Замбиядағы «Көп партиялық демократия қозғалысының» 1991-2011 жылдардағы үстемдігі

Кіріспе

Замбияның саяси партиясы, 1991-2011 жылдары үстемдік құрды.

Көппартиялық демократия қозғалысы (МПД), сондай-ақ «Жаңа үміт» МПД деп те аталады – Замбиядағы саяси партия. Бұл партия бастапқыда бұрынғы үкіметті құлату мақсатымен құрылған. МПД 1991 және 2001 жылдар аралығында парламентте абсолютті көпшілікке ие болды, осы кезеңде оның бұрынғы басшысы Фредерик Чилуба Замбия президенті қызметін атқарды. 1991 жылы билікке келген МПД президент Кеннет Каунда мен оның Біріккен ұлттық тәуелсіздік партиясының (БҰТП) 27 жылдық үстемдігін аяқтады. 2011 жылдың қыркүйек айында өткен жалпы сайлауға дейін Замбия саясатында бұл партия басым күйде болды.

Құрылысы мен басқаруы

Экономикалық проблемалар мен сыбайлас жемқорлыққа байланысты UNIP-тің билік монополиясына наразылық күшейе түсуі 1990 жылдың шілдесінде Фредерик Чилуба басқаратын ММД-ның құрылуына әкелді. Сол жылы ішкі және халықаралық қысымға ықпал етіп, Каунда бірпартиялық жүйеге қатысты референдумға келісім берді, бірақ қарсылықтар күшті болғандықтан референдумнан бас тартып, UNIP-тің билікке кепілдік берілген құқығын жойған конституциялық түзетуге қол қойды. 1991 жылдың 31 қазанында көппартиялық жалпы сайлау өтті, онда ММД үлкен жеңіске жетті. Чилуба президент болып сайланды, ол дауыстардың 76 пайызын алды, ал Каунда 24 пайыз дауыс жинады, сондай-ақ ММД Ұлттық Ассамблеядағы 150 орынның 125-ін жеңіп алды. Алайда, Чилубаның президенттік қызметінің алғашқы бес жылы аяқталғанда, ММД-ның саяси реформаларға берілгендігі қайта сайлау талаптарына байланысты әлсіреп, бірнеше көрнекті мүшелері басқа партияларды құру үшін кетіп қалды. 1996 жылдың мамырында президент Чилуба парламенттегі ММД-ның үлкен басымдығын пайдаланып, конституциялық түзетулерді қабылдады, бұл бұрынғы президент Каунда және басқа да көрнекті оппозициялық лидерлерді 1996 жылғы жалпы сайлауға қатысудан тиімді түрде шеттетуге мүмкіндік берді. Осының салдарынан UNIP сайлауды бойкоттап, Чилубаның 73 пайыз дауыспен оңай қайта сайлануына жол ашты, ал ММД Ұлттық Ассамблеядағы 150 орынның 131-ін жеңіп алды. Бірақ кейін бірнеше оппозициялық партиялар мен үкіметтік емес ұйымдар сайлаудың еркін және әділ өткенін жоққа шығарды. 2001 жылдың басында президент Чилубаның қолдаушылары конституцияға түзетулер енгізу үшін науқан ұйымдастырды, мақсаты Чилубаға үшінші мерзімге сайлауға қатысуға мүмкіндік беру болды. Бұл науқан ММД-дан одан әрі бөлініп кетулерге әкелді, соның ішінде Демократия және даму форумы мен Мұра партиясы құрылды. Ақырында азаматтық қоғам, оппозициялық партиялар және ММД-ның басқа да мүшелері Чилубаны үшінші мерзімге үміткер болудан бас тартуға мәжбүрледі. Леви Мванваса 2001 жылғы сайлауда ММД-ның президенттік кандидаттығына ие болды және дауыстардың 28 пайызын ғана жинап жеңіске жетті. ММД Ұлттық Ассамблеядағы ең ірі партия болып қала бергенімен, 69 орынға дейін азайғаннан кейін көпшілігін жоғалтты. Сайлау нәтижелеріне наразылық білдіріп, үш партия Жоғарғы сотқа шағымдануға берді. 2003 жылдың ақпан айында сот шағымды қарастыра бастады, бірақ бұзушылықтар болғанымен, олардың нәтижеге әсер ететіндей үлкен еместігін анықтады, осылайша нәтиже күшінде қалды. Оппозициялық партиялар 2001 жылдың желтоқсан айында өткен парламенттік сайлауда көпшілік орындарды жеңіп алды, бірақ одан кейін өткен қосымша сайлаулар және оппозициялық депутаттардың қолдауын алу үшін үкіметтік қаражатты кеңінен пайдалану биліктегі ММД-ға парламенттегі шағын көпшілікті қамтамасыз етті. Мванаваса 2006 жылғы жалпы сайлауда дауыстардың 43 пайызын жинап қайта сайланды, ал ММД Ұлттық Ассамблеяда 72 орын жеңіп алды. 2008 жылдың тамызында Мванвасаның күтпеген өлімінен кейін президенттік сайлау өтті. Рупиа Банда ММД-ның кандидаттығына ие болды және дауыстардың 40 пайызын жинап сайланды, Патриоттық фронттың (ПФ) Майкл Сатаны шамамен 2 пайыз айырмашылықпен жеңді.

Growing opposition to UNIP's monopoly on power, due in part to economic problems and corruption, led to the formation of the MMD in July 1990, led by Frederick Chiluba, the head of the country's trade unions. During that same year, pushed by internal and international pressure, Kaunda agreed to a referendum on the one party state, but in the face of continued opposition, dropped the referendum and signed a constitutional amendment that relinquished UNIP's guaranteed right to rule. Multi party general elections were held on 31 October 1991, and saw the MMD sweep to power in a massive landslide. Chiluba was elected president with 76% of the vote to Kaunda's 24%, whilst the MMD won 125 of the 150 elected seats in the National Assembly. However, by the end of Chiluba's first five year term as president, the MMD's commitment to political reform had faded in the face of re election demands and several prominent members left to establish other parties. Relying on the MMD's overwhelming majority in parliament, President Chiluba in May 1996 pushed through constitutional amendments that effectively eliminated former President Kaunda and other prominent opposition leaders from the 1996 general elections. As a result, UNIP boycotted the elections, allowing Chiluba to be easily re elected with 73% of the vote, whilst the MMD won 131 of the 150 seats in the National Assembly. Afterward, however, several opposition parties and non governmental organisations declared the elections neither free nor fair. Early in 2001, supporters of President Chiluba mounted a campaign to amend the constitution to enable Chiluba to seek a third term of office; the campaign led to further breakaways from the MMD, including the Forum for Democracy and Development and the Heritage Party. Eventually civil society, opposition parties, and other MMD members exerted sufficient pressure on Chiluba to force him to back away from any attempt at a third term. Levy Mwanawasa was selected as the MMD presidential candidate for the 2001 elections, winning with just 28% of the vote. Although the MMD remained the largest party in the National Assembly, it lost its majority after being reduced to 69 seats. Three parties submitted petitions to the High Court, challenging the election results. The petition remained under consideration by the courts in February 2003 when it was ruled that while there had been irregularities these had not been large enough to affect the outcome; thus the result was upheld. Opposition parties won a majority of parliamentary seats in the December, 2001 election, but subsequent by elections and liberal use of government patronage to secure the support of opposition MPs gave the ruling MMD a slim majority in Parliament. Mwanawasa was re elected in the 2006 general elections with 43% of the vote, with the MMD winning 72 seats in the National Assembly. Following the sudden death of Mwanawasa in August 2008, a presidential by election was held. Rupiah Banda was chosen as the MMD candidate, and was elected with 40% of the national vote, narrowly defeating Michael Sata of the Patriotic Front (PF) by a margin of around 2%.

Қарсылық

Алайда, 2011 жылғы жалпы сайлауда Сата Банданы 42 пайызға қарсы 35 пайызбен жеңіске жетті, ал ММД Ұлттық Ассамблеяда 55 орын алды, ал ПФ – 60 орын. Келесі жылы Неверс Мумба қарсыласы Феликс Мутати мен басқа бірнеше үміткерлерді жеңіп, ММД президенті болып сайланды.

2015 жылғы президенттік қосымша сайлау

2015 жылғы президенттік сайлауда партияның бұрынғы президенті Рупия Банда саяси зейнеткерліктен оралып, бұл сайлауда партияның кандидаты болатынын мәлімдеді, бірақ партия Ұлттық атқару комитеті (ҰАК) арқылы партия президенті доктор Мумбаны қолдады. Аталған мәселе Жоғарғы Сотқа жеткізілді және сот доктор Мумбаның партия президенті ретінде партия тікелей билетімен президенттікке түсуге құқығы бар екенін анықтады. Үкім сайлау күніне екі апта қалғанда шығарылды, және ішінара осы себептен доктор Мумбаны кандидат етіп ұсынған МДМ партиясы сайлауда шамамен 0,9% дауыс жинады.

2016 жылғы заңсыз ММД конвенциясы

2016 жылдың мамыр айында ММД-ның бұрынғы мүшелері мен партиядан шығарылғандар Кабедегі Мулунгуши билік тасы (Rock of Authority) орнында өткен съезде Феликс Мутатиді партия президенті етіп сайлады, ал партия Неверс Мумбаны қолдауын жалғастырды.

2019 жылғы судья Нева үкімі

2019 жылдың 9 қарашасында Лусакадағы Жоғарғы Сот судьясы Шарон Нева Феликс Мутатиді партия төрағасы етіп сайлаған съезд заңсыз деп шешті және сол кезден бастап қабылданған барлық шешімдер null және vold деп жарияланды. Бұдан әрі, доктор Неверс Мумба MMD президенті екендігі және Феликс Мутати мен Рафаэль Накачинда MMD-ден шығарылған мүшелер болып қала беретіні туралы шешім қабылданды.

Президент сайлауы

Сайлаулар
Партиялық кандидат | Дауыс саны | % | Нәтиже
1991 | Фредерик Чилуба | 972,212 | 75.76% | Таңдалды
1996 | Фредерик Чилуба | 913,770 | 72.59% | Таңдалды
2001 | Леви Мвануаса | 506,694 | 29.15% | Таңдалды
2006 | Леви Мвануаса | 1,177,846 | 42.98% | Таңдалды
2008 | Рупия Банда | 718,359 | 40.09% | Таңдалды
2011 | Рупия Банда | 987,866 | 35.42% | Жеңіліске ұшырады
2015 | Неверс Мумба | 14,609 | 0.87% | Жеңіліске ұшырады
2016 | Қатыспады
2021 | Неверс Мумба | 4,968 | 0.10% | Жеңіліске ұшырады

Ұлттық жиналысқа сайлау

Сайлау дауыстары%Орын+/–ПозицияНәтиже1991931,94574.01% 125 1-орын1996778,98960.88% 6 1-орын2001490,68028.02% 62 1-орынАзшылық үкімет20061,059,52639.05% 3 1-орынАзшылық үкімет2011902,61933.44% 17 2-орын201699,3562.71% 52 3-орын20213,6650.08% 3 10-орын