Кеннет Каунда: Замбияның тұңғыш президентінің өмірі мен қызметі
Kenneth Kaunda
Кеннет Каунда – Замбияның тұңғыш президенті (1964-1991). Тәуелсіздік күресінің көшбасшысы, UNIP партиясын құрған саясаткер. Биографиясы мен саяси жолы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Замбия Республикасының президенті 1964 жылдан 1991 жылға дейін.
President of The Republic of Zambia from 1964 to 1991
Кеннет Каунда (28 сәуір 1924 жыл – 17 маусым 2021 жыл) – 1964 жылдан 1991 жылға дейін Замбияның алғашқы президенті болған замбиялық саясаткер. Ол британдық үстемдіктен тәуелсіздік алу күресінің алдыңғы қатарында болды. Гарри Нкумбуланың Солтүстік Родезия Африка Ұлттық Конгресінің басшылығына наразы болған ол, одан бөлініп, Замбия Африка Ұлттық Конгресін құрды, кейін социалистік Біріккен Ұлттық Тәуелсіздік партиясының (БҰТП) төрағасы болды. Каунда – тәуелсіз Замбияның тұңғыш президенті. 1973 жылы тайпалық және партиялық зорлық-зомбылықтан кейін, Жома декларациясына қол қойылғаннан соң конституцияға түзетулер енгізіліп, БҰТП-ден басқа барлық саяси партияларға тыйым салынды. Осы уақытта Каунда шетелдік компаниялардың басым үлестерін мемлекеттік меншікке алуды бақылады. 1973 жылғы мұнай дағдарысы және экспорттық кірістердің төмендеуі Замбияны экономикалық дағдарысқа ұшыратты. Халықаралық қысым Каунданы билікте ұстап тұрған ережелерді өзгертуге мәжбүр етті. 1991 жылы көппартиялық сайлаулар өтті, оның нәтижесінде Көппартиялық демократия қозғалысының жетекшісі Фредерик Чилуба Каунданы қызметтен шеттетуге қол жеткізді. 1999 жылы ол қысқа мерзімге Замбия азаматтығынан айырылды, бірақ келесі жылы бұл шешім күштен шығарылды.
Kenneth Kaunda (28 April 1924 – 17 June 2021), was a Zambian politician who served as the first president of Zambia from 1964 to 1991. He was at the forefront of the struggle for independence from British rule. Dissatisfied with Harry Nkumbula's leadership of the Northern Rhodesian African National Congress, he broke away and founded the Zambian African National Congress, later becoming the head of the socialist United National Independence Party (UNIP). Kaunda was the first president of independent Zambia. In 1973, following tribal and inter party violence, all political parties except UNIP were banned through an amendment of the constitution after the signing of the Choma Declaration. At the same time, Kaunda oversaw the acquisition of majority stakes in key foreign owned companies. The 1973 oil crisis and a slump in export revenues put Zambia in a state of economic crisis. International pressure forced Kaunda to change the rules that had kept him in power. Multi party elections took place in 1991, in which Frederick Chiluba, the leader of the Movement for Multi Party Democracy, ousted Kaunda. He was briefly stripped of Zambian citizenship in 1999, but the decision was overturned the following year.
Ерте өмір
Кеннет Каунда 1924 жылғы 28 сәуірде сол кездегі Солтүстік Родезияның, қазіргі Замбияның бір бөлігі болған Чинсалидегі Лубва миссиясында дүниеге келді. Оның әкесі, пастор Дэвид Каунда Шотландия шіркеуінің миссионері және мұғалімі болды. Ол Ньясалендте (қазіргі Малави) дүниеге келген және Лубва миссиясында жұмыс істеу үшін Чинсалиге көшіп келген. Оның анасы да мұғалім болған және колониялық Солтүстік Родезияда сабақ берген алғашқы африкалық әйел болды. Мансабының басында ол Махатма Гандидің еңбектерін оқыды, ол: "Жүрегімді тебірентті" деді. Каунда Лубвадағы жоғарғы бастауыш мектепте мұғалім, интернат тәрбиешісі, содан кейін 1943-1945 жылдары Лубва мектебінің директоры болды. Ол Орталық Африка шіркеуінің хорының жетекшісі болды. Сонымен қатар, Конгресс-Конгресс Нчанга бөлімшесінің хатшысы болды. 1953 жылғы 11 қарашада ол Гарри Нкумбуланың төрағалығымен Африка Ұлттық Конгресінің (АҰК) Бас хатшысы лауазымына Лусакаға көшіп келді. Екі көшбасшы арасы суытылып, Нкумбула ақ либералдардың ықпалына түсіп, жергілікті африкалықтарды қорғауға жеткіліксіз болды. Каунда Нкумбулаға қарсылық топты жетектеп, ақырында АҰК-тан бөлініп, 1958 жылғы қазанда өзінің партиясын – Замбиялық Африка Ұлттық Конгресін (ЗАҰК) құрды.
Kenneth Kaunda was born on 28 April 1924 at Lubwa Mission in Chinsali, then part of Northern Rhodesia, now Zambia, His father, the Reverend David Kaunda, was an ordained Church of Scotland missionary and teacher, who had been born in Nyasaland (now Malawi) and had moved to Chinsali, to work at Lubwa Mission. His mother was also a teacher and was the first African woman to teach in colonial Northern Rhodesia. Early in his career, he read the writings of Mahatma Gandhi that he said: "went straight to my heart." Kaunda was a teacher at the Upper Primary School and Boarding Master at Lubwa and then Headmaster at Lubwa from 1943 to 1945. Group and was Choirmaster at a Church of Central Africa congregation. He was also Vice Secretary of the Nchanga Branch of Congress. On 11 November 1953 he moved to Lusaka to take up the post of Secretary General of the Africa National Congress (ANC), under the presidency of Harry Nkumbula. The two leaders drifted apart as Nkumbula became increasingly influenced by white liberals and failing to defend indigenous Africans, Kaunda led a dissident group to Nkumbula that eventually broke with the ANC and founded his own party, the Zambian African National Congress (ZANC) in October 1958.
Білім беру саясаты
Тәуелсіздік алған кезде Замбияның жаңғырту процесі толыққанды аяқталмаған еді. Елдің білім беру жүйесі Ұлыбританияның бұрынғы колонияларының арасындағы ең нашар дамыған жүйелердің бірі саналды, онда бар болғаны жүз ғана университет түлектері және орта білім беруден кемінде екі жыл өткен жергілікті тұрғындардың 6 мыңнан аспайтын саны болды. Осы себепті Замбия барлық деңгейде білім беруге ауыр инвестиция жасауға мәжбүр болды. Каунда ата-аналарының төлей алу мүмкіндігіне қарамастан, барлық балаларға тегін дәптерлер, қаламдар мен қарындаштар беру саясатын енгізді. Ата-аналардың басты міндеті – балаларына мектеп формасын сатып алу, шағын "оқу ақысын" төлеу және балалардың мектепке қатысуын қамтамасыз ету болды. Бұл тәсіл бастауыш мектептен университет деңгейіне дейін ең жақсы оқушыларды олардың ең жақсы нәтижелерін жетістіру үшін ілгерілетуді білдірді. Мысалы, әр бала орта мектепке бара бермейтін, бірақ барғандары жақсы білім алды. Замбия университеті 1966 жылы Лусакада ашылды, содан кейін елдің барлық азаматтары оның құрылысына шамалары келгенше қаржылай көмектесуге шақырылды. Каунда 1969 жылы алғашқы бітірушілерді марапаттау салтанатында ректор болып тағайындалды. Негізгі кампус Ұлы Шығыс жолында, ал медициналық кампус Университеттік оқу ауруханасының жанында Риджвейде орналасқан. 1979 жылы Китведегі Замбия технология институтында тағы бір кампус ашылды. 1988 жылы Китве кампусы жаңартылып, Коппербелт университеті деп аталып, бизнес, өнеркәсіп және экологиялық зерттеулер бойынша білім беру ұсынылды. Каунданың кезеңінде құрылған басқа да жоғары білім беру мекемелері кәсіби бағытталған және Техникалық білім және кәсіптік оқыту департаментінің басқаруында болды. Олардың ішінде Эвелин Хон колледжі мен Табиғи ресурстарды дамыту колледжі (екеуі де Лусакада), Ндоладағы Солтүстік техникалық колледжі, Ливингстондағы Ливингстон сауда-кәсіптік оқу институты және мұғалімдерді даярлау колледждері бар.
At the time of its independence, Zambia's modernisation process was far from complete. The nation's educational system was one of the most poorly developed in all of Britain's former colonies, and it had just a hundred university graduates and no more than 6,000 indigenous inhabitants with two years or more of secondary education. Because of this, Zambia had to invest heavily in education at all levels. Kaunda instituted a policy where all children, irrespective of their parents' ability to pay, were given free exercise books, pens, and pencils. The parents' main responsibility was to buy uniforms, pay a token "school fee" and ensure that the children attended school. This approach meant that the best pupils were promoted to achieve their best results, all the way from primary school to university level. Not every child could go to secondary school, for example, but those who did were well educated. The University of Zambia was opened in Lusaka in 1966, after Zambians all over the country had been encouraged to donate whatever they could afford towards its construction. Kaunda was appointed Chancellor and officiated at the first graduation ceremony in 1969. The main campus was situated on the Great East Road, while the medical campus was located at Ridgeway near the University Teaching Hospital. In 1979 another campus was established at the Zambia Institute of Technology in Kitwe. In 1988 the Kitwe campus was upgraded and renamed the Copperbelt University, offering business studies, industrial studies and environmental studies. Other tertiary level institutions established during Kaunda's era were vocationally focused and fell under the aegis of the Department of Technical Education and Vocational Training. They include the Evelyn Hone College and the Natural Resources Development College (both in Lusaka), the Northern Technical College at Ndola, the Livingstone Trades Training Institute in Livingstone, and teacher training colleges.
Экономикалық саясат
Каунданың жаңадан тәуелсіздік алған үкіметі Сахарадан оңтүстік Африканың ең өркендеген экономикаларының бірін мұра етті, бұл көбінесе оның бай минералды қорларының арқасында болды, бірақ ол негізінен шетелдік және көпұлтты компаниялардың бақылауында болды. Мысалы, Сесил Родс құрған Британдық Оңтүстік Африка компаниясы (BSAC) 1890 жылы Булозидің Литунгасымен жасалған концессия бойынша алған коммерциялық активтері мен минералдық құқықтарын әлі де сақтап тұрды. Тәуелсіздік алғанға дейін Каунда оны мемлекеттендірумен қорқытып, BSAC-тан тиімді жеңілдіктер алуға қол жеткізді. Оның экономиканы басқарудағы шеберсіздігі тәуелсіздіктен кейін елдің дамуына зиян келтірді. Африкадағы ең жақсы жер өңдеуге жарамды жерге ие болғанына қарамастан, Каунда Танзания сияқты социалистік ауыл шаруашылығы саясатын қабылдады, нәтижесі апатты болды. Жоспарлы экономиканы ұстанған Замбия Ұлттық даму жоспары жөніндегі Ұлттық комиссияның басшылығымен ұлттық даму бағдарламасын іске қосты, ол «Көшкіншіл даму жоспары» мен «Бірінші Ұлттық даму жоспары» құжаттарын жасады. Бұл екі шара инфрақұрылым мен өндіріс секторларына ірі инвестициялар тартты. 1968 жылдың сәуір айында Каунда Мулунгуши реформаларын бастады, олар Замбияның шетелдік компанияларын Индустриялық даму корпорациясының ұлттық бақылауына көшіруді мақсат етті. Келесі жылдары бірқатар кен өндіруші компаниялар мемлекеттік меншікке алынды, бірақ елдің банктері, мысалы, Barclays және Standard Chartered, шетелдік меншікте қалды. 1973 жылдан бастап Замбия экономикасы кері соққыға ұшырады, себебі мұнай бағасының өсуі мен мыс бағасының төмендеуі мемлекеттік кен орындарынан түсетін кірісті азайтты. Ел Халықаралық валюта қорына (ХВҚ) қарызға батты, ал үшінші Ұлттық даму жоспары дағдарысты басқару ұзақ мерзімді жоспарлаудың орнына тоқтатылды. Оның 1980-ші жылдардағы экономикалық реформаларға жасаған әлсіз тың ізденістері Замбияның құлдырауын жылдамдатты.
Kaunda's newly independent government inherited a country with one of the most vibrant economies in sub Saharan Africa, largely on account of its rich mineral deposits, albeit one that was largely under the control of foreign and multinational interests. For example, the British South Africa Company (BSAC, founded by Cecil Rhodes) still retained commercial assets and mineral rights that it had acquired from a concession signed with the Litunga of Bulozi in 1890. Only by threatening to expropriate it on the eve of independence did Kaunda manage to get favourable concessions from the BSAC. His ineptness at economic management blighted his country's development after independence. Despite having some of the finest farming land in Africa, Kaunda adopted the same socialist agricultural policies as Tanzania, with disastrous results. Deciding on a planned economy, Zambia instituted a programme of national development, under the direction of the National Commission for Development Planning, which instituted a "Transitional Development Plan" and the "First National Development Plan". The two operations brought major investment in the infrastructure and manufacturing sectors. In April 1968, Kaunda initiated the Mulungushi Reforms, which sought to bring Zambia's foreign owned corporations under national control under the Industrial Development Corporation. Over the subsequent years, a number of mining corporations were nationalised, although the country's banks, such as Barclays and Standard Chartered, remained foreign owned. The Zambian economy suffered a setback from 1973, when rising oil prices and falling copper prices combined to reduce the state's income from the nationalised mines. The country fell into debt with the International Monetary Fund (IMF), and the Third National Development Plan had to be abandoned as crisis management replaced long term planning. His weak attempts at economic reforms in the 1980s hastened Zambia's decline.
Бір партиялы мемлекет және "Африка социализмі"
1964 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Лумпа шіркеуінің қолдаушылары арасында қақтығыс болды, оған Алиса Леншина жетекшілік етті. Каунда шіркеуді уақытша тыйым салып, Лумпаның тұтқындалуын бұйырды. 1964 жылдан бастап Каунда үкіметі авторитарлық сипат ала бастады. Оппозицияға наразылық білдіргеннен кейін, Каунда 1968 жылғы сайлаудағы тәртіпсіздіктерден соң UNIP партиясынан басқа барлық партияларды тыйым салды. Бірақ 1972 жылдың басында Симон Капвепве UNIP-тен шығып, Біріккен прогрессивтік партиясын құрды, оған Каунда дереу қарсы шықты. Содан кейін ол 1972 жылдың ақпанында Майнза Чона төрағалығымен Чона комиссиясын құрды. Чонаның міндеті – Замбияның жаңа конституциясын жасау бойынша ұсыныстар дайындау, ол елді бір партиялық жүйеге айналдыруға бағытталған. Комиссияның мандатына Каунданың шешімінің кемшіліктері туралы талқылау кірмейтін, ал бір партиялық мемлекетке өтудің практикалық мәселелеріне назар аудару көзделіпті. Соңында Каунда Нкумбуланы 1973 жылдың 27 маусымында UNIP-ке қосылып, Чома декларациясын қабылдауға көндіріп, оның ықпалын жойды. Жаңа конституция сол жылдың 25 тамызында ресми түрде жарияланды. Сол жылдың желтоқсанында жаңа жүйе бойынша өткен алғашқы сайлауда Каунда жалғыз кандидат болды. Барлық оппозиция таратылғаннан кейін, Каунда жеке тұлғаға табыну культын қалыптастыруға мүмкіндік берді. Ол «Замбиялық гуманизм» деп аталатын солшыл ұлттық-социалистік идеологияны дамытты. Ол 20 ғасырдың ортасындағы орталық жоспарлау/мемлекеттік бақылау идеялары мен оның негізгі африкалық құндылықтар деп санайтын өзара көмек, сенім және қоғамға адалдық сипаттарының үйлесіміне негізделген. Африкалық социализмнің ұқсас формалары Ганада Кваме Нкрума («Тұжырымдама») және Танзанияда Джулиус Ньерере («Ужамаа») тарапынан енгізілді. Өз идеологиясын кеңінен түсіндіру үшін Каунда бірнеше кітап жариялады: «Замбиядағы гуманизм және оны іске асыру жөніндегі нұсқаулық» (1, 2 және 3-бөлімдер). «Замбиялық гуманизм негіздері» (Тимоти Кандеке), «Замбиялық гуманизм, дін және әлеуметтік мораль» (Рев. Әкесі Клив Дильон Малоун, S. J.) және «Замбиялық гуманизм: негізгі рухани және экономикалық сын-қатерлер» (Джастин Б. Зулу) – Замбиялық гуманизм туралы басқа да жариялымдар. «Зорлық туралы» (АҚШ атауы – «Зорлықтың жұмбағы») 1980 жылы жарық көрді. UNIP президенті ретінде және елдің бір партиялық жүйесінде Каунда 1978, 1983 және 1988 жылғы жалпы сайлауларда республика президентіне жалғыз кандидат болды, әр сайлауда ресми нәтижелер сайлаушылардың 80 пайызынан астамы оның кандидатурасын қолдағанын көрсетті. Парламенттік сайлаулар да Каунданың бақылауында болды. 1978 жылғы UNIP сайлауында Каунда партия конституциясын өзгертіп, қарсыластарының тікелей қатысуын жойған ережелерді енгізді: Капвепвеге президенттікке кандидат болу үшін бес жылдан бері партия мүшесі болу қажеттігі айтылды (ол UNIP-ке үш жыл бұрын ғана қайта қосылған еді); Нкумбула мен үшінші үміткер, кәсіпкер Роберт Чилуве, әр үміткердің кандидатурасын қолдау үшін әр провинциядан 200 делегаттың қолдары қажет деген жаңа ереже енгізілді.
In 1964, shortly before independence, violence broke out between supporters of the Lumpa Church, led by Alice Lenshina. Kaunda temporarily banned the church and ordered Lumpa's arrest. From 1964 onwards, Kaunda's government developed authoritarian characteristics. Becoming increasingly intolerant of opposition, Kaunda banned all parties except UNIP following violence during the 1968 elections. However, in early 1972, he faced a new threat in the form of Simon Kapwepwe's decision to leave UNIP and found a rival party, the United Progressive Party, which Kaunda immediately attempted to suppress. Next, he appointed the Chona Commission, which was set up under the chairmanship of Mainza Chona in February 1972. Chona's task was to make recommendations for a new Zambian constitution which would effectively reduce the nation to a one party state. The commission's terms of reference did not permit it to discuss the possible faults of Kaunda's decision, but instead to concentrate on the practical details of the move to a one party state. Finally, Kaunda neutralised Nkumbula by getting him to join UNIP and accept the Choma Declaration on 27 June 1973. The new constitution was formally promulgated on 25 August of that year. At the first elections under the new system held that December, Kaunda was the sole candidate. With all opposition having been eliminated, Kaunda allowed the creation of a personality cult. He developed a left nationalist socialist ideology, called Zambian Humanism. This was based on a combination of mid 20th century ideas of central planning/state control and what he considered basic African values: mutual aid, trust, and loyalty to the community. Similar forms of African socialism were introduced inter alia in Ghana by Kwame Nkrumah ("Consciencism") and Tanzania by Julius Nyerere ("Ujamaa"). To elaborate on his ideology, Kaunda published several books: Humanism in Zambia and a Guide to its Implementation, Parts 1, 2 and 3. Other publications on Zambian Humanism are: Fundamentals of Zambian Humanism, by Timothy Kandeke; Zambian Humanism, religion and social morality, by Rev. Fr. Cleve Dillion Malone, S. J., and Zambian Humanism: some major spiritual and economic challenges, by Justin B. Zulu. Kaunda on Violence (US title, The Riddle of Violence) was published in 1980. As president of UNIP, and under the country's one party state system, Kaunda was the only candidate for president of the republic in the general elections of 1978, 1983, and 1988, each time with official results showing over 80 per cent of voters approving his candidacy. Parliamentary elections were also controlled by Kaunda. In the 1978 UNIP elections, Kaunda amended the party's constitution to bring in rules that invalidated the challengers' nominations: Kapwepwe was told he could not stand because only people who had been members for five years could be nominated to the presidency (he had only rejoined UNIP three years before); Nkumbula and a third contender, businessman Robert Chiluwe, were outmanoeuvred by introducing a new rule that said each candidate needed the signatures of 200 delegates from each province to back their candidacy.
Сыртқы саясат
Президент болған кезінде Каунда апартеидке қарсы қозғалысты ашық қолдады және Оңтүстік Родезиядағы ақ нәсілді азшылықтың билігіне қарсы болды. 1960 жылдардың аяғында мыс өндіру өнеркәсібін мемлекеттік меншікке алу және халықаралық мыс бағаларының құбылмалылығы экономикалық қиындықтардың күшеюіне себеп болды, бірақ Иан Смиттың Родезиясы, Оңтүстік-Батыс Африка, Ангола және Мозамбиктегі қара ұлтшыл қозғалыстарға логистикалық қолдау көрсету жағдайды одан да ушықтырды. Кейіннен Каунданың әкімшілігі отаршылдық үкіметтер мен осы үкіметтерді құлатуға бағытталған түрлі партизандық қозғалыстар арасында делдалдық рөл атқаруға тырысты. 1970 жылдардың басында ол Родезияның ZANU және Африка Ұлттық Конгресі сияқты ең белгілі партизандық ұйымдарға Замбияны өздерінің операциялары үшін база ретінде пайдалануға рұқсат берді. Бұрынғы АНК президенті Оливер Тамбо 30 жылдық жер аударылуының маңызды бөлігін Замбияда тұрып, жұмыс істеді. ZAPU жетекшісі Джошуа Нкомо, SWAPO және оның әскери қанаты, Намибияның Халықтық Азаттық Армиясы да әскери лагерьлер құрды. Каунданың президенттік қызметінің алғашқы жиырма жылында ол және оның кеңесшілері АҚШ-тан заманауи қару-жарақ алуға көп рет тырысты. 1967 жылы АҚШ президенті Линдон Джонсонға жазған хатында Каунда АҚШ оған ұзақ қашықтықтағы зымыран жүйелерін ұсынар ма деп сұрады. Оның заманауи қару-жарақ туралы барлық өтініштері АҚШ тарапынан қабылданбады. Каунда 1968 жылдың 20 мамырында Биафраны тәуелсіз мемлекет деп мойындағанда Биафраның құрылуын қолдады. 1980 жылы Каунда Кеңес Одағынан он алты МиГ-21 ұшағын сатып алды, бұл АҚШ-тың наразылығын тудырды. Каунда АҚШ-қа жауап беріп, қару-жарақ сатып алуға жасаған көптеген сәтсіз әрекеттерден кейін, советтерден сатып алу азаматтарын және Замбияның ұлттық қауіпсіздігін қорғау міндетін орындаумен ақталады деді. Оның заманауи американдық қару-жарақ сатып алуға жасаған әрекеті Замбияда бірпартиялық жүйені орнату үшін қорқытуды пайдаланудың саяси тактикасы болуы мүмкін. 1975 жылдың сәуірінен бастап ол АҚШ президенті Джеральд Фордты Вашингтондағы Ақ үйге шақырып, Оңтүстік Африкада белсенді және конструктивті рөл атқаруға шақыратын күшті сөз сөйледі. 1984 жылға дейін Каунда Ангола, Родезия (Зимбабве) және Намибиядағы қақтығыстарға қатысты халықаралық дипломатиядағы маңызды африкалық көшбасшы болды. Ол Генри Киссинджердің 1976 жылғы Замбия сапарын ұйымдастырды, Джимми Картермен жақсы қарым-қатынаста болды және президент Рональд Рейганның Африка істері жөніндегі мемлекеттік хатшысының көмекшісі Честер Крокермен тығыз жұмыс істеді. Каунда мен АҚШ басшылары арасында келіспеушіліктер болған кезде (мысалы, Замбия советтік МиГ ұшақтарын сатып алғанда немесе ол екі американдық дипломатты тыңшылық жасады деп айыптағанда), Каунда осы жылдар ішінде АҚШ-пен оң қарым-қатынас сақтады. 1975 жылдың 26 тамызында Каунда Оңтүстік Африка Республикасының премьер-министрі Б.Ж.Ворстермен бірге Виктория Фолс конференциясында Иан Смит пен қара ұлтшылдармен Оңтүстік Родезиядағы ішкі келісімге келу мүмкіндігін талқылау үшін делдалдық рөл атқарды. Ланкастер Хаусы келісімінен кейін Каунда Оңтүстік-Батыс Африкада ұқсас көпшілік билігін орнатуға тырысты. Ол бұл ұсынысты талқылау үшін 1982 жылы Ботсванада П.В.Ботамен кездесті, бірақ айқын түрде үлкен әсер ете алмады. Осы арада Оңтүстік Африкадағы ақ нәсілді азшылықтарға қарсы көтерілістер Замбияға үлкен экономикалық ауыртпалық түсірді, өйткені ақ нәсілді азшылықтардың үкіметтері елдің негізгі сауда серіктестері болды. Осыған жауап ретінде Каунда TAZARA теміржолын (Танзам) келісті, ол Замбияның Мыс белдеуіндегі Капири Мпошиді Үнді мұхитындағы Танзанияның Дар-эс-Салам портымен байланыстырды. 1975 жылы аяқталған бұл теміржол ақ нәсілділер басымдығы бар аумақтардан өтпейтін жалғыз жүк тасымалы жолы болды. Бұл жағдай 20 жылдан астам уақытқа созылды, Оңтүстік Африкада апартеид жойылғанға дейін. Соғыс салдарынан көптеген жылдар бойы Каунда одақтаспау қозғалысының белсенді жақтасы болды. Ол 1970 жылы Лусакада NAM саммитін өткізді және 1970 жылдан 1973 жылға дейін қозғалыстың төрағасы болды. Ол Югославияның ұзақ жылдар бойы басшысы болған Иосип Броз Титомен тығыз достық қарым-қатынас жасады; 1980 жылы Титоның табыны үстінде ашық жылағаны үшін көптеген югослав шенеуніктері оны еске алды. Ол сондай-ақ 1970-ші жылдары Румыния президенті Николае Чаушескуді қабылдады. 1986 жылы Югославияның Белград университеті оған құрметті докторлық диплом берді. Каунда 1983 жылы кездескен АҚШ президенті Рональд Рейганмен және 1983 жылы кездескен Ұлыбритания премьер-министрі Маргарет Тэтчермен, негізінен Оңтүстік Африкадағы апартеидке көз жұму деп есептеген мәселелер бойынша жиі, бірақ достық пікір алмасты. Ол әрқашан Қытай Халық Республикасымен жылы қарым-қатынас сақтады, ол Замбиядағы көптеген жобаларға, соның ішінде Тазара теміржолына көмек көрсетті. Бірінші Ғараб шығысы соғысынан бұрын Каунда Ирак президенті Саддам Хусейнмен достық қарым-қатынас жасады, ол Кувейттің басып алуына қарсы оны ынталандыруға тырысқанын мәлімдеді. Лусакадағы бір көше Саддамның құрметіне аталды, бірақ екі көшбасшы қызметтен кеткеннен кейін аты өзгертілді. 1989 жылдың тамызында Фарзад Базофт Иранда тыңшылық жасады деген айыппен ұсталды. Онымен бірге Ұлыбританияның медбикесі Дафна Пэриш те ұсталды. Базофт кейіннен сотталып, өлім жазасына кесілді, бірақ Каунда оның серігінің босатылуы үшін келісімге келді. Каунда 1970 жылдан 1971 жылға дейін және 1987 жылдан 1988 жылға дейін Африка Бірлестігінің (АБ) төрағасы болды.
During his early presidency Kaunda was an outspoken supporter of the anti apartheid movement and opposed white minority rule in Southern Rhodesia. Although his nationalisation of the copper mining industry in the late 1960s and the volatility of international copper prices contributed to increased economic problems, matters were aggravated by his logistical support for the black nationalist movements in Ian Smith's Rhodesia, South West Africa, Angola, and Mozambique. Kaunda's administration later attempted to serve the role of a mediator between the entrenched white minority and colonial governments and the various guerrilla movements which were aimed at overthrowing these respective administrations. Beginning in the early 1970s, he began permitting the most prominent guerrilla organisations, such as the Rhodesian ZANU and the African National Congress, to use Zambia as a base for their operations. Former ANC president Oliver Tambo even spent a significant proportion of his 30 year exile living and working in Zambia. Joshua Nkomo, leader of ZAPU, also erected military encampments there, as did SWAPO and its military wing, the People's Liberation Army of Namibia. In the first twenty years of Kaunda's presidency, he and his advisors sought numerous times to acquire modern weapons from the United States. In a letter written to US president Lyndon B. Johnson in 1967, Kaunda inquired if the United States would provide him with long range missile systems. All of his requests for modern weapons were refused by the United States. Kaunda Supported the succession of Biafra when he regonized Biafra as an independent nation on may 20th 1968. In 1980, Kaunda purchased sixteen MiG 21 jets from the Soviet Union, which ultimately provoked a reaction from the United States. Kaunda responded to the United States, stating that after numerous failed attempts to purchase weapons, buying from the Soviets was justified in his duty to protect his citizens and Zambian national security. His attempted purchase of modern American weapons may have been a political tactic to use fear to establish his one party rule over Zambia. From April 1975, when he visited US president Gerald Ford at the White House in Washington, D. C., and delivered a powerful speech calling for the United States to play a more active and constructive role in southern Africa. Until approximately 1984, Kaunda was arguably the key African leader involved in international diplomacy regarding the conflicts in Angola, Rhodesia (Zimbabwe), and Namibia. He hosted Henry Kissinger's 1976 trip to Zambia, got along very well with Jimmy Carter, and worked closely with President Ronald Reagan's assistant secretary of state for African affairs, Chester Crocker. While there were disagreements between Kaunda and US leaders (such as when Zambia purchased Soviet MiG fighters or when he accused two American diplomats of being spies), Kaunda generally enjoyed a positive relationship with the United States during these years. On 26 August 1975, Kaunda acted as mediator along with the Prime Minister of South Africa, B. J. Vorster, at the Victoria Falls Conference to discuss possibilities for an internal settlement in Southern Rhodesia with Ian Smith and the black nationalists. After the Lancaster House Agreement, Kaunda attempted to seek similar majority rule in South West Africa. He met with P. W. Botha in Botswana in 1982 to debate this proposal, but apparently failed to make a serious impression. Meanwhile, the anti white minority insurgency conflicts of southern Africa continued to place a huge economic burden on Zambia as white minority governments were the country's main trading partners. In response, Kaunda negotiated the TAZARA Railway (Tanzam) linking Kapiri Mposhi in the Zambian Copperbelt with Tanzania's port of Dar es Salaam on the Indian Ocean. Completed in 1975, this was the only route for bulk trade which did not have to transit white dominated territories. This precarious situation lasted more than 20 years, until the abolition of apartheid in South Africa. For much of the Cold War, Kaunda was a strong supporter of the Non Aligned Movement. He hosted a NAM summit in Lusaka in 1970 and served as the movement's chairman from 1970 to 1973. He maintained a close friendship with Yugoslavia's long time leader Josip Broz Tito; he was remembered by many Yugoslav officials for weeping openly over Tito's casket in 1980. He also visited and welcomed Romania's president, Nicolae Ceaușescu, in the 1970s. In 1986, the University of Belgrade, Yugoslavia, awarded him an honorary doctorate. Kaunda had frequent but cordial differences with US president Ronald Reagan whom he met 1983 and British prime minister Margaret Thatcher mainly over what he saw as a blind eye being turned towards South African apartheid. He always maintained warm relations with the People's Republic of China who had provided assistance on many projects in Zambia, including the Tazara Railway. Prior to the first Gulf War, Kaunda cultivated a friendship with Iraqi president Saddam Hussein, whom he claimed to have attempted to dissuade from invading Kuwait. A street in Lusaka was named in Saddam's honour, although the name was later changed when both leaders had left power. In August 1989, Farzad Bazoft was detained in Iraq for alleged espionage. He was accompanied by a British nurse, Daphne Parish, who was also arrested. Bazoft was later tried, convicted, and executed, but Kaunda managed to negotiate for his female companion's release. Kaunda served as chairman of the Organisation of African Unity (OAU) from 1970 to 1971 and again from 1987 to 1988.
Биліктен құлау
1990 жылы жағдай тез шиеленісіп кетті. Шілдеде, астанада үш күндік тәртіпсіздіктер кезінде, Каунда қазан айында басқа партияларды заңдастыру туралы референдум өткізілетінін жариялады. Бірақ ол көппартиялық жүйе хаосқа алып келеді деп, UNIP монополиясын сақтау қажеттігін айтты. Бұл хабарлама тым кеш шықты; бірнеше сағаттан кейін наразы офицер радио арқылы Каунданың құлатылғанын мәлімдеді. Төңкеріс талпынысы үш-төрт сағаттан кейін тоқтатылды, бірақ Каунда мен UNIP-тің әлсірегені анық болды. Каунда оппозицияны жұмылдыру үшін референдумды 1991 жылдың тамызына ықпалдастырды; оппозиция бастапқы күні сайлаушыларды тіркеуге жеткілікті уақыт берілмеді деп мәлімдеді. Замбия халқы көппартиялық жүйеге дауыс беруге дайын екенін білдірген Каунда, тек бірпартиялық мемлекет ғана елдегі тайпаластық пен зорлық-зомбылықтың алдын тоқтатуға болатынын айтты. Алайда, қыркүйек айында оппозицияның талаптары Каунданы өз бағытын өзгертуге мәжбүр етті. Ол референдумды жойды, орнына UNIP-тің билік монополиясын жоятын конституциялық түзетулерді ұсынды. Сондай-ақ ол келесі жылға, яғни мерзімінен екі жыл бұрын, кезектен тыс жалпы сайлау өткізілетінін жариялады. Қажетті түзетулерді желтоқсан айында заңға енгізді. Бұл сайлауда кәсіби одақтардың жетекшісі Фредерик Чилуба басқаратын Көппартиялық демократия қозғалысы (МДҚ) UNIP-ті үлкен артықшылықпен жеңіп, биліктен ығыстырды. Президенттік сайлауда Каунда мүлдем жеңіліске ұшырады, ол дауыстардың 24 пайызын ғана алды, ал Чилуба 75 пайыз дауыс жинады. UNIP Ұлттық Ассамблеяда тек 25 орынға дейін азайды. Науқанның бір мәселесі – Каунданың елдің жерінің ширегін Үнді гуруы Махариши Махеш Йогиге беру жоспары еді, ол бұл жерді утопиялық шаруашылық анклавтарының желісі үшін пайдаланатынын және бұл «Жердегі Жұмақ» құруға көмектесетінін уәделеді. Каунда телеарнадағы сұхбатында Трансценденталды медитациямен айналысатынын жоққа шығаруға мәжбүр болды. 1991 жылдың 2 қарашасында Каунда билікті Чилубаға тапсырғанда, ол еркін көппартиялық сайлауға рұқсат берген және жеңілгеннен кейін бейбіт түрде биліктен бас тартқан құрлықтағы екінші африкалық мемлекет басшысы болды. Алғашқысы, Бениннің Матье Кереку, сол жылдың наурыз айында осылай істеді.
Matters quickly came to a head in 1990. In July, amid three days of rioting in the capital, Kaunda announced a referendum on whether to legalise other parties would be held that October. However, he argued for maintaining UNIP's monopoly, claiming that a multiparty system would lead to chaos. The announcement almost came too late; hours later, a disgruntled officer went on the radio to announce Kaunda had been overthrown. The coup attempt was broken three to four hours later, but it was clear Kaunda and the UNIP were reeling. Kaunda tried to mollify the opposition by moving the referendum to August 1991; the opposition claimed the original date did not allow enough time for voter registration. While expressing willingness to have the Zambian people vote on a multiparty system, Kaunda maintained that only a one party state could prevent tribalism and violence from engulfing the country. By September, however, opposition demands forced Kaunda to reverse course. He cancelled the referendum, and instead recommended constitutional amendments that would dismantle UNIP's monopoly on power. He also announced a snap general election for the following year, two years before it was due. He signed the necessary amendments into law in December. At these elections, the Movement for Multiparty Democracy (MMD), helmed by trade union leader Frederick Chiluba, swept UNIP from power in a landslide. In the presidential election, Kaunda was roundly defeated, taking only 24 per cent of the vote to Chiluba's 75 per cent. UNIP was cut down to only 25 seats in the National Assembly. One of the issues in the campaign was a plan by Kaunda to turn over one quarter of the nation's land to Maharishi Mahesh Yogi, an Indian guru who promised that he would use it for a network of utopian agricultural enclaves that proponents said would create "Heaven on Earth". Kaunda was forced in a television interview to deny practising Transcendental Meditation. When Kaunda handed power to Chiluba on 2 November 1991, he became the second mainland African head of state to allow free multiparty elections and to relinquish power peacefully after he had lost. The first, Mathieu Kérékou of Benin, had done so in March of that year.
Төрайымнан кейінгі кезең
Каунда биліктен кеткеннен кейін Чилуба үкіметімен және ММД-мен жиі қақтығысты. Кейін Чилуба Каунданы малавилік деп депортациялауға тырысты. ММД басшылығымен билік жүргізген Чилуба конституцияға өзгертулер енгізді, бұл Каунданың 1996 жылы өтетін келесі сайлауға қатысуына мүмкіндік бермеу үшін шетелдік тегі бар азаматтардың президенттікке үміткер болуына тыйым салды. 1997 жылғы төңкеріс әрекетінен кейін, 1997 жылғы Бокс күні жарымәскери полиция қызметкерлерімен тұтқындалды. Алайда, аймақтағы көптеген шенеуніктер бұған наразылық білдірді; сол жылдың Жаңа жыл қарсаңында ол сот отырысына дейін үй қамауына алынды. 1999 жылы Ндола жоғары соты судья Чалиндо Сакаланың шешімімен Каунда азаматтығы жоқ деп жарияланды. Бірақ Каунда бұл шешімге Замбия Жоғарғы сотында шағымданып, «Леванка және басқалар Чилубаға қарсы» ісінде оны Замбия азаматы деп жариялады. 1998 жылдың 4 маусымында Каунда Біріккен ұлттық тәуелсіздік партиясының төрағасы лауазымынан кетіп, саясаттан зейнетке шыққанын мәлімдеді. 2000 жылы зейнетке шыққаннан кейін ол түрлі қайырымдастық ұйымдарының жұмысына қатысты. Оның ең маңызды үлесі – HIV/АИДС-тің таралуына қарсы күрестегі ынтасы болды. 1980 жылдары оның бір баласы осы пандемияның құрбаны болды. 2002 жылдан 2004 жылға дейін Бостон университетінің Африка президенттік мұрағаты және зерттеу орталығында Африка президенті резиденці болып жұмыс істеді. 2019 жылдың қыркүйегінде Каунда, марқұм президент Роберт Мугабеге қарсы әлеуметтік әділдік пен теңдік орнату жолында күрескені үшін кейбір елдердің жамандап, қаралағаны өкінішті екенін айтты.
After leaving office, Kaunda clashed frequently with Chiluba's government and the MMD. Chiluba later attempted to deport Kaunda on the grounds that he was a Malawian. The MMD dominated government under the leadership of Chiluba had the constitution amended, barring citizens with foreign parentage from standing for the presidency, to prevent Kaunda from contesting the next elections in 1996, in which he planned to participate. After the 1997 coup attempt, on Boxing Day in 1997 he was arrested by paramilitary policemen. However, many officials in the region appealed against this; on New Year's Eve of the same year, he was placed under house arrest until his court date. In 1999 Kaunda was declared stateless by the Ndola High Court in a judgment delivered by Justice Chalendo Sakala. Kaunda however successfully challenged this decision in the Supreme Court of Zambia, which declared him to be a Zambian citizen in the Lewanika and Others vs. Chiluba ruling. On 4 June 1998, Kaunda announced that he was resigning as United National Independence Party leader and retiring from politics. After retiring in 2000, he was involved in various charitable organisations. His most notable contribution was his zeal in the fight against the spread of HIV/AIDS. One of Kaunda's children was claimed by the pandemic in the 1980s. From 2002 to 2004, he was an African President in Residence at the African Presidential Archives and Research Center at Boston University. In September 2019, Kaunda said that it was regrettable that the late president Robert Mugabe was maligned and subjected to mudslinging by some sections of the world, who were against his crusade of bringing social justice and equity to Zimbabwe.
Жеке өмір және өлім
1946 жылы Каунда Бетти Бандаға үйленді, одан сегіз бала дүниеге келді. Ол 2012 жылдың 19 қыркүйегінде 83 жасында Зимбабведегі Харареде қыздарының бірін аралап жүргенде қайтыс болды. Кеннет Каунда сафари костюмін (сафари жакеті мен шалбардан тұратын костюм) үнемі киіп жүретіндігі мәлім болғандықтан, сафари костюмі бүгінге дейін Сахара төңірегіндегі Африка елдерінде "Каунда костюмі" деп аталады. Ол тәуелсіздікке қол жеткізу ниетімен ән жазды, бірақ көптеген замбиялықтарға бір ғана ән белгілі ("Tiyende pamodzi ndi mtima umo" – сөзбе-сөз "Бір жүрекпен бірге жүрейік"). 2021 жылдың 15 маусымында оның пневмонияға шалдыққандығы белгілі болды, дәрігерлерінің айтуынша, бұл оның денсаулығында жиі қайталап тұратын мәселе еді. 2021 жылдың 17 маусымында ол Маина Соко әскери госпиталінде қысқа аурудан кейін 97 жасында қайтыс болды. Оның 30 немересі мен 11 шөбересі бар еді. Каунда өзінің ұзақ өмірін қатаң лакто-вегетариандық диетамен байланыстырып, "Мен ет, жұмыртқа, тауық жемеймін, тек піл сияқты көкөніс жеймін" деді. Ол сондай-ақ алкогольден бас тартып, 1953 жылы шай ішуді тоқтатты. Президент Эдгар Лунгу Facebook парақшасында Замбияда 21 күндік аза тұру жарияланды деп хабарлады. 21 маусымда вице-президент Инонге Вина Каунданың мәйіті елдің провинциялары бойынша азалау процессиясымен шығарылатынын, әр провинциялық орталықта шіркеу қызметтері өткізілетінін, ал 2 шілдеде Лусакадағы Ұлттық Батырлар стадионында мемлекеттік жерлеу рәсімі болып, 7 шілдеде Президенттік зиратта жерленетінін мәлімдеді. Тағы бірнеше елдер де мемлекеттік аза тұру кезеңдерін жариялады. Зимбабве он төрт күндік аза тұрды; Оңтүстік Африка он күндік аза тұрды; Ботсвана, Малави, Намибия және Танзания алты күндік аза тұрды; Оңтүстік Судан үш күндік аза тұрды; Куба бір күндік аза тұрды. Сингапур президенті Халима Якоб Каунданың қазасына байланысты Замбия саясаткерлері мен халқына көңіл айтты.
Kaunda married Betty Banda in 1946, with whom he had eight children. She died on 19 September 2012, aged 83, while visiting one of their daughters in Harare, Zimbabwe. Since Kenneth Kaunda was known to wear a safari suit (safari jacket paired with trousers) constantly, the safari suit is still commonly referred to as a "Kaunda suit" throughout sub Saharan Africa. He also wrote music about the independence he hoped to achieve, although only one song has been known to many Zambians ("Tiyende pamodzi ndi mtima umo" literally meaning "Let's walk together with one heart"). On 15 June 2021, it was revealed that he was being treated for pneumonia, which according to his doctor, had been a recurring problem in his health. On 17 June 2021 it was confirmed that he died at the age of 97 after a short illness at Maina Soko Military Hospital. He was survived by 30 grandchildren and eleven great grandchildren. Kaunda attributed his longevity to a strict lacto vegetarian diet and commented that "I don't take meat, no eggs, no chicken, I only eat vegetables like an elephant". He also avoided alcohol and gave up drinking tea in 1953. President Edgar Lungu announced on his Facebook page that Zambia will observe 21 days of national mourning. On 21 June, Vice President Inonge Wina announced that Kaunda's remains would be taken on a funeral procession around the country's provinces, with church services in each provincial capital, prior to a state funeral at National Heroes Stadium in Lusaka on 2 July and interment at the Presidential Burial Site on 7 July. Several other nations also announced periods of state mourning. Zimbabwe declared fourteen days of mourning; South Africa declared ten days of mourning; Botswana, Malawi, Namibia and Tanzania declared six days of mourning; South Sudan declared three days of mourning; Cuba declared one day of mourning. President of Singapore Halimah Yacob offered her condolences to the politicians and people of Zambia for Kaunda's death.