Кіріспе

Философиялық түсінік (Киркегор)

Иманның рыцарі (troens ridder) – өзіне де, Құдайға да толық сенім арнап, әлемге тәуелсіз, еркін әрекет ете алатын жеке тұлға. XIX ғасырғы даниялық философ Сёрен Киркегор өзінің бірнеше псевдонимді еңбектерінде осы иман рыцарі туралы сөздейді, ал ең терең және толыққанды сын «Қорқыныш пен діріл» және «Қайталау» еңбектерінде жазылған.

Шолу

Иоганн де Силенцио, Киркегордың "Қорқыныш пен діріл" еңбегінің атынан жазылған авторы, сенімнің рыцары – парадокс, ол жеке тұлға, таза жеке тұлға, ешқандай байланыс немесе мақтансыз. Сенімнің рыцары – өмірді сәнді қабылдай білетін жеке тұлға: Кьеркегор оны "Егер айналасындағы барлық нәрсе үндемей қалса, жан әлемде жалғыз қалған жұлдызды түнгідей салтанатты болса, онда сіздің алдыңызға ерекше адам емес, мәңгілік күш пайда болады, содан кейін көк аспан ашылады, және «Мен» өзін таңдайды немесе, дәлірек айтқанда, өзін қабылдайды. Содан кейін тұлғаға мәңгілікке дейін құрметтейтін рыцарлық атақ беріледі." деп түсіндірген. "Сенімнің рыцары – жалғыз бақытты адам, шектіліктің мұрагері, ал бас тартудың рыцары – бөтен және жат адам."

Үш кезең

Кьеркегор жеке адамның өмір сүруінің үш деңгейін таныды: эстетикалық, этикалық және діни. "Қорқыныш пен діріл" еңбегінде Силенцио әр кезеңдегі адамдарды жеке басы, қоғамдық басы және діни басы деп атайды. Осы өмір сүру деңгейлерінің әрқайсысы төмендегі деңгейлерді қамтиды: этикалық немесе діни адам әлі де эстетикалық тәжірибеден ләззат ала алады. Ыбырайым өз отбасымен шектеулі қарым-қатынасын, Құдаймен шексіз қарым-қатынасынан бөліп ұстауды үйренді. Ол бір нәрсені жоғалту қорқынышын жеңуге тиіс болды. Әр адам қорқынышты әртүрлі деңгейде сезінеді және қорқыныштан қорқуды ерекше тәжірибелейді.

Имандылық пен шексіз мойынсұнушылықтың ерлігі

Кьеркегордың "Силентио" шығармасында сенімнің рыцары басқа екеуіне – шексіз бас июдің рыцары мен эстетикалық әлемнің "құлдарына" қарама-қарсы қойылады. Кьеркегор ханшайымға ғашық болған ер адам туралы оқианы келтіреді, бірақ мәселе мынада: ол бұл махаббатын осы дүниеде ешқашан жүзеге асыра алмайды. Эстетикалық сатыдағы адам бұл махаббаттан бас тартады, мысалы, "Мұндай махаббат – ақымақтық. Бай сыра қайнатқыш әйелі толыққанды жақсы және құрметті" дейді. Әдептік сатыдағы адам бұл махаббаттан бас тартпайды, бірақ олардың осы дүниеде ешқашан бірге болмайтынына мойын бұрады. Шексіз бас июдің рыцары олардың басқа өмірде немесе рухта бірге болатынына сенуі де, сенбеуі де мүмкін, бірақ маңыздысы – шексіз бас июдің рыцары осы өмірде бірге болудан бас тартады. Сенімнің рыцары шексіз бас июшінің сезімін сезінеді, бірақ айырмашылығы – сенімнің рыцары осы дүниеде, осы өмірде олардың бірге болатынына сенеді. Ол: "Мен оны алатыныма сенемін, ақымақтық арқылы, яғни Құдайға барлығы мүмкін болғандықтан" дейді. Бұл қос қозғалыс парадоксалды, өйткені бір жағынан, олардың бірге болуы адам үшін мүмкін емес, екінші жағынан сенімнің рыцары олардың Құдайдың күшімен бірге болатынына сенуге дайын. Принцессаға ғашық болған жігіттің мысалын пайдаланып, Силентио шексіз бас июдің және сенімнің рыцарларының қозғалыстарын қалай орындайтынын сипаттайды. Бұл қозғалыстар нормативтік түрде орындалады, бұл құштарлықты қажет етеді. Шексіз бас июдің рыцары үшін, ер адам мен ханшайым арасындағы махаббаттың мүмкін еместігін мойындағаннан кейін, махаббат келесідей шексіз бас иеді: Біріншіден, шексіз бас июдің рыцары өзінің өмірінің барлық мәнін және шындығын бір тілекке шоғырландыруға күшті болады. Екіншіден, рыцарь барлық ой-санасының қорытындысын бір саналы әрекетке шоғырландыра алады. Содан кейін рыцарь қозғалады. Рыцарь барлығын еске алады, бірақ бұл еске алу – нағыз қайғы, бірақ шексіз бас ию арқылы ол өмірмен татуласады. Оның сол ханшайымына деген махаббаты оған мәңгілік махаббаттың көрінісі болады, діни сипат алады, мәңгілік болмысқа айналады, ол шын мәнінде орындалудан бас тартса да, оны мәңгілік санада қайтадан татуластырады, оның жарамдылығы мәңгілік формада, оны ешбір шындық алып тастамайды. Шексіз бас июде тыныштық пен демалыс бар. Сенімнің рыцары екінші рыцарь жасағандай әрекет етеді, бірақ ол тағы бір қозғалыс жасайды, өйткені ол: "Дегенмен, мен оны алатыныма сенемін – ақымақтық арқылы, яғни Құдай үшін барлығы мүмкін болғандықтан" дейді. Сенімнің рыцары ақымақтық арқылы қалағанын толық және түгелдей ала алады. Алайда, Силентио "бұл адам күшінен асып түсетін нәрсе, бұл – тамаша" деп те айтады.

Ыбырайым мен Ысқақ

Иоганн де Силенцио Ыбырайымның осындай сенімнің батыры екеніне сенеді. Төрелік кітабында Құдай Ыбырайымға ұлы Ысқақты құрбандыққа шалуды бұйырды. Ыбырайым ұлын қатты жақсы көріп, осы тағдырға қайғырғанмен, бұл бұйрыққа адал түрде бағынды. Ол осы істі жасауға айналып келгенде, періште оны тоқтатып, ұлын қайтарды және оның берік сенімімен сыйлады. Адам өлтіруге бара жатқан, ұлын жоғалтуға әкелер қарама-қайшылық әрекетте, Ыбырайым, абсурд арқылы, ұлының тірі және сау болып қалатынына сенді. Ыбырайым Құдай үшін барлығына дайын болды. Ол іс-әрекет етуге дайын болды, және осы іс-әрекеті арқылы ең жоғары жақсылықты, мәңгілік бақытты алды. Бірақ Ыбырайым "қалай" іс-әрекет етті? Ол 3 күн бойы Құдайға сеніп, қадам-қадаммен жол жүрді. Бұл – кез келген этика ғалымы үйден шықпай тұрып үмітінің өлгеніне келісер еді, бірақ ол үмітін сақтап қалды. Егер ол Сараға айтқанда, оның үміті не болар еді? Немесе Ысқаққа? Ол өзін түсіндіруі керек еді, бірақ ол мұны істей алмады. Сондықтан ол өзінің түсінген ең жоғары жақсылықтың шындығын іздеді. Ол өз шешімін өзгеріссіз сақтады.

Сенімнің ер азаматтары деген кімдер?

Силенцио жеке пікірінше, тек екі адам ғана сенімнің рыцарьлары болған: Мәриям және Ыбырайым. Сонымен қатар, Силенцио Исаны да сенімнің рыцары деп санауы мүмкін. Силенцио бізге белгілі емес немесе мүлде болмаған сенімнің рыцарьлары болуы мүмкін екенін мойындайды. Өйткені, сенімнің рыцарьлары оқшауланып, жалғыз өмір сүреді. Кьеркегор «Керектеу» еңбегінде былай дейді: «Жас жігіт Әйүптің басынан өткендей сынақтан өтті, бірақ екеуі де сенімнің рыцарьлары емес». Ыбырайым жалғыз болған жоқ, ол үш күн ғана жалғыздыққа тоңды, ол әйелі мен балалары бар үйленген адам еді, ал Құдай оған тағы да көп балалар сыйлау уәдесін берген еді. Мәриям періштемен қысқа ғана уақыт жалғыз болды, бірақ кейін ол әйел болды, содан кейін ана атанды. Әрине, Мәриям баласын таңғажайып түрде дүниеге әкелді, бірақ ол оны «әйелдерше» істеді, ал мұндай кездер уайым, қайғы мен парадоксқа толы болады. Періште шын мәнінде көмектесуші рух еді, бірақ ол Израильдегі басқа жас қыздарға барып: «Мәриямды емеске алдырмаңдар, оған ерекше нәрсе болып жатыр» демейтін, араласушы рух емес еді. Періште тек Мәриямға ғана келді, және оны ешкім түсінбеді. Мәриям сияқты бір әйелдің тағдыры бұзылды ма? Құдай кімді жарылқаса, соны да сол сәтте қарғысқа тосып жатпай ма? «Қорқыныш пен діріл», 65-бет. Сенімнің рыцары – іс-қимылға бел буған адам. (Осы іс-қимылдың мәнін «18 жігерлендіретін сөздер» еңбегінен қараңыз.) Ыбырайым Ысқақты құрбандыққа шалу үшін өз еркімен пышақты көтергендіктен сенімнің рыцары атанды. Мәриям сенімнің рыцары болды, өйткені ол Исаны дүниеге әкелуге ерікті түрде келісті. Иса өз еркімен айқышқа шығуға дайын болғандықтан сенімнің рыцары атанды. Пауыл Иерусалимге өз еркімен (қатаң ниетпен) барғандықтан сенімнің рыцары болды. Кьеркегор Диогенді де сенімнің рыцары деп санады, бірақ оған үлкен жетістіктер жасау немесе ғаламды жаулап алудың қажеті болмады. Кьеркегор өзінің алғашқы кітабында ішкі және сыртқы арасындағы керісіншелікті атап көрсетті. Ол Мәриям мен Жүсіп, Әйүп, Ыбырайым, Пауыл, Сократ және Исаның бәрі кейде сыртқы әлемде емес, «ішкі болмыста» әрекет еткенін ойлаған болуы мүмкін. Алайда, ол «Адлер туралы кітабында» Мәриям мен басқалардың арасында нақты айырмашылық жасады. Адлер ішкі болмысында іс-қимыл жасады, бірақ оған айтылғанды орындау оның міндеті емес, оны бүкіл шіркеуге (қауымға) жеткізу керек деп ойлады. Ішкі болмыстағы іс-қимыл сыртқы болмыстағы іс-қимылдан мүлдем өзгеше. Ішкі іс-қимылды қалай суреттеуге болады? Сахнада ішкі іс-қимыл қалай көрінеді? Оны қалай сипаттауға болады? Кьеркегор былай дейді: «Элеаттар қозғалысқа келіспеген кезде, Синопалық Диоген, баршаға мәлім болғандай, қарсылас ретінде алға шықты. Ол сөзбе-сөз алға шықты, өйткені ол бір сөз де айтпады, тек бірнеше рет алға-артқа қадам басты, осылайша оларды жеткілікті түрде жоққа шығарғанын ойлады». Ол 1844 жылы «Философиялық фрагменттерде» де Диогенді осылай қолданды. Кьеркегор өзінің ертедегі және кейінгі еңбектерінде осы тақырыпты сақтап келді. «Ұлы ерліктер – тарихтың құрамы, бірақ өмірдің мәні емес. Әрбір жеке адам өмірде үлкен істер жасай алады. Әрқайсымыз өзімізге тән тұлғаға айналу үшін туғаннан бастап күш-қуатқа иеміз». «Иманды ең қарапайым адам да ұға алады, бірақ білімділерге оны ұстану қиын. Қандай ғажап, шабыттандырарлық, христиандық адамгершілік: ең жоғары нәрсе барлық адамзатқа ортақ». Ол Кьеркегордың әрқашан адамды алға қарай бағыттағанын жазды, ол Ыбырайыммен болғандай. Ол жамандықтан қорқудың орнына жақсылықты күтеді. Ол Құдайға сенім артып, оған сүйенді. Бұл белгілі бір нәрседен бас тартуға шешім қабылдаған және сол нәрсе шексіз маңызға ие болған жеке тұлғамен бірдей. Ыбырайым (Абырайым) иман келтірді, ол осы өмір үшін иман келтірді. Егер ол тек болашақ өмірге ғана сенетін болса, онда ол өзінен басқа дүниеге тез барып, бәрін де тастап кететін еді. «Қорқыныш пен діріл», 20-бет. Кьеркегор сенімнің парадоксының осы экстремалды мысалын пайдаланып, бір нәрседен бас тартудан немесе тәуекелге барудан қорқатын адамдарға көмектеседі. Ыбырайым Құдайға еріп, бәрін тәуекелге баруға дайын еді, ал Мәсіх адамзатты сүюге үйрету үшін бәрін тәуекелге баруға дайын еді. Олардың екеуі де не болатынын білген жоқ. Ыбырайым Құдайды сүюді үйренді, бірақ ол көршісін және өзін сүюді үйренді ме? Егер мен өткендегі бақытсыздық туралы уайымдайтын болсам, онда бұл өткенде болғандықтан емес, қайталануы мүмкін, яғни болашақта болуы мүмкін. Егер мен өткен күнәға қатты уайымдайтын болсам, онда мен оны өзіммен өткендей маңызды қатынаста ұстап тұрғандықтан, оны өткен нәрсе болуына жол бермеймін. Егер ол шын мәнінде өткен болса, онда мен уайымдамаймын, тек өкінемін. Егер мен өкінуге келмесем, мен оған қатысты қарым-қатынасымды диалектикалық етіп алдым, және осы арқылы күнәның өзі мүмкіндікке айналды, өткен нәрсе емес. Егер мен жазадан қорқатын болсам, онда бұл жаза күнәмен диалектикалық қатынаста болғандықтан ғана (әйтпесе мен жазаны қабылдаймын), және содан кейін мен болашақтағы мүмкіндіктер үшін уайымдаймын. Осылайша біз I тарауда болған жерімізге оралдық. Уайым – күнәға дейінгі психологиялық күй. Ол күнәға мүмкіндігінше жақын, мүмкіндігінше уайымды түрде жақындайды, бірақ күнәні түсіндірмейді, ол тек сапалық секірісте ғана пайда болады. Сёрен Кьеркегор, «Уайым туралы түсінік», Николь, 91-92 беттер.

Морис Стэнли Фридман 1963 жылы жарық көрген «Проблематикалық бүлікші, қазіргі заман адамының бейнесі» атты кітабында Кьеркегор мен Кафканы салыстырды (386-бет). К. кейде батылдықтан мүлдем құр алақан болады, ал кейде өте қайсары, және ол Кьеркегордың «сенімнің рыцары» сияқты «әрбір әдепті ережені қуанышпен және сеніммен сақтамайды». Бірақ ол қамалға «төмендеп» қарамайды және ауыл тұрғындарынан айырмашылығы, «сайланғандардың есінде ғана емес, сонымен қатар олардың өзінің тұрған жеріне батыл түрде кіреді». Ол Кьеркегордың «сенімнің рыцарының» уайымын біледі, ол «әмбебаптан тыс дүниеге туған» және «тар, тік жолмен жүреді, бірде-бір жолаушыға кездеспейді». «Қамал» романындағы көптеген эпизодтар К. әдеттегі жеке тұлға екенін көрсетеді, ол шенеуніктермен бетпе-бет кездесуге батыл, және егер олай істесе, барлық әмбебап үлгілер мен ресми процедуралардан бас тарта алады. Жак Маритен 1964 жылы былай жазды: «Сёрен Кьеркегор Маркстің замандасы болды. Бірақ оның аты 20 ғасырдың басында ғана танымал бола бастады және оның ықпалы сезіле бастады. Ол қатаң мағынада философ емес, бірақ философиямен тамақтанған, сонымен қатар философ, ойшыл; теолог немесе пайғамбар емес (Інжілдің талаптарына және өзінің лайықсыздығына қатты ден қойып, христиан екенін мойындауға шамасы келмеді), бірақ бір түрлі пайғамбар және сенімнің рыцары, сондай-ақ өмірінің соңында «ақиқатқа куәгер» болды, ол белгілі шіркеуге қарсы наразылық білдірді, ол өзін «діни ақын» деп атады, ол интерпретаторлардың ұрпақтарын қамтитын және олардың келіспеушіліктерін қанағаттандыратын күрделі және екіұшты тұлға». Ол Теодор Хеккердің де сенімнің рыцары екенін айтты. Кьеркегор «Қорқыныш пен діріл» кітабында Ыбырайым, Мәриям және салық жинаушының да сенімнің рыцарьлары екенін айту үшін пайдаланды. Бұл қарапайым адамдар болды, сондықтан иман тек «таңдаулыларға» арналған емес, ол былай деді: «Мұса тасқа соқты, бірақ оның иманы болған жоқ. Ыбырайым Құдайдың таңдаған адамы еді, және Құдай оған сынақ жүктеді». Ол «суретшілер артқа қарай жылдамдап алға басады» деді, Ыбырайымның, Әйүптің, Пауылдың және тіпті Мәсіхтің иманы туралы жазып, «иманның батырлары» туралы ойдан туған құрылымдар жасап, христиан...

Өмірбаян

Кьеркегор діни сенімдерінің қарама-қарсы полюстерде тұрған ата-аналарының тәрбиесінде өсті. Оның әкесі философия оқыды және Дания шіркеуінің басшыларымен білім алды, ал анасы тіпті оқи да білмеді. Ол сенімнің үрейін ерте жасынан-ақ сезінді. Ол күнә санасының екі шеткі нүктесінен де қашықта болды: бірі – Адамның күнәсінен туғандықтан, күнә жасауды тоқтатуға тырысудың қажеті жоқ деп санағандар; екіншісі – әрбір күнәнің Мәсіхті айқышқа міхтеумен тең екенін және өзіне-өзі қол жұмсауға себеп болуы мүмкін деп ойлағандар, өйткені олар өте өздерін жек көреді. Бірі күнәға салғыштықпен қарайды, ал екіншісі үрей мен дірілде әр сәтте тоқтап қалу қаупінде. Әкесі оған христиан дінінің қорқынышты жағын үйретті, ал анасы сенімнің жеңіл жағын көрсетті. Ол екеуінің арасындағы тепе-теңдікті іздеді және сұлулық, шындық және сенім туралы пікірталасқа қосқан үлесі оқылуға лайық деп ойлады. Ол мұны 1843 жылғы «Екі рухани сөз» және 1849 жылғы «Күнделіктерінде» түсіндірді. Ол өмірінде бірде-бір жетістікке жеткенін білмей кетті, бірақ сенімін сақтап қалды. Егер сен адамдарды жақсы көрсең, өмірдің шындығы сені үнсіздікке, тыныштыққа үйретер еді, ал теңізде қиын жағдайға түсіп, құрлықты көре алмасаң, кем дегенде басқаларды осы қиындыққа араластырмауға үйретер еді; және егер сенің бетіңнен жауап іздегендерді байқасаң, оларға күлімдеуге үйретер еді. Біз сені күмәндануың үшін кінәламаймыз, себебі күмән – ашкөз құмарлық, одан құтылу өте қиын. Біз күмәнданушыдан үнсіздік сақтауын талап етеміз. Егер күмән оны бақытты етпесе, неге оны басқаларға жеткізіп, оларды да бақытсыз етуге тырысасың? Күмән – терең және ашкөз құмарлық. Бірақ, егер жаны осы құмарлыққа соншалықты бейілді болмаса, оның сөздері жалған болады, өйткені ол осы құмарлықты жасырып айтады. Сондықтан сенімнің күтімі – жеңіс. Сырттан келген күмән оған зиян келтіре алмайды, өйткені ол сөйлеу арқылы өзін-өзі жоққа шығарады. Дегенмен күмән – ашкөз, ол жасырын жолмен адамға жақындап, сенім жеңіске үміттенгенде, бұл үміт – алдау екенін құлаққа сіңіреді. Белгілі бір уақыт пен орынсыз күту – алдаудың өзі. Осылайша адам мәңгілік күтуде қалуы мүмкін; мұндай күту – жанды баурап алып, одан шығуға жол бермейтін шеңбер. Сенім күтуімен жанның көпке таралуына жол берілмейді, ол өзінде қалады, бірақ егер ол осы циклден шығып кетсе, онда бұл адамға ең жаман нәрсе болар еді. Сёрен Кьеркегор, «Екі рухани сөз», 16 мамыр 1843 жыл. «Екі-екіден» атты кітабымды жазғанда, елдегі кез келген дін қызметкерінен гөрі христиан дінінің қорқынышы туралы терең әсер алғаным сөзсіз. Менде басқа ешкімде болмаған үрей мен діріл болды. Бірақ мен христиандықты тастағым келген жоқ. Керісінше, оны басқаша түсіндірдім. Біріншіден, мен ертерек білгенімдей, кейбіреулер азап шегуге таңдалған сияқты, ал екінші жағынан, мен көп күнә жасағанымды білетінмін, сондықтан христиан діні маған осы қорқыныш түрінде көрініс беруі керек деп ойладым. Бірақ сіз қаншалықты қатыгез және жалғаншысыз, егер сіз оны басқаларды қорқыту үшін қолдансаңыз, мүмкін, шынайы христиан болуы мүмкін көптеген бақытты, сүйіспеншілікке толы өмірлерді ренжітесіз. Менің табиғатым басқаларды қорқытуға мүлдем үйірмеген, сондықтан мен қайғылы да, мүмкін, сәл мақтанышпен, басқаларды жұбатуға және оларға мейірімді болуға қуандым, қорқынышты өзімнің ішкі әлемімде жасырдым. Сондықтан менің ойым замандастарымға (олар түсінгісі келсе де, келмесе де) әзіл түрінде (жеңіл тонға жету үшін) әлдеқайда үлкен қысым қажет екенін, бірақ одан кейін жоқ екенін көрсету болды; Мен ауыр жүгімді өзім үшін, менің айқышым ретінде сақтауға тырыстым. Мен жиі күнәкарларды ренжітіп, оларды қорқытып жүретінмін. Міне, осы жерде «Қорытынды постскриптум» кітабы пайда болады. Сёрен Кьеркегор, «Күнделік және қағаздар», VI 6444 (Pap. X1 A541) (1849) («Екі-екіден» екінші бөлімі, Хонг 451-452 беттер).