проблемалар тоқтамады, бұл 19 ғасырдың басында Ассамға Бирманың басып кіруіне әкелді. Бірінші Англо-Бирма соғысында Бирманың жеңілуімен және Яндабу шартымен Ассамның бақылауы британдықтарға өтті, бұл ортағасырлық кезеңнің аяқталуын білдіреді.
removed by Alauddin Hussain Shah in 1498. But Hussein Shah and subsequent rulers could not consolidate their rule in the Kamata kingdom, mainly due to the revolt by the Bhuyan chieftains, a relic of the Kamarupa administration, and other local groups. Soon after in the beginning of the 16th century Vishwa Singha of the Koch tribe established the Koch dynasty in the Kamata kingdom. The Koch dynasty reached its peak under his sons, Nara Narayan and Chilarai. In the eastern part of present Assam, the Kachari (south bank of river Brahmaputra, central Assam) and the Chutiya (north bank of river Brahmaputra, eastern Assam) kingdoms arose, with some Bhuyan chiefs controlling the region just west of the Chutiya kingdom. In the tract between the Kachari and the Chutiya kingdoms, a Shan group, led by Sukaphaa, established the Ahom kingdom. The 16th century is crucial in the history of medieval period because of the consolidation of the Ahoms (who annexed the Bhutiya kingdom and pushed the Kachari kingdom away from central Assam) in the east, the Koch in the west and the growth of Ekasarana Dharma of Srimanta Sankardev. After the death of Nara Narayan of the Koch dynasty in the late 16th century, the Kamata kingdom broke into Koch Bihar in the west and Koch Hajo in the east. The rivalry between the two kingdoms resulted in the former allying with the Mughals and the latter with the Ahoms. Most of the 17th century saw the Ahom Mughal conflicts, in which the Ahoms held the expansive Mughals at bay epitomized in the Battle of Saraighat of 1671, and which finally ended in 1682 with the defeat of the Mughals at Itakhuli in Guwahati. The Ahom kingdom reached its westernmost boundary till Manas River which it retains until 1826. Though the Ahom kingdom saw itself as the inheritor of the glory of the erstwhile Kamarupa kingdom and aspired to extend itself to the Karatoya river, it could never do so; though an Ahom general, Ton Kham under Suhungmung, reached the river once when he pursued a retreating invading army in the 16th century. After the Ahom kingdom reached its zenith, problems within the kingdom arose in the 18th century, when it lost power briefly to rebels of the Moamoria rebellion. Though the Ahoms recaptured power, it was beset with problems, leading to the Burmese invasion of Assam in the early 19th century. With the defeat of the Burmese in the First Anglo Burmese war and the subsequent Treaty of Yandaboo, control of Assam passed into the hands of the British, which marks the end of the Medieval period.
Колониядан кейінгі Ассам (1947 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
1979 жылы Ассамда заңсыз көші-қонға қарсы халықтық қозғалыс – Ассам Агитациясы (немесе Ассам қозғалысы) басталды. AASU және AAGSP басшылығымен жүргізілген бұл қозғалыстың мақсаты үкіметті заңсыз көшіп келгендерді анықтап, елден шығаруға, сондай-ақ жаңа көшіп келушілердің келуін тоқтатуға мәжбүрлеу болды. Қозғалыс бағдарламалары көбінесе зорлықсыз жүрді, бірақ Нагаон ауданында болған Нелли қырғыны сияқты қатыгез зорлық-зомбылық оқиғалары да болды, онда 3000-нан астам (ресми емес мәліметтер бойынша 10000-ға жуық) бенгал тілінде сөйлейтін мұсылман қаза тапты. 1985 жылы Ассам келісіміне қол қойылды, ол қозғалыс жетекшілері мен Үндістан үкіметі арасында жасалды, осымен қозғалыс аяқталды. Қозғалыс жетекшілері Ассам Гана Паришад саяси партиясын құрды, ол 1985 жылғы Ассамблея сайлауында Ассам штатында билікке келді. 2012 жылы НДФБ(S) басшылығымен жергілікті халық пен БТАД аймағындағы мұсылман азшылықтары арасында зорлықты қақтығыстар болды. Бұл оқиғалар Бангладештен келген көші-қон деп танылды, нәтижесінде 85-тен астам адам қаза тауып, 400 мыңнан астам адам қоныс аударды. Ассамда барлығы 35 аудан бар. Халық саны бойынша ең ірі аудан – Нагаон, ең кішісі – Дима Хасао. Ал аумағы бойынша ең үлкені – Карби Англонг, ең кішісі – Камруп қалалық ауданы.