Кіріспе

Сорен Кьеркегордың 1843 жылғы философиялық еңбегі «Қорқыныш пен діріл» (түпнұсқа даниялық атауы: Frygt og Bæven) – Сорен Кьеркегордың 1843 жылы Иоанн үнсіз (лат. Johannes de silentio) псевдонімімен жариялаған туындысы. Тақырып, Піліппіліктерге 2:12-ден алынған, «құтқарылуыңызды қорқыныш пен дірілмен істеуді жалғастырыңыздар» деген сөзге сілтеме жасайды. Піліппіліктерге жазылған хат кейде 55-ші псалмның 5-ші тармағына сілтеме жасайды, онда «Мені қорқыныш пен діріл басып алды» делінеді. Кьеркегор Ысқақты құрбан ету кезінде Ыбырайымның сезінген уайымын түсінуге тырысты. Ыбырайымның Құдайдың бұйрығына бағынуы немесе мойын бұруы мүмкін еді. Ол үш жарым күндік сапарға және ұлының жоғалуына дайын болды. «Ол Сараға да, Елиезерге де ештеңе айтпады. Сонымен, кім оны түсіне алады? Себебі, құмарлықтың табиғаты одан үнсіздікке серт беруді талап етпеді ме? Ол отын шашты, Ысқақты байлады, от жақты, пышақты шығарды». Ол барлығын өзіне сақтап, сезімдерін жасырғандықтан, «өзін жалпыға қарағанда жоғарырақ деңгейде оқшаулады». Кьеркегор «Қорқыныш пен діріл» және «Қайталау» еңбектерінде екі түрлі адамды көзге елестетеді: бірі үмітпен өмір сүреді – Ыбырайым, екіншісі естеліктермен – «Жас жігіт» және Константин Константиус. Ол оларды бұрын «Симпаранэкроменой» алдындағы лекцияларында және «Ең бақытсыз адам» еңбегінде талқылаған. Бірі «сырттағы» нәрседен бақыт күтеді, ал екіншісі өзінен табады. Ол осы ойды сол күні жарық көрген нұсқаулық мәтінінде жеткізді. Кьеркегор былай дейді: «Шексіз мойынсұну – сенімге дейінгі соңғы кезең. Сондықтан, осы қадамды жасамаған адамның сенімі болмайды, себебі тек шексіз мойынсұну арқылы ғана адам өзінің мәңгілік құндылығын сезіне бастайды, және тек содан кейін ғана сенім арқылы өмір сүру туралы айтуға болады». Ол осы сана туралы бұрынғы кітабында айтқан. «Адамның өмірінде бір сәт келеді, ол кезде жайлық пісіп-жетіледі, және рух жоғарырақ форманы қажет етеді, өзін рух ретінде ұстағысы келеді. Жай рух адамның барлық жер бетіндегі тіршілікпен байланысты, ал енді рух осы шашыраңқыдан өзін жинап, өзін өзі қайта құруға, тұлға өзінің мәңгілік мәніне саналы түрде ие болуға ұмтылады. Егер бұл болмаса, егер қозғалыс тоқтаса, егер ол басылса, депрессия пайда болады». Ыбырайым өзінің мәңгілік құндылығын сезінгеннен кейін, сенім есігіне жетіп, соған сәйкес әрекет етті. Осы әрекетімен ол сенімнің рыцары болды. Басқаша айтқанда, адам өзінің барлық дүниелік иелігінен шексіз мойынсұну арқылы бас тартуы керек, сондай-ақ Құдайдан артық жақсы көретін нәрсесінен де бас тартуға дайын болуы керек. Кьеркегор Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің этикалық жүйесін және Агнес пен суқұйрық, Аулистегі Ифигения және басқалардың эстетикалық әңгімелерін оқырманға рухтың ішкі әлемі мен этика мен эстетиканың сыртқы әлемі арасындағы айырмашылықты түсінуге көмектесу үшін пайдаланды. Көптеген зерттеушілер осы еңбекті автобиографиялық деп санайды. Оны Кьеркегордың өзінің сүйіктісі Регина Ольсенді жоғалту арқылы өзін-өзі жұмыс істеу тәсілі деп түсіндіруге болады. Бұл интерпретацияда Ыбырайым Кьеркегорға, ал Ысқақ – Регинаға айналады.

Кьеркегордың әдісі

Кьеркегордың айтуынша, әркімнің өмірде таңдау жасау мүмкіндігі бар. Еркіндік – сол таңдауды пайдалануда. Әрқайсымыздың сөйлеуге немесе үн қатпауға, әрекет етуге немесе әрекетсіз болуға құқығымыз бар. Кьеркегордың "Егер/Немесе" еңбегі – Құдай немесе дүние. Ол былай дейді:

Этиканың телеологиялық тоқтатылуы

Этиқалық мәні неде? Кьеркегор оқырманды Гегельдің «Құқық философиясының элементтері» кітабына, әсіресе «Жақсылық және ар-ұждан» тарауына бағыттайды, онда ол: «Субъективті ерік беделді деп таныған нәрсені жақсы деп санауы керек. Сондай-ақ, адамның жеке құқығы бар, егер ол мақсатты сыртқы іс-әрекет арқылы іске асырса, оны объективті түрде жүзеге асқан кездегі құндылығын білуіне сәйкес, дұрыс немесе бұрыс, жақсы немесе жаман, заңды немесе заңсыз деп санауға болады. Жақсылыққа қатысты көзқарас, іс-әрекеттің өзіне қатысты көзқараспен ерекшеленеді. Объективтілік құқығы – іс-әрекеттің нақты әлемде өзгеріс болуы, онда танылуы және жалпы алғанда, онда жарамды нәрсеге сәйкес болуы керек дегенді білдіреді. Осы нақты әлемде әрекет ететін адам оның заңдарына бағынып, объективтіліктің құқығын мойындайды. Сол сияқты, мемлекет – ақылдың объективтілігі, құқықтық жауапкершілік кез келген адамның ақылға қонымды немесе қонымсыз деп санайтынына бейімдемейді. Ол дұрыс пен бұрыс, жақсы мен жаман туралы жеке көзқарасқа немесе адамның өз сенімін қанағаттандыру үшін жасаған талаптарына емес, тек заңдылыққа қатысты көзқараспен санасады. Бұл объективті сала заңды немесе заңсыз, немесе нақты заң туралы білімді қарастырады. Ол заңды және міндетті нәрсе туралы білумен немесе танысумен шектеледі. Заңдардың жариялануы және жалпы әдет-ғұрыптар мемлекет субъект үшін оның формальды жағын көзқарас құқығынан алып тастайды. Сондай-ақ, ол біздің қазіргі тұрғымыздан оған әлі де жабысып тұрған кездейсоқтық элементін де жояды». Ыбырайым бұл теорияны ұстанбады. Кьеркегор Гегельдің қате екенін айтты, өйткені ол Ыбырайымды сенімнің әкесі ретінде сынап, оны кісі өлтіруші деп атамады. Ол этикалық нормаларды тоқтатты және жалпыға ортақ міндеттерді орындамады. Кьеркегор дұрыс пен бұрыс арасындағы айырмашылық туралы өзгеше теорияға ие және оны «Екі-екілі» еңбектерінің соңындағы шағын ойда жариялады. Ол: «Егер адам кейде дұрыс, кейде бұрыс болса, белгілі бір дәрежеде дұрыс, белгілі бір дәрежеде бұрыс болса, онда осы шешімді кім қабылдайды, оның өзінен басқа? Бірақ шешім қабылдағанда ол да белгілі бір дәрежеде дұрыс және бұрыс бола алмай ма? Әлде ол іс-әрекет жасағандағыдан әрекетін бағалағандағыдан басқаша адам ба? Күмән үнемі жаңа қиындықтарды табуға, ал уайым-қайғыға ұшыраған жандарға өткен тәжірибелерді сіңіруге тиіс пе? Әлде ақылсыз жаратылыстар сияқты әрдайым дұрыс болуды қалаймыз ба? Онда біз Құдайға қатысты ештеңе болмауды немесе мәңгілік азапта әр сәтте қайтадан бастау керектігін таңдауға тиіспіз, бірақ бастауға мүмкіндігіміз жоқ, егер біз алдыңғы сәттерге қатысты нақты шешім қабылдасақ, және одан әрі, одан әрі. Күмән тағы да оянады, уайым тағы да күшейеді; «Құдайға қатысты біз әрқашан қате жасаймыз» деген ойдың нығаюы арқылы оны басып тастауға тырысайық» деді. Кьеркегор: «Гегель философиясы сыртқының ішкі, ал ішкінің сыртқы екендігі туралы тезиске жетеді». Гегель: «екі маңызды ойды» жазды: «біріншіден, еркіндік идеясы абсолютті және соңғы мақсат ретінде; екіншіден, оны жүзеге асыру құралы, яғни білім мен ерік-жігердің субъективті жағы, оның өмірлік қозғалысы және іс-әрекеті. Біз мемлекетті моральдық тұтастық және бостандықтың шынайылығы ретінде таныдық, сондықтан оны осы екі элементтің объективті бірлігі ретінде таныдық». Ыбырайым өзінің қоршаған ортасының этикалық талаптары мен Құдайға деген абсолютті міндеті деп санайтыны арасында таңдау жасауға тиіс болды. Гегель: «Мен өз бостандығымды ішкі мәнді шындық ретінде сезінгенде, әрекет етпеймін; бірақ егер мен әрекет етіп, принциптерді іздесем, нақты белгілерді табуға тырысуым керек. Сонда бұл нақты контекст еркін ерік туралы түсініктен шығарылуы керек деген талап қойылады. Сондықтан, егер құқық пен міндетті субъективтілікке сіңіру дұрыс болса, екінші жағынан, егер бұл абстрактілі іс-қимыл негізі қайта дамымаса, бұл дұрыс емес. Тек шындықтың түк емес, рухани емес, көлеңкелі болмысы болған кезде ғана, шындықтан ішкі өмірге қайтқанға рұқсат етіледі».

Құдай алдындағы міндеттілік

Иоганнес де Силенцио Декарт өзі үшін тапқан әдіс пен Гегель құрастырмақ болған жүйе арасындағы айырмашылықты айтады. Ол былай дейді: "Мен әрбір жүйелі ізденісшіге ең терең мойынсұнумен бас иемін: Бұл [кітап] жүйе емес; оның жүйемен ешқандай қатысы жоқ. Мен осы омнибустың даниялық акционерлеріне де, жүйеге де жақсылық тілеймін, себебі ол мұнараға айналуы екіталай. Мен олардың әрқайсысына сәттілік пен бақыт тілеймін". Иоганн де Силенцио Кьеркегор құрметпен "өз құтқарылуын қорқыныш пен дірілдеумен іздеуді" таңдайды. Иоганн Климак, тағы бір псевдоним автор, 1846 жылы Кьеркегордың тағы бір жүйе құруға мүдделі емес екенін жазды. Ол былай дейді: "Бұл автор философ емес. Ол поэтикалық және жоғары дәрежедегі кеңсе қызметкері, жүйе жазбайды, жүйе туралы уәде бермейді, жүйеге өзін толықтай бермейді және жүйеге міндеттенбейді. Ол жазғандарына сатып алушы мен оқырмандардың азаюына байланысты, оның үшін бұл қызықты да, айқын да әрекет". Кьеркегор "Қорқыныш пен дірілдеуде" парадокс пен секіру туралы идеяны енгізеді. Ол былай дейді: "Қайта қабылдау актісіне сенім қажет емес, себебі мен мәңгілік санаға ие боламын. Бұл таза философиялық қимыл, оны талап етілгенде жасауға батылым жетеді және өзімді тәртіпке келтіре аламын, өйткені әрқашан қандай да бір шектеулік күш алғанда, мен өзімді мойынсұнуға ашармын, осы қимыл жасалғанша, себебі менің мәңгілік санам – Құдайға деген махаббатым, ал мен үшін бұл ең жоғары құндылық. Менің мәңгілік санама қарағанда сәл болса да артық алу үшін сенім қажет, өйткені бұл – парадокс". Ол өзін "Қорытынды ғылыми емес постскриптумда" түсіндіреді, онда былай деп жазады: "Осы кітапта ["Қорқыныш пен дірілдеуде"] мен автордың айтуынша, секіру, ең маңызды шешім ретінде, христиандық және әрбір догматикалық категория үшін ерекше шешуші болады. Бұған Шеллингтің зиялы сезімі арқылы немесе Гегель Шеллингтің идеясын елемей, оның орнына әдістің кері операциясы арқылы қол жеткізу мүмкін емес. Барлық христиандық парадоксқа негізделген, "Қорқыныш пен дірілдеуде" айтылғандай, иә, ол қорқыныш пен дірілдеуге негізделген (бұл христиандықтың ең бейшара категориялары және секіру), оны қабылдаса да (яғни сенуші болса) немесе қабылдамаса да (себебі ол парадокс)".

Ыбырайымның өз міндетін жасырғаны

Этика әлемі ашылуды талап етеді және жасырындықты жазалайды, бірақ эстетика жасырындықты марапаттайды, – дейді Кьеркегор. Кьеркегор былай дейді: "Грек трагедиясы – соқыр. Ұл әкесін өлтіреді, бірақ ол бұл әкесі екенін кейін ғана біледі. Әпке бауырын құрбандыққа шалуға апарады, бірақ шешуші сәтте оны түсінеді". Ыбырайым өзінің барлық ісін жасырды. Ол Сарадан, Елиезерден және Ысқақтан барлығын жасырып қалды. Бірақ Ыбырайымның 'ашылуға шамасы келмеуі' оған үрей келтірді. Ол бүкіл оқиға туралы толығымен үнсіздік сақтады. Ыбырайым сияқты жалғыз адам "сенімнің барлық мазмұнын ұғымдық нысанға көшіре алады, бірақ ол сенімге қалай кіргенін немесе ол оған қалай кіргенін түсінген жоқ". Ыбырайым Кьеркегордың "ойлы қайғы" деп атаған сезімін бастан өткерді, бірақ тек қайғы ғана емес, қуаныш та сезінді, өйткені ол белгісіз күшпен жаңа қарым-қатынас бастады. Қайғы да, қуаныш та адамды ішкі ойға берілуде үнсіз қалдыра алады, мүмкін, Ыбырайым осы екеуінің қосындысын сезінді. Кьеркегор былай дейді: "Егер Агамменонның өзі, Калхас емес, Ифигенияны өлтіру үшін пышақ тартса, соңғы сәтте бірнеше сөз айтса, өзін төмендеткен болар еді, өйткені оның ісінің мәні бәріне түсінікті болды, құрмет, көңіл жағдайы, эмоция және көз жасы процесі аяқталды, содан кейін оның өмірі де рухқа қатысы болмады, яғни ол рухтың мұғалімі немесе куәгері болған жоқ". Ол Ыбырайым туралы былай дейді: "Егер тапсырма басқаша болса, егер Раббы Ыбырайымға Ысқақты Мория тауына алып барып, оған шағынмен соғып, осылайша құрбандыққа шалуға бұйырса, онда Ыбырайымтың жұмбақтап сөйлеуі толығымен дұрыс болар еді, өйткені ол не болатынын білмейтін болар еді. Бірақ Ыбырайымға берілген тапсырманы орындауға оның өзі міндетті, демек, шешуші сәтте оның өзі не істейтінін білуі керек, демек, Ысқақтың құрбандыққа шалынатынын білуі керек". Кьеркегор басқа бір кітабында былай дейді: "Біз Уағыздаушымен (Нақыл сөздер 4:10) "Жалғыз қалғанға қасірет, егер ол құласа, оны көтеріп алатын ешкім жоқ" демейміз, өйткені Құдай әлі де көтеріп, құлатып тастайды, адамдармен және жалғыз өмір сүретін адам үшін; біз "Оған қасірет" деп айқайламаймыз, бірақ "Ол адаспасын" дейміз, өйткені ол Құдайдың шақыруын немесе әрекет етуге ұсынылғанды сынауға жалғыз өзі, оның күш-жігерінде қарсылық пен ашу араласқан жоқ па, жоқ па". Құдай Ыбырайымға берген тапсырма соншалықты қорқынышты болды, оның туралы ешкімге айта алмады, өйткені ешкім оны түсінбес еді. Этика да, эстетика да бұған тыйым салды. Ыбырайым Құдайға деген сенімін көрсеткендіктен, Құдайдың сұрағанын орындауға дайын болды. "Ол өзінің азабымен ешкімді мазаламады". Ыбырайым этика тұрғысынан қате болды, бірақ Абсолют тұрғысынан дұрыс болды. Кьеркегор былай дейді: "Қате болуға ниет білдіру – шексіз қарым-қатынастың белгісі, ал дұрыс болуға ниет білдіру немесе қателік жасауды ауыр сезіну – шекті қарым-қатынастың белгісі! Сондықтан, әрқашан қателік жасау пайдалы, өйткені тек шексіз ғана құрылыс жасайды; шекті емес!" Ыбырайым Құдаймен қарым-қатынасын нығайту үшін не істей алды? Құдайға деген адалдығында тұру. Ол пышақты көтеріп, міндетін орындау арқылы оған қол жеткізді. Қысқасы, ол әрекет етті. Мұнда ниет нәтижеден маңыздырақ болды. Оның сенімі болды және Құдайды қуанту үшін одан артық ештеңе жасау қажет болмады.

Регина

Кьеркегор былай дейді: "Өзімнің күшіммен шектілікке жататын ең кішкентай нәрсеге де қол жеткізе алмаймын, себебі мен күшімді үнемі барлығынан бас тартуға жұмсаймын. Өзімнің күшіммен ханшайымнан бас тарта аламын, мен мұндайға ренжімеймін, керісінше қуаныш, тыныштық және қайғымнан құтылу табамын, бірақ өз күшіммен оны қайта ала алмаймын, өйткені мен барлық күшімді бас тартуға жұмсаймын. Ал, керемет салт атты айтады, сенім арқылы, сенім арқылы сен оны абсурдтылық арқылы жеңесің. Бірақ мен бұл қимылды жасай алмаймын. Мен бастағымды қалағанда, барлығы кері қайтады, мен бас тартудың ауыртпалығына тығынамын. Мен өмірде жүзуге қабілеттімін, бірақ бұл мистикалық сезімге мен тым ауырмын." Ханшайымның, Агнес пен суқұйрықтың оқиғасын автобиографиялық тұрғыдан қарастыруға болады. Мұнда Кьеркегор Ыбырайымның оқиғасын Реджине Олсенмен қарым-қатынасын түсінуге пайдаланады. Ол "шектілік" тұрғысынан ол үшін жалғыз махаббаты еді және ол одан бас тартты. Кьеркегор ханшайымға ғашық болған жігіт "басқа адамды сүйген кезде де өзіңе-өзің жеткілікті болу керектігін" түсінгенін айтады. Ол енді ханшайымның не істейтініне шексіз алаңдамайды, және осының өзі ол [сенімнің] қимылын жасағанын дәлелдейді. Кьеркегор өзінің "Күнделіктерінде" Агнес пен суқұйрық туралы да айтқан: "Мен Агнес пен суқұйрық туралы аңызды ешбір ақын ойламаған жаңа бұрыштан қарастыруды ойладым. Суқұйрық – азғырушы, бірақ Агнеске ғашық болған соң, ол оған соншалықты әсер етеді, оған толыққанды тиесілі болуды қалайды. Бірақ, түсінесіздер, ол мұны істей алмайды, себебі ол оны өзінің бүкіл қайғылы өміріне енгізуі керек, ол кейбір уақыттарда жәндік болып табылады және т.б., шіркеу оларға батасын бере алмайды. Ол үмітсіздікке беріліп, теңіздің түбіне шұғына қалады, бірақ Агнес оның тек алдауды көздегенін ойлайды. Бірақ бұл поэзия, әр нәрсесі күлкілілік пен мағынасыздыққа толы, жалқау, қасіретті қоқыс емес. Мұндай күрделі мәселені тек дін ғана шеше алады (ол өзінің атын осыдан алған, себебі ол барлық сиқырды жояды); егер суқұйрық сенімге келсе, оның сенімі оны адамға айналдыруы мүмкін." Кьеркегор Реджинеде алғашқы махаббатын татты және ол "әдемі және сау, бірақ кемелді емес" деді. Реджине, оның алғашқы махаббаты екінші махаббаты болды; ол шексіз махаббат еді. Бірақ ол Құдайға қызмет ету үшін одан бас тартты. Ол Реджинеге қалай өзгергенін түсіндіре алмады, Корделия "Серік күнделігіндегі" азғырушымен не болғанын түсіндіре алмағандай. "Ол ешкімге сенім білдіре алмады, себебі оған сенім артуға ештеңе жоқ еді. Егер адам арман көрсе, оны айтуға болады, ол шындыққа жақын, бірақ ол оны айтып, мазасыз санасын жеңілдеткісі келгенде, айтар ештеңе болмайды. Ол оны қатты сезінді. Бұл туралы өзі ғана білуі керек, бірақ ол оған үлкен ауыртпалықпен тоқтады." Ыбырайым да Сара мен Елиезерге сенім білдіре алмады.