Кіріспе

Сорен Кьеркегордың алғашқы басылған еңбегі – «Екеуі/Егер» (Danish: Enten – Eller) – даниялық философ Сорен Кьеркегордың алғашқы жарияланған туындысы. Ол 1843 жылы Виктор Эремита (латынша «жеңімпаз шөлмек») псевдонимді редакторымен екі томдық түрінде жарық көрді. Онда адамның өмір сүру теориясы баяндалады, ол гедонистік, эстетикалық өмір салты мен міндеттемеге негізделген этикалық өмір арасындағы ерекшелікпен сипатталады. «Екеуі/Егер» екі түрлі өмір көзқарасын ұсынады. Әрбір көзқарас ойдан туған авторлармен жазылып, бейнеленеді, ал проза стилі сол көзқарасқа сәйкес келеді. Эстетикалық көзқарас музыка, сүйіндеу, драма және сұлулық сияқты эстетикалық тақырыптарды талқылайтын поэтикалық бейнелер мен аллюзиялармен жазылған қысқа эсселер түрінде ұсынылған. Этикалық көзқарас моральдық жауапкершілік, сыншыл ойлау және неке туралы тартысты және салмақты прозамен жазылған екі ұзын хат түрінде берілген. Бұл көзқарастар «авторлардың» өмірлік тәжірибесі ретінде көрініс береді. Кітаптың басты мәселесі – Аристотельдің «Біз қалай өмір сүруі керек?» деген түпкілікті сұрағы. Оның ұраны Плутархтан алынған: «Алданған адам алданбағаннан да дана». Эстетикалық – жеке, субъективті өмір аймағы, онда адам өмір сүріп, өмірден ләззат алады. Бұл аймақ ең биік және ең төменгі сезімдерді бастан кешіруге мүмкіндік береді. Ал этикалық, керісінше, азаматтық өмір аймағы болып табылады, онда құндылықтар мен жекелік объективті әлеммен бағаланып, кейде жоғалып кетеді. Таңдау сыртқы әлемге немқұрайлы қарау немесе оған араласу арасында. Этикалық аймақ өмірді саналы түрде таңдауға жасалған күш-жігермен басталады. Қай жағдайда болмасын, бір бағытта шамадан тыс кетіп, өзінен айырылу мүмкін. Тек иман ғана адамды осы екі қарама-қарсы аймақтан құтқара алады. «Екеуі/Егер» Киркегордың өмір бойы шығармашылығын қамтыған діни өмір саласына меңзеп тұратын қысқаша уағызбен аяқталады. Соңғы мақсаты – оқырманға «көрген бетіңіздің артында жасырылған екінші бетті» іштен тауып, содан кейін басқаларда көруге шақыру.

Тарихи контекст

Сократқа үнемі сілтеме жасай отырып, ирония тұжырымдамасы туралы диссертациясын жазғаннан және қорғағаннан кейін (1841), Кьеркегор 1841 жылдың қазан айында Берлинде қысты өткізу үшін Копенгагеннен кетті. Оның басты мақсаты - сол кездегі көрнекті тұлға, неміс философы Фридрих Вильгельм Иосиф Шеллингтің лекцияларына қатысу еді. Шеллингтің көптеген тыңдаушылары, соның ішінде Михаил Бакунин мен Фридрих Энгельс, көңілі толмады, ал Кьеркегор оны "шыдамсыздық тудыратын сұранышсыздық" деп сипаттады. Берлинде болған кезінде Кьеркегор "Егер/Немесе" атты қолжазбасымен жұмыс істеді, неміс тілін жетілдіру үшін күнделікті сабақтар алды, сондай-ақ опералар мен пьесаларды, әсіресе Моцарт пен Гётеге қатысты тамашалады. Ол 1842 жылдың наурыз айында қолжазбаның жобасымен Копенгагенге оралды, оны сол жылдың соңында аяқтап, 1843 жылдың ақпанында жариялады. 1846 жылғы күнделік жазбасына сәйкес, "Егер/Немесе" "бірде-бірде, он бір айда" ("Rub og Stub, i 11 Maaneder") жазылған, дегенмен "А" томының "Диапсалмата" бөлімінен бір беті бұрын жазылған еді. "Егер/Немесе" аталымы Аристотельдік логиканы, әсіресе Иоганн Готлиб Фихте мен Иммануил Канттың түземелерін бекітті. "Мен кіммін?" деген сұрақ ғылыми сұрақ па, әлде жеке адамның өзі жауап беруі керек пе? Кьеркегор Гегельдің философиясы "егер/немесе" дихотомиясын жоққа шығару арқылы жеке еркіндік пен таңдауды жоққа шығарып, өмірді адамгершіліксіз етті деп санайды. Гегельдің теориясында болмыстың диалектикалық құрылымы өмірді тым оңай етеді, себебі қақтығыстар ақырында арадастырылып, идеяның немесе Geist-тың еркіне бағынудан басқа жеке таңдауды қажет етпейтін табиғи процесс арқылы жоғалады. Кьеркегор мұны жеке тұлғаны жоққа шығару деп қарастырды және оның орнына жеке жауапкершілік пен таңдаудың маңыздылығын жақтады.

Құрылымы

Кітап Кьеркегордың псевдониммен жазылған алғашқы туындысы болып табылады, ол мансабының бірінші жартысында осы тәсілді қолданды. Осы ретте ол төрт псевдоним қолданды: "Виктор Эремита" – ойдан шығарылған жинақтаушы және редактор, ол бұл қолжазбаны ескі жазу бюросынан тапқан деп мәлімдейді. "А" – "Виктор Эремита" арқылы жазылған алғашқы мәтіннің ("І бөлім") ойдан шығарылған авторы, оның нақты есімін білмейтінін айтады. B "Төре Вильгельм" (немесе "Вильгельм", "Уильям") – екінші мәтіннің ("ІІ бөлім") ойдан шығарылған авторы. "І бөлімнің" "Ұсынушының күнделігі" деп аталатын бөлімінің көркем авторлары – "Жоханнес" және оның сүйіктісі Корделия. Ол 1843 жылғы 16 қазанда бір күні үш кітап жариялады.

I бөлім

Бірінші бөлім өмірдің "эстетикалық" фазасын сипаттайды. Онда "Виктор Эремита" тапқан және "А" эстеті жазған мақалалар жинағы бар. Бұл мақалаларды оқу, сыртқы поэтикалық сезімнен ішкі юмор сезіміне үздіксіз өтуді көрсетеді. Сырттан ішке қарайғы өту Кьеркегордың еңбектеріндегі маңызды тақырып.

Эротикалық немесе музыкалық эротикалықтың жақын кезеңдері

Бұл эссе музыканың сезімталдық пен құштарлықты білдіру идеясын талқылайды. "А" Моцарттың "Фигароның үйлену тойы", "Сылыз флейтасы" және "Дон Джованни" шығармаларымен қатар Гётенің "Фауст" туындысын талдайды. "А" Моцарттың туындылары арқылы "музыка тілден жоғарырақ немесе рухани өнер" екенін дәлелдеу міндетін қабылдайды. Осы процесте ол музыкалық құштарлықтың үш сатысын ұсынады. Ол эстетикалық категорияға жататын Дон Жуанды және этикалық категорияға жататын Фаустты ажыратады. "Музыкалық Дон Жуан құштарлықтың қанағаттануын сезінеді; ал ойлы Дон Жуан алдау мен айлакерліктен ләззат алады". Дон Жуан эстетикалық және этикалық арасында бөлінеді. Ол "1003 әйелді азғыру керек" деген көптікке ұтылып қалады (әйгілі "Мадамина, il catalogo è questo" ариясындағыдай), ал Фауст тек бір әйелді азғырады. Бұл бөлім теологиялық мәселелерге қатысты. "А" Құдайдың бір уақытта 1003 адамды азғыза ма, әлде сендіру үшін бір адамды ғана азғыза ма деп сұрақ қояды. Ол былай деп жазады: Ахим фон Арним бір жерде мүлдем басқа стильдегі азғырушы туралы айтады, ол этикалық категорияға жататын азғырушы. Ол туралы ол шындық, батылдық және қысқалық тұрғысынан Моцарттың скрипкамен ойнауына тең келетін сөз тіркесін қолданады. Ол бір әйелмен сөйлесе алатынын, егер шайтан ұстап алса, тіпті шайтанның әжесімен де сөйлесіп, өзін құтқара алатынын айтады. Міне, нағыз азғырушы, мұндағы эстетикалық қызығушылық та өзгеше, атап айтқанда: қалай, әдіс.

Симпаранэкромный алдында оқылған эсселер

Келесі үш бөлім – "А" клубынан бастап "symparanekromenoi" клубына дейін, өлгендердің бірлестігі, өмірден өткеннен кейін ғылыми еңбектер жазу өнерін меңгеретін. Бірінші эсседе ежелгі және қазіргі трагедиялар талқыланады, ол "Қазіргі замандағы ежелгі трагедиялық мотив" деп аталады. Ол трагедияның ішкі және сыртқы аспектілері туралы жазады. Сахнада өкінішті көрсетуге бола ма? Ал қайғы мен азаба туралы не айтуға болады? Қайсысын бейнелеу оңайырақ? Ол сондай-ақ кінә, күнә, қорқыныш, қайырымдылық және жауапкершілік туралы жазады, бұл "Қорқыныш пен діріл" және "Қайталау" кітаптарындағы ойлардың алғышарты болып табылады. Содан кейін ол "Қояндылық туралы түсінікке" бастайтын Антигонаның заманауи интерпретациясын жазады. Екінші эссе, "Shadowgraphs: A Psychological Pastime" ("Көлеңкелер: Психологиялық ойын"), қазіргі заманғы қаһарман әйелдерді, соның ішінде Моцарттың Эльвирасын және Гетенің Гретхенін (Маргарет) талқылайды. Ол құштарлықтың қалай қайғыға ұшырауы мүмкін екенін зерттейді. Махаббат алдануға ұшырауы мүмкін бе деп сұрайды. Ол бір адамның тарихи тұлғаның ішкі әлемін аша алатынын сұрайды. Психологиялық тұрғыдан, психологтардың ішкі әлем туралы дәл мәлімет бере алатынын сұрайды. Ол бір адамның екінші адамның ішкі әлемін дәл қабылдауы мүмкін бе деп сұрайды. Осыны іске асыру үшін бірнеше ой-эксперименттер жүргізеді. Үшінші эссе, "Ең бақытсыз", "Кімнің бақытсыздығы ең жоғары деңгейде?" деген гипотетикалық сұраққа арналған. Кьеркегор ең жоғарыны іздеуін ең төменді іздеумен кеңейтті. Ол өткенге назар аудара отырып, бақытсыз адамды табуды қалайды. Бұл Ниобе, Әйүп, ысырапшыл ұлының әкесі, Периандр, Ыбырайым немесе Мәсіх пе? Кьеркегор үшін эстетикалық және этикалық принциптер соңғы фазамен алмастырылады, ол оны "діни" режим деп атайды. Бұл "Қорқыныш пен діріл" кітабында кейінірек ұсынылады.

Алғашқы махаббат

Бұл жинақта Кьеркегор "Бірінші махаббат" ұғымын эстет үшін биік нүкте ретінде қарастырады, өзінің "жабықтық" (дания тілінде indesluttethed) және "шайтандық" (demoniske) тұжырымдарын Евгений Скрибке сілтеме жасай қолданады. Скриб барлық драматургтерге үлгі болуды қалады. Ол адамдардың пьесаларды шындықтан қашу үшін бағалайтынын, білім алу үшін емес деп талап етті. Кьеркегор әдебиет және христиандық салаларында кез келген үлгіге қарсы болды. Ол әдебиетті жүйелеуге қарсы шықты, себебі жүйе суретшіні жүйе шегінде қалуға мәжбүрлейді. Ол шабыттың тууына себеп болатын муза туралы жазды. Музаның шақыруының қаншалықты музаға, қаншалықты жеке тұлғаға және қаншалықты ерік-жігерге байланысты екенін зерттейді. Кейін "Қорытынды ғылыми емес жазбада" былай деп жазды: "шабыт, шын мәнінде, сенімнің нысаны, сапалық диалектикалық, сандық өлшеу арқылы қол жеткізуге болмайтын". Кьеркегор махаббатты ашудың орнына махаббат туралы оқуды сынға алады. Скрибтің пьесасы 16 беттен тұрады, ал Кьеркегор 50 беттік рецензия жазуға мәжбүр болады. Ол кітаптардың өзіне емес, рецензияларды оқу әдетіне қарсы болды. Ол қойылымға қатысады және "Бірінші махаббат" атты пьесада өзінің сүйіктісін көреді; оған бұл төрт жапырақты қонжыр сияқты белгі, ол осы адам болуы керек. Ол жеке басын жаңылыстырғандықтан, оның басында шатасу туындайды. Ол махаббат туралы шешім қабылдай алмайды және былай дейді: "Бірінші махаббат – нағыз махаббат, және адам бір рет ғана сүйеді". Кьеркегор мұны софизм деп қарастырмайды, "себебі 'бірінші' санаты бір мезгілде сапалық және сандық санаты болып табылады".

Өсімдіктерді алмастыру: әлеуметтік сақтық теориясының сынағы

Кьеркегордың эстеті үшін, жалықу барлық жамандықтың бастауы болып табылады және одан қашу керек. Осы бөлімде "А" фермер егістік ауыстыру арқылы топырақты құнарлы сақтайтындай, адам да қызықты болу үшін үнемі өзгеріп отыруы керектігін түсіндіреді. "А" осы өзгеріске кедергі келтіріп, жалықуға түсіретін кез келген нәрсеге қарсы шығады, оның ішінде достар, отбасы және ең бастысы кітаптың екінші жартысында – неке. Жалықу, барлық нәрсені байланыстыратын немесе байланыстырмайтын нәрсеге негізделген; оның бас айналуы шексіз, түбі жоқ құдыққа қарағандай. Сорен Кьеркегор, «Екеуінің бірі/немесе» 1-бөлім. Егістік ауыстыру. 1843 жыл. Хонг, 291 бет.

ІІ бөлім

Екінші бөлім – этикалық кезең. Эремита зейнеткер судья Вильгельм немесе Вильгельмнен (даниялық: "Assessor Wilhelm") – тағы бір псевдонимді автордан "А"ға келген хаттар тобын тапты. Ол "А"ны этикалық өмірдің құндылығына көндіруге тырысып, этикалық адам эстетикалық құндылықтарды да бағалай алатынын дәлелдейді. Айырмашылық – ләззат іздеуді этикалық құндылықтар мен жауапкершілікпен үйлестіру. Хаттар:

"Некеге қатысты эстетикалық мәселелер": Бұл хат некенің эстетикалық құндылығы туралы және оны өмір салты ретінде қорғайды. "Тұлға дамуындағы эстетикалық және этикалық теңгерім" жақсылықты немесе өзіндік сананы таңдау және өмірлік шешімдер қабылдаудың маңыздылығын қарастырады. "Соңғы сөз": Кітап Құдайға қарсы тұрғанның әрқашан қателесетіні туралы оймен аяқталады. Ол "А" мен "Б"ға рухани кеңес ретінде бір-бірімен келісуге шақырады. Кьеркегор Лұқа ілтебігінен 19:42 аятты келтіреді: «Егер сен бүгін амандыққа келуіңді білгеніңде ғой… бірақ ол сенің көзіңнен жасырылды». Сонымен қатар, Сеннахиримнің призмасынан үзінді келтіріледі: «Сол түні Тәңірдің періштесі шығып, Ассирия әскерінде жүз сексен бес мың адамды өлтірді. Ертесіне адамдар олардың барлығының мәйітін көрді!» – бұл үзінді дискурстың соңына дейін жалғасады. Адамның табиғаты кедергілерге тап болғанда сыртқы күштерге жүгінуге бейім, бірақ этикалық тұрғыдан бұл дұрыс емес. Салыстыру – эстетикалық жаттығу, ол этика мен дінге қатысы жоқ. Ол былай дейді: «Әркім өз мүмкіндігінше білім алсын; екеуміз де адамның бақытсыздығының сыртқы жағдайларды бақылаудың болмауында емес екенін түсіне аламыз, себебі бұл оны толығымен бақытсыз етеді». Ол сондай-ақ, ғашық адам басқа біреуді өзінен артық жақсы көретінін біле ала ма деп сұрайды. Ол бұл ойды «Ғылыми емес постскриптумда» дамытады және «Христиандық тәжірибеде» ішкі дүниеге бет бұруды кеңейтеді. Этикалық және діни этикалық салыстыруға қатысы жоқ. Барлық салыстырулар кешіктіреді, сондықтан орташа деңгейдегі адамдар оны ұнатады және мүмкіндігі болса, орташа деңгейдегі адамдардың жеккөрінішті достығы арқылы барлығын тұзаққа түсіреді. Өздерін бұзып алғанын айтқан адам, бекер сөйлеп, тек өзіне қарсы куәлік береді. 549-550 беттер. Салыстыру – махаббатқа енетін ең зиянды байланыс; салыстыру – махаббат таныса алатын ең қауіпті таныс; салыстыру – барлық азғындықтардың ең жаманы. Сёрен Кьеркегор, «Махаббат туралы еңбектер» (1847), Хонг, 186-бет. Иеміз Иса Мәсіх, біздің ақымақ санамыз әлсіз; олар тартымды болуға дайын және бізді өзіне тартатын көп нәрсе бар. ләззаттың азғырғыш күші, сан алуандықтардың шатастыратын алаңдауы, сәтсіздіктің қызықты маңыздылығы, тым құлшыныспен еңбек ету және беймәлім уақытты ысырап ету, сондай-ақ ауыр ойлылықтың мұңды толқуы – бәрі де бізді өзімізден алысқа тартады, алдап келеді. Бірақ сен, шындық, сен ғана, құтқарушы және азат етуші, адамды өзіңе тарта аласың, осыны уәделедің. Ендеше, тәубе етіп, өзімізге оралуға мүмкіндік берсін, осылайша сен, сөзіңе сәйкес, бізді жоғарыдан өзіңе тарта аласың, бірақ төмендік пен қарапайымдылық арқылы. Сёрен Кьеркегор, «Христиандық тәжірибе», 1850 ж., 157-бет, Хонг.

Кьеркегор дінсіз этикалық кезеңді мойындайтыны белгісіз. Еркіндік – дұрыс нәрсені таңдау және дұрыс емес нәрсені айыптау еркіндігін білдіреді, бұл секулярлық, шамамен Кант стиліндегі ұстаным. Алайда, өкініш (angeren) – христиандық құтқарылу тұжырымымен байланысты діни категория болып көрінеді. Сонымен қатар, Кьеркегор әр адам өзінің жоғары жанына сезімтал бола алатыны және рухани жанын «мәңгілік түсінікпен» қабылдай алатыны туралы тұжырымында тұрақты.

Дискурстар мен жалғасы

Бұл жұмысымен қатар Кьеркегор 1843 жылғы 16 мамырда өз атынан "Екі құлшындыратын сөз" атты еңбегін жариялады, оның мақсаты "Егер/Немесе" кітабына толықтыру болды: "Иманның күтуі" және "Барлық жақсылық және тамаша сыйлар жоғарыдан". Кьеркегор 1849 жылы "Егер/Немесе" кітабының екінші басылымы басылып шығу кезінде тағы бір сөз жариялады. Бұл сөз белгілі бір күтудің дамуында тілеу мен қалау арасындағы айырмашылыққа қатысты. "Ой болашаққа батқан сайын, ол оның тынымсыз түйсіндіруге немесе сұрауға тырысуында жолдан адасады". Күту әрқашан болашаққа қарап, үміт арта алады, бірақ Гете "Жас Вертердің қасіретінде" жасағантай өкініш, үміт есігін жауып, махаббат бақытсыз болады. Кьеркегор "иманды ең жоғары" күту деп атап көрсетті, себебі иман – бұл әркімнің бар немесе болуы мүмкін нәрсе. Ол былай дейді: "Кімде-кім басқа біреуге иман артуға тілек білдірсе, ол оны өзі үшін тілейді; кімде-кім өзіне иман артуға тілек білдірсе, ол оны басқа әрбір адам үшін тілейді, себебі басқа адамның иманы одан өзгеше болуында емес, оған ұқсас болуында; оның оны иеленуі оны басқалардан өзгеше етуде емес, оны барлығына ұқсас етуде". "Егер/Немесе" кітабының кейіпкерлері барлығының бірдей екенін, барлығының таланты бар немесе барлығының этикалық өмір сүруге мүмкіндік беретін жағдайлары бар деп санайды. Гете махаббаттануға құштар болды және өзін сүйе алмағанына, ал басқаларды жақсы көретініне шағымданады. Бірақ ол тіледі, ол махаббатқа ие болу үшін қалауын жұмыстатқан жоқ. Кьеркегор оған: "Тілеуің керек емес екенін білесің" деп жауап береді, содан кейін ол одан әрі барады. Жаны уайымға толып, оған шақырып: "Уайымдағанда, тілегеніңнен болады; уайым – тілеудің бір түрі, ал сен тілеуің керек емес екенін білесің", – деді, содан кейін ол одан әрі кетті. Ол үмітсіздікке жақын болғанда: "Мен істей алмаймын, басқалар істей алады, тек мен ғана істей алмаймын", – деді. О, егер мен бұл сөздерді естімеген болсам, қайғы-қасіретіммен өз жолыммен, өз тілегіммен жүре алатын болсам! Содан кейін ол жанына дауыстап: "Қазір сен айлакерлікпен әрекет етесіз, өйткені сіз қалаған нәрсені айтасыз және оның сыртқы нәрсе екенін біле тұра, оны қалаған нәрсені қалаған нәрсе деп айтасыз; сіз өзіңізді алдап жүрсіз, өйткені сіз: "Барлығы тек мен ғана жасай аламын" деп айтасыз. Бірақ сіз басқалардың қолынан келетіні сіз сияқты екенін білесіз. Егер сіз жасай алмасаңыз, онда басқалар да істей алмайды. Осылайша сіз тек өз мүддеңізге ғана емес, барлық адамдардың мүдделеріне де опасыздық жасайсыз. Сіз кішіпейілділікпен олардың қатарынан шығып, олардың билігін әдейі жоясыз". Содан кейін ол одан да көп нәрсені айтты. Осылайша әкрен-ақ, ұзақ уақыт бойы тәртіпке бағыну арқылы ол, мүмкін, иманға ие болар еді. Сорен Кьеркегор, "Екі құлшындыратын сөз", 1843 ж., 9-12 беттер.

"Егер/Немесе" кітабының екінші томының соңындағы "Соңғы сөз" болашақта "Екі құлшындыратын сөз" кітабында діни кезеңді талқылауға сіңізген: "Өзіңнен сұра және жауап тапқанша сұра, себебі адам бір нәрсені көп рет білген болуы мүмкін, оны мойындаған; адам бір нәрсені көп рет қалаған болуы мүмкін, оны жасауға тырысқан, бірақ тек терең ішкі қозғалыс, тек жүректің сөзбен айтып жеткізуге болмайтын сезімі ғана сіз мойындаған нәрсенің сізге тиесілі екеніне, оны сізден ешбір күш ала алмайтынына сендіре алады, себебі тек құрылыс жасайтын шындық ғана сіз үшін шындық". Бұл талқылау "Өмір жолындағы кезеңдер" (1845) кітабында қамтылған. Алғашқы екі бөлім "Егер/Немесе" кітабында түсіндірілген эстетикалық және этикалық кезеңдерді қайта қарастырып, жетілдіреді, ал үшінші бөлім, "Күнәлі/Күнәсіз", діни кезең туралы және Гетенің басқа кітабына, "Гетенің өмірбаяндық шығармалары: шындық және поэзия, менің өмірімнен" 1-2 томдарына сіңізген.

Сөздерден басқа, "Егер/Немесе" кітабы жарияланғаннан бір апта өткен соң Кьеркегор "Fædrelandet" газетінде "Егер/Немесе кітабының авторы кім?" атты мақала жариялады, оның мақсаты кітаптан авторлық арақашықтықты туғызу, кітаптың мазмұнын және әр псевдонимнің өмір сүрудің белгілі бір түрін бейнелейтінін атап өту болды. Кьеркегор "А. Ф." псевдонимді қолдана отырып былай деп жазады: "Көптеген адамдар, оның ішінде осы мақаланың авторы, автордың кім екеніне алаңдаудың қажеті жоқ деп санайды. Олар оның кім екенін білмеулеріне қуанышты, себебі онда олардың тек кітаппен айналысуы бар, оның тұлғасымен мазаланбайды немесе алаңдамайды".

Тақырыптар

"Егер/немесе" атты әртүрлі эсселер эстетизм мен этикалық өмір сүрудің түрлі формаларын түсіндіруге көмектеседі. А және судья Вильгельм екеуі де өмір сүру жолдарының ең жақсы жақтарына баса назар аударуға тырысады. Эстетиктің ең маңызды қасиеті – тікелейлік. "Егер/немесе" еңбегінде тікелейліктің тазартылмағаннан тазартылғанға дейін әртүрлі деңгейлері зерттеледі. Тазартылмаған тікелейлік – күш-жігер жұмсау немесе жеке өсіп-жетілуді қажет етпейтін ләззат арқылы құштарлық пен қанағат алуға ұмтылыспен сипатталады (мысалы, алкоголь, есірткі, жай ғана жыныстық қатынас, жалқаулық және т.б.). Ал тазартылған тікелейлік – өмірден эстетикалық тұрғыдан қалай ләззат алуды жоспарлаумен сипатталады. "Егіс ауыстыру" еңбегінде келтірілген әлеуметтік сақтық "теориясы" – осы тазартылған тікелейліктің мысалы. Ақылсыз ләззат іздеудің орнына, ләззаттар ойластырылып, ең жоғары деңгейде ләззат алу үшін "жетілдіріледі". Дегенмен, тазартылған да, тазартылмаған да эстетиктер өмірдің негізгі жағдайларын қабылдап, оны өзгертуге жауапкершілік алмайды. Егер бір нәрсе дұрыс болмаса, эстет өзін емес, өмірді кінәлайды, адамзат өмірінің бұзылмас қайғылы салдары бар деп есептейді және осылайша өмірдің мәні жоқ деп мәлімдейді. Бірақ эстет осылай ойламайды. Эстет "жарты сағаттық шешім" қабылдаса, ал этикалық адам, әсіресе діншіл адам "жақсы шешім" қабылдайды. ләззатқа берілген адам мұндай шешім қабылдай алмайды. Ал этикалық және "христиан діншіл" адам өмір мен өзі туралы дұрыс түсінікке ие болуға ниеттенгендіктен, осы шешімді қабылдайды. Шешім өзгерісті білдіреді, бірақ жеке адам үшін бұл тек өзіндегі өзгерісті ғана білдіреді. Бұл ешқашан бүкіл әлемді немесе тіпті басқа адамды өзгертуді білдірмейді.

Интерпретация

Бұл жұмыстың өте ұялы псевдонимділігі түсіндіруге қиындық туғызады. А және Б – шығарманың авторлары, Эремита – редакторы. Кьеркегордың бұл істегі рөлі, оның өзінің шығармаларындағы көзқарастардан әдейі алшақтауға тырысқанында көрінеді, бірақ оның псевдонимдерінің есімдерінің күлкілі латын тілінде болуы, оның өз жеке басын оқырманнан мүлдем жасыруға ниеттенбегенін көрсетеді. Кьеркегордың еңбектерінің бірінші басылымы VIII(2), B 81–89 бұл әдісті жазбаша түсіндіреді. Ол "Егер/Немесе" тақырыбын 1848 және 1859 жылдардағы "Менің авторлық жұмысыма қарайтын көзқарас" кітабының бірінші және екінші басылымдарында талқылаған. Менің авторлық жолымда қазір менің міндетім деп санайтын және күшті ынтам тудыратын нәрсеге рұқсат етуге болады – яғни, бір рет және мүмкіндігінше тікелей және ашық түрде не екенін түсіндіру: мен өзімді автор ретінде қалай жариялаймын. Сәт (басқа жағынан, қаншалықты қолайсыз болса да) енді орынды; себебі (айтқанымдай) бұл нүктеге жеттік, және мен әдеби салада алғашқы туындыммен екінші рет кездесуге апарамын. "Егер/Немесе" екінші басылымын бұрын жариялауға ниеттенбедім. "Көзқарас", Лоури аудармасы, 1962 ж., 5-бет.

Сонымен қатар, Кьеркегор Иоганн Вольфганг фон Гётенің эстетикалық және Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің этикалық еңбектерін мұқият оқыған. Әрқайсысы өмірді әртүрлі жолмен өткізудің жолын ұсынды. Кьеркегордың осы кітабындағы жазбалары Гётенің "Өмірбаян" еңбегінде жазғандарына жақын.

Өмірбаяндық түсінік

Әдеби және тарихи тұрғыдан алғанда, "Егер/Немесе" Киркегор мен оның бұрынғы никесін қиюға тиіс болған Реджин Олсен арасындағы оқиғалардың жасырын автобиографиясы болып саналады. "Ұсынушының күнделігінде" Йоханнес өзінің сүйіктісі Корделияға, Киркегор Реджинге қарағандай қарайды: оның отбасымен дос болып, оған үйлену ұсынысын жасайды және келісімді бұзады. Осылайша, "Егер/Немесе" Киркегордың жастық шағында бастан өткерген сезімдік құмарлыққа толы өмір мен некеге тұру мүмкіндігі, сондай-ақ некемен байланысты әлеуметтік жауапкершіліктер туралы шешімінің поэтикалық және әдеби көрінісі болуы мүмкін. Бірақ Киркегор Реджинге алаңдады, себебі ол Шекспирдің пьесаларындағы кейіпкерлердің көзқарасын қабылдауға бейім еді. Бір күні ол "Көп шудың еш нәрсесі" пьесасынан Беатрис, ал келесі күні Джульетта болып көрінер еді.

Ерте қабылдау

"Екі-екі" Киркегордың беделді автор ретіндегі беделін нығайтты. Генриетте Вульф Ханс Кристиан Андерсенге жазған хатында: "Жақында мұнда "Екі-екіден" атты кітап жарық көрді. Ол өте ерекше болуы керек, бірінші бөлігі донжуанизмге, скептицизмге және тағы басқаларға толы, ал екінші бөлігі жұмсақ әрі келісімге келтіруге бағытталған, өте жақсы деп айтылатын уағызбен аяқталады. Кітаптың өзі көп назар аударды. Ол туралы әлі ешкім ашық талқыламаған, бірақ оның талқыланбай қалуы мүмкін емес. Бұл кітап псевдоним қолданған Киркегордың туындысы деп есептеледі" деді Джулия Уоткин. "Кьеркегор "Отан" кітабында Хайбергке Виктор Еремита есімімен жауап беріп, Хайбергті "Екі-екіден" кітабының алғы сөзін оқымағаны үшін кінәлады, себебі ол алғы сөз кітаптың түйінін ашар еді". Киркегор кейін "Еңбектер" кітабын Хайберг пен гегелиандыққа ашық жауап ретінде пайдаланды. Кьеркегор "Екі-екіден" кітабы жарық көргеннен кейін бір апта өткен соң "Екі-екіден" кітабының авторы кім?" атты қысқа мақала жариялады. Киркегор кейін өзінің өзін жеке тұлға ретінде таңдау концепциясын "Қорықу туралы түсінік" (1844 жылғы 17 маусым), содан кейін "Төрт рухани сөз" (1844 жылғы 31 тамыз) және "Әртүрлі рухтағы рухани сөздер" (1847 жыл) еңбектерінде атады. Уильям Джеймс "Ауру жан" лекциясында Киркегордың сөздерін қайталап: "Адам нағыз өмірге туылмас бұрын, жалған өмірден өлуі керек" деп жазды. Август Стриндберг "Екі-екіден" кітабымен таныс болды және бұл кітап оны "эстетикалық өмірге қарсы этикалық өмірді жақтаушының мәңгілік чемпионына" айналдырды, сондай-ақ ол өнер мен білім өмірге бағынуы керек деген идеяға адал болды, ал өмірдің өзі біздің бір бөлігіміз болғандықтан және одан қашу мүмкін емес болғандықтан, біз білгендей өмір сүруі керек. Стриндбергті, әрине, Киркегордың категориялық императивін дамытқан "Екі-екіден" кітабының екінші бөлімі қызықтырды. Ол 1913 жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрген "Жанның өсуі" еңбегінде Киркегордың "Екі-екіден" кітабы туралы былай деп жазды: "Бұл тек өзін христиан деп атаған дін қызметкерлері үшін ғана жарамды, ал азғырушы және Дон Хуан – автордың өзі, ол қиялындағы құштарлықтарын қанағаттандырды". Екінші бөлім – "Міндет ретінде өмір туралы толғау", және ол еңбек соңына жеткенде моральдық философтың үмітсіздікке ұшырағанын, ал міндет туралы барлық оқыс барлық оқыс тек филистерлерді тудырғанын көрді. Кейін ол Киркегордың толғаулары оны христиандыққа жақындатқан болуы мүмкін екенін, бірақ ол "жарып алынып, қуанышпен отқа лақтырылған" нәрсеге қайта орала алатынын білмейтінін айтты. Алайда кітапты оқығаннан кейін ол "күнәлі сезімге толы болды". Киркегор өзінің авторлық жолының алғашқы кезеңінде (1843-1846) өзін толығымен эстетикаға бағыштау немесе эстетика мен этика арасында тепе-теңдік орнатып, этикалық/христиандық діни өмірге қадам басу туралы екіталайлығына нүкте қойды, содан кейін өзі туралы және христиан болу туралы білгендерін сипаттады. Ол өзінің "Екі-екіден" таңдауын жасады. Әрбір өзін-өзі білетін адам ғылым білмейтін нәрсені біледі, себебі ол өзінің кім екенін біледі. Сорен Киркегор, "Қорықу туралы түсінік", 1844, Николь, 78-79 беттер.

Кейінгі қабылдау

«Екі-екі» Кьеркегордың алғашқы маңызды кітабы болғанымен, ол 1944 жылы ғана ағылшын тіліне аударылды, яғни оның соңғы аударған кітаптарының бірі болды. Фредерик Дью. Болман кіші сыншылар кітапты осы тұрғыдан қарастыруын қалады: «Жалпы алғанда, егер мүмкін болса, автордың кейінгі көзқарасына бейімдеу үшін мағынасын кемітпей, оның өзіндік ерекшелігін ескере отырып, «Екі-екі» сияқты ауқымды туындының мәнін анықтауға бізге құқық бар. Бұл Кьеркегорды түсінуге көмектеседі деп ойлаймын, өйткені оның эстетикалық және этикалық ойлары оның бас тарту мен трансценденттік дініне құмар болғандар тарапынан жиі назарсыз қалды. Кьеркегордың даналығы, менің ойымша, жақсылық, шындық және сұлулықтың бірінен-бірі туындамайтынын, бірақ олардың үшiнiң де салауатты мінез құрылымының динамикасында тығыз байланысты екенін көрсетуде. Миннесота университетінің профессоры Дэвид Ф. Свенсон 1918 жылы Кьеркегор туралы үш лекция оқыды, онда ол «Сорен Кьеркегордың өмірдің үш негізгі түрін сипаттауын ұсынды: Біріншісі – Рахатқа берілу өмірі – ләззатты қуудағы ақымақтық және тапқырлық; екіншісі – Міндет өмірі – жеңісті жетістіктер арқылы өзін тану; үшіншісі – Сенім өмірі – азап шегу арқылы өзін діни түрлендіру. Мигель де Унамуно 1914 жылы «Тұман» романын жариялады, бұл Кьеркегордың «Ұсынушының күнделігін» оқығаннан кейін жазылған. Томас Генри Кроксалл «Эротиканың алғашқы кезеңдері немесе музыкалық эротика» атты эсседе «А»ның музыка туралы ойларына таң қалды. Кроксалл «эссе музыкант үшін маңызды болуы керек, өйткені ол адамды ойлануға мәжбүр етеді және көптеген идеяларын түзететіндей ойландырады; менің ойымша, бұл идеялар өнерде ғана емес, өмірде де маңызды» дейді және туындының психологиялық, экзистенциалдық және музыкалық құндылығын талқылайды. Рейнхольд Нибур «Ор» шығармасының соңындағы пасторальдық хатында Кьеркегордың баса назар аударғанын сұраққа тартып қарады. Ол 1949 жылы келесідей жазды: «Қазіргі мәдениеттің тек қана адам бостандығының шығармашылық мүмкіндіктерін көруге бейімділігі, керісінше, адам жағдайына қатысты христиандық бағалауды күңкіретеді. Кьеркегор «Құдай алдында адам әрқашан қате» деп тұрғаны үшін, тіпті христиандар да оны сұрауға бейім. Мұндай басымдық адамның бостандығының шығармашылық аспектілерін жасырмай ма? Адамдар еркіндіктерін арттыра отырып, кеңірек әлемді көруге және ар-ұждандарына қатысты талаптардың кеңейе түскен шеңберіне жауапкершілікпен қарауға қабілетті емес пе? Мәсіхшілік сенім, мысалы, «жақыныңды өзіңді сүйгендей сүй» деген өсиетті тарихтың ешқашан болмағаннан гөрі кеңірек контексте орналастырды ма? Егер біз жаңа әлемдік «жақындық» қарым-қатынасын тұрақты бауырластыққа ұйымдастыра алмасақ, онда біз өзімізді де, бір-бірімізді де жоя алатын жаһандық жағдайға жеттік пе?» Йоханнес Эдуард Холенберг 1954 жылы Сорен Кьеркегор туралы өмірбаян жазды және сол кітапта ол «Ұсынушының күнделігі» П. Л. Моллердің өмірін бейнелеуге арналған деп болжады, ол кейін (1845) «Корсарь» журналында Кьеркегордың беделіне нұқсан келтіретін мақалалар жазды. «Ұсынушының күнделігі» өзі жеке-дара роман ретінде де қызықты, және «Екі-екі» кітабынан бөлек бірнеше рет жарық көрді. Джон Апдайк күнделік туралы былай деді: «Махаббат әдебиетінің кең ауқымында «Ұсынушының күнделігі» – бұл күрделі туынды, эротикалық сәтсіздікті педагогикалық жетістік ретінде қайта құруға тырысатын қызу интеллектуалдық әрекет, мақтаныш ретінде жасырылған жарақат». Қазіргі заманда «Екі-екі» Аласдейр МакИнтайрдың «Жақсылықтан кейін» (1981) еңбегінің жарық көргенімен философиялық туынды ретінде жаңа өмірге ие болды, онда МакИнтайр «Екі-екіні» Дэвид Юм мен Иммануил Канттың айтқан Ағартушылық рухын бейнелеуге бағытталған әрекет ретінде қарастырды. «Жақсылықтан кейін» туындысы «Екі-екіні» Канттық дәстүрдегі маңызды этикалық мәтін ретінде жаңартты. МакИнтайр Виктор Эремитаны этикалық өмір салтын қабылдау үшін критерийлерді ұсынбағаны үшін айыптаса да, көптеген ғалымдар Кьеркегордың «МакИнтайрдан кейін» еңбегінде МакИнтайрдың айыбына жауап берді.

Негізгі сілтемелер

"Екі немесе екі": Өмірдің фрагменті. А. Ханней аудармасы, қысқартылған нұсқасы. Пингвин, 1992, (Ханней)
"Екі немесе екі". Д.Ф. Свенсон және Л.М. Свенсон аудармасы. I том. Принстон, 1959, (Свенсон)
Кьеркегордың жазбалары III, 1-бөлім: "Екі немесе екі". 1-бөлім. Хауард пен Эдна Хонг аудармасы. Принстон, 1988, (Хонг)
Кьеркегордың жазбалары IV, 2-бөлім: "Екі немесе екі". 2-бөлім. Хауард пен Эдна Хонг аудармасы. Принстон, 1988, (Хонг)