Кіріспе

YEAI тілдерінің саласы Йорубоид – Нигерияның оңтүстік-орталық аймағында қолданылатын Игала диалектілері тобынан және Того, Гана, Бенин және Нигерияның оңтүстігінде, соның ішінде Уарри Корольдығының Итсекири халқында сөйленетін Эдекири диалектілері тобынан құралған тіл отбасы.

Атауы

Йорубоид атауы оның ең көп таралған мүшесі – йоруба тілінен шыққан, оның шамамен 55 миллион негізгі және екінші тілде сөйлейтін адам бар. Тағы бір белгілі йорубоид тілі – ицекири (шамамен 1,000,000 адам сөйлейді). Йорубоид тобы – дефоидтардың бір тармағы, оған акоко және айре ахан тілдері де кіреді. Дефоид термині, топтағы көптеген тілдерде «тіл» деген мағына беретін "ede" сөзінен, мәдени маңызы зор "Ифе" қаласынан және «ұқсас» немесе «сол сияқты» дегенді білдіретін "oid" жұрнағынан құралған қосымша сөз. Дефоид тобының өзі Нигер-Конго тілдер отбасының ірі тармағы – Бенуэ-Конго суб-отбасының бір бөлігі. Барлық йорубоид тілдері дыбыстық тілдер қатарына жатады, олардың көпшілігі үш деңгейлі дыбыстық айырмашылықты көрсетеді. Грамматикалық тұрғыдан алғанда, олар сөздерді жай ғана тіркестіре береді, негізгі сөздері субъект-етістік-объект ретімен келеді және құрылымдық және лексикалық жағынан көптеген ортақ белгілерге ие.

Тілдер

Игала – маңызды йорубоид тілі, Нигерияның орталық бөлігіндегі Нигер-Бенуе тоғысы ауданында 1,6 миллион адам қолданады. Игала тілі батыста Эбира және солтүстіктегі Эдоид тілдерімен йорубоид тілдерінің негізгі тобынан бөлініп шыққан. Игала тілі йоруба және ицекири тілдерімен тығыз байланысты. Ицекирилер – Нигерияның Нигер дельтасы аймағында өмір сүретін, өзен жағалауындағы йорубоид халқы. Олар басқа йорубоид халықтарынан ерекшеленеді, бірақ өте ұқсас тілде сөйлейді. Олардың көрші тілдері – урхобо, окпе, эдо, ижо және махин/угбо, көршілес Ондо штатында қолданылатын йоруба диалектілері.

Бөлімшелер

Эде кластеріндегі барлық диалектілер 85-95% лексикалық ұқсастыққа ие және осылайша, әртүрлі арнайы әдебиет қажеттілігі болмай, өзара түсіністікке жетеді. ** Ицекири тілі SEY (Оңтүстік-Шығыс йоруба) тілімен ең жақын туыс және оның шатқасынан өзгешеленген тармағы болып табылады, бірақ стандартты жазу орфографиясы басқа. *** Кейбір ғалымдар Олукумиді Ядролық йорубаның жеке түрі ретінде, ал басқалары SEY тілінің диалектісі ретінде жіктейді.

Атаулары мен орналасқан жерлері

Төменде Бленч (2019) еңбегінен таңдалған йорубоид тілдерінің атаулары, халық саны және орналасқан жерлерінің тізімі келтірілген. Тіл Диалектілер Балама жазу түрлері Тілдің өзіндік атауы Эндонимдер Басқа атаулар (орналасуы бойынша) Тілдің басқа атаулары Экзонимдер Сөйлейтін халық саны Орналасқан жерлері Улукуми Олукуми, Унукуми 20,000 Дельта штаты, Аниоча және Ошимили әкімшілік аудандары Игала Анкпа және Òгùгù Анкпа әкімшілік ауданында; Ìфè Анкпа және Декина әкімшілік аудандарында; Ànyìgbá Декина әкімшілік ауданында; ‘Idáh және Ìbàjì Ида және Анамбра(?) әкімшілік аудандарында; және Èbú Ошимили әкімшілік ауданында Игара 295,000 (1952), 800,000 (1987 UBS) Бенуэ штаты, Анкпа, Декина, Ида және Басса әкімшілік аудандары; Эдо штаты, Ошимили әкімшілік ауданы; Анамбра штаты, Анамбра әкімшілік ауданы Ịṣẹkiri Итсекири, Ишекири, Шекири, Чекири, Джекри, Изекири, Тшекери, Дсекири Iwere, Irhobo, Warri Iselema–Otu (Ịjọ халқының Варри/Итсекири халқына берген атауы), Selemo 33,000 (1952); 100,000-нан астам (1963 Omamor); 500,000 (1987 UBS) Дельта штаты, Варри, Бомади және Эфиопе әкімшілік аудандары Yoruba Көптеген диалектілер Yorùbá Yorùbá Aku, Akusa, Eyagi, Nago 5,100,000 (1952), 15,000,000 (UBS 1984), 50,000,000 (Ethnologue 2018) Квара, Лагос, Осун, Ойо, Огун, Экити және Ондо штаттарының көп бөлігі; Коги штатының батыс әкімшілік аудандары; сондай-ақ Бенин Республикасы, Того және Ганаға дейін. Йоруба тілі Куба және Бразилияда діни қағидалармен қолданылады.