Кіріспе

Замбияның басқа елдермен дипломатиялық қарым-қатынасы 1964 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Замбияның сыртқы саясаты негізінен Оңтүстік Африкадағы азаттық күресіне қатысқан қозғалыстарды, мысалы Африка Ұлттық Конгресі мен SWAPO-ны қолдауға бағытталды. Суық соғыс кезінде Замбия Бейтарап елдер қозғалысының мүшесі болды. Замбия 44 халықаралық ұйымға мүше, олардың ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымы, Әлемдік сауда ұйымы, Африка Одағы, Ұлттар Достастығы және Оңтүстік Африка Даму қауымдастығы ең белгілілері. Замбия Ботсвана, Намибия, Замбия және Зимбабве елдерінің шекараларының қиылысуына байланысты шекаралық дауға қатысты. Конго Демократиялық Республикасымен болған тағы бір дау Ланчинда Пвето анклавына қатысты.

Тарих

1964 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Замбия ақ нәсілділердің билігіне және отаршылдыққа қарсы ең белсенді қарсыластардың бірі болды. 1964–1991 жылдары президент болған Кеннет Каунда Оңтүстік Африкадағы өзгерістердің көрнекті жақтасы болды. Ол Анголаның азаттық және азаматтық соғысы кезінде ЮНИТА-ны, Оңтүстік Африканың апартеидінен Намибияның тәуелсіздігі үшін күресі кезінде SWAPO-ны, Оңтүстік Родезияны (қазіргі Зимбабве) және Оңтүстік Африкадағы апартеидке қарсы күресте Африка Ұлттық Конгресін белсенді түрде қолдады. Көптеген ұйымдар 1970 және 1980 жылдары Замбияда орналасқан болатын. Осы себепті Оңтүстік Африка және Родезия Замбия аумағындағы нысаналарға әскери шабуылдар жасады. Замбияның түрлі азаттық қозғалыстарды қолдауы Замбия экономикасына да қиындықтар туғызды, себебі ол Оңтүстік Африка мен Родезия арқылы электр энергиясын және тасымалдауды қамтамасыз етуге үлкен тәуелділікте болды. Алайда, бұл мәселелер Кариба су қоймасының құрылысымен және қытайлықтардың қолдауымен салынған Tan Zam темір жолының арқасында ішінара шешілді. Азаттық күрестегі үлесі үшін Замбия, оны қолдаған елдердің арасында және Африкада кең танымал. Мысалы, Оңтүстік Африканың бұрынғы президенті Нельсон Мандела Оңтүстік Африканың Замбияға деген қарызын жиі айтатын. Замбия тәуелсіздік алғанға дейін Каунда 1961 жылы АҚШ-қа сапар шеккен кезде Джон Ф. Кеннедимен кездесті, ал ұзақ президенттік кезеңінде Ақ үйde Линдон Джонсон, Джеральд Форд, Джимми Картер, Рональд Рейган және Джордж Буш-ағамен кездесті. Африка мемлекеттерінің көпшілігі сияқты, Замбия да суық соғыс кезінде Бейтараптық қозғалысының мүшесі болды және бүгінгі күнге дейін солай болып келеді. Ел 1970 жылы Бейтараптық қозғалысының үшінші саммитін қабылдады. Іс жүзінде Замбия суық соғыс кезінде оңға емес, солға қарай бейімделді. Ел Қытаймен және Югославиямен жақсы қарым-қатынас орнатты. Каунда Югославияда президент Йосип Броз Титоның қорымында ашық жылағаны үшін әйгілі. Каунданың ізбасары, президент Фредерик Чилуба (1991–2002) да Африка саясатында маңызды рөл атқарды. Оның үкіметі Анголадағы 1994 жылғы Лусака келісімдеріне әкелген бейбіт келіссөздерді демеу арқылы аймақтық деңгейде конструктивті рөл атқарды. Замбия Мозамбик, Руанда, Ангола және Сьерра-Леонедегі БҰҰ бейбітшілік операцияларына әскерлерін жіберді. Замбия 1994 жылғы Руанда геноцидын тергеуде Халықаралық трибуналмен ынтымақтастық жасаған алғашқы Африка мемлекеті болды. 1998 жылы Замбия Демократиялық Конго Республикасында (ДКР) атысты тоқтатуға қол жеткізу бойынша бастама көтерді. Замбия 1999 жылдың шілде және тамыз айларында Лусакада қол қойылған атысты тоқтату келісімінен кейін конголық бейбіт процесіне белсенді қатысты, бірақ 2001 жылдың қыркүйегінде атысты тоқтатуды іске асырумен айналысатын Бірлескен әскери комиссия Киншасаға көшкеннен кейін бұл белсенділік едәуір азайды.

Біріккен Ұлттар Ұйымы

Замбия Біріккен Ұлттар Ұйымына 1 желтоқсан 1964 жылы, тәуелсіздік алғаннан бір ай өткен соң қосылды. Замбияның БҰҰ-дағы тұрақты миссиясы Нью-Йорк қаласының Шығыс 52-ші көшесіндегі 237-ші үйінде орналасқан. Миссия басшысы – Тенс Чисола Капома.

Өңірлік дипломатия

1964 жылғы 24 қазанда Замбия тәуелсіздік алғаннан кейін, ел халықаралық аренада көптеген қозғалыстар мен үкіметтерге әскери көмек және қолдау көрсетті. Ең бастысы, Замбия Африка құрлығындағы тәуелсіздік үшін күрескен жауынгерлер мен саяси партияларға әскери көмек көрсету тарихына ие. Замбияның отаршылдық кезеңде африкалық ұлтшылдық қозғалыстарға көрсеткен көмегі азаттық пен бейбітшілік жолындағы әскери және дипломатиялық шараларды қамтыды. Замбия қорғаныс күштері (ZDF), құрамында Замбия армиясы, Замбия әуе күштері және Замбия ұлттық қызметі бар, 1970-ші және 1980-ші жылдардағы көптеген маңызды аймақтық және халықаралық қақтығыстарда маңызды рөл атқарды. Атап айтқанда, Замбия әскері негізгі соғысқа қатыспаса да, Родезия Буш соғысы сияқты ірі африкалық қақтығыстардағы қарсы көтеріліс күш-жігеріне атсалысты. Замбия аймақтық азаттық қозғалыстарын қолдау тарихына ие, ал бұрынғы президент Кеннет Каунда «Замбия Африканың қалған бөлігі азат болғанша тәуелсіз және еркін болмайды» деген жарлық шығарған болатын. Сыншылар Замбияның тарихи бейтараптық және қарым-қатынасты жақсарту саясатын тарихи авторитарлық үкіметтің өзін-өзі сақтау әрекеті деп санайды. Ірі және орталық мемлекет ретінде Замбияның басқару тиімділігі, оны қоршап тұрған көрші мемлекеттердің тұрақтылығы мен дипломатиялық қабілетіне тікелей байланысты.

Бостандық және саяси қолдау

Замбия Британиядан отаршылдықтан салыстырмалы түрде ерте азат болды. Президент Кеннет Каунда басшылығындағы, UNIP партиясы құрған жаңа Замбия үкіметі, тәуелсіздік алғаннан кейін ондаған жылдар бойы көрші елдердің азаттық күресіне және дау-дамайларына белсенді қатысты. Замбия үкіметі революционерлерге пана берді, келісімдерге қол қоюға көмектесті, сондай-ақ көмек және қару-жарақ ұсынды. Оңтүстік Африкада отаршылдық биліктің жалғасуы Замбияға қатысты құрметсіздік ретінде қарастырылды, ал Африкалық бірлік сезімі жаңа мемлекетті көршілеріне отаршылдыққа қарсы тұруға көмектесуге жетеледі. Ең бастысы, Замбия Намибия азаттық партиясы, Оңтүстік-Батыс Африка халық ұйымы (SWAPO) және Оңтүстік Африкадағы Африка Ұлттық Конгресі (ANC) революционерлері үшін қауіпті мекен болды. Замбия революционерлерге артқы базамен қатар әкімшілік және саяси көмек көрсетті.

SWAPO

Оңтүстік-Батыс Африка Халық Ұйымы (SWAPO) – Намибияда құрылған, бұрын тәуелсіздік үшін күрескен қозғалыс болған саяси партия. Намибия ішіндегі қысымға байланысты, SWAPO 1970 жылдары штаб-пәтерін және көптеген күштерін көршілес Замбияға көшірді. Замбия бұл ұйым үшін қауіпті баспанаға айналды, SWAPO партизандық оқу лагерьлерін құрып, елден қуылған мүшелерін Замбияға жіберді. SWAPO басшылары Намибиядағы SWAPO орналасқан жерлерінде және Замбиядағы партизандық лагерьлерде наразылықтың күшейте түскенін байқап, сол кездегі президент Каундадан көмек сұрады. Замбияның көмегімен мыңдаған наразыларды, оның ішінде Шипанганы ұстағаннан кейін, Намибиядағы SWAPO басшылығы айқын авторитарлыққа бет бұрды.

Африка ұлттық конгресі

Африка Ұлттық Конгресі – Оңтүстік Африкадағы апартеидке қарсы саяси партия, президент Кеннет Каунданың Замбия Африка Ұлттық Конгресімен тығыз идеологиялық байланысы болған. Оңтүстік Африкадағы отаршылдық үкімет бұл саяси партияны тыйым салғанда, оның көптеген жетекшілері жасырын өмірге көшіп кетті немесе Замбияға қашты. Замбияның астанасы Лусака Оңтүстік Африкадан жер аударылған көптеген АҰК жетекшілері үшін жаңа штаб-пәтерге айналды. Осылайша Замбия Оңтүстік Африканың азаттығы үшін күрестің орталығы ретінде танылды және жер аударылған жетекшілерге жиналып, ұйымдасуға жағдай жасады. Оңтүстік Африканың бұрынғы президенті Нельсон Мандела елден қуылған жылдары Замбияның олардың елдерін азат етуде атқарған маңызды рөлін баса көрсеткен. Замбияның дипломатиялық жолмен азат ету саясаты және аймақтағы африкалық ұлтшыл қозғалыстарға жасаған сыпайы қолдауы Оңтүстік Африка мысалында ең айқын көрінеді.

Қазақстан

Замбия сонымен қатар 1960-1970 жылдары жақын орналасқан Зимбабвенің отаршылдықтан азат болу күресіне маңызды қолдау көрсетті. Атап айтқанда, Замбия Зимбабве Африка Халықтық Одағына (ZAPU) және Зимбабве Африка Ұлттық Одағына (ZANU) Родезия Буш соғысында мойындалмаған, заңсыз Родезия үкіметіне қарсы күресі кезінде қарулы және дипломатиялық көмек берді. Замбия Зимбабведегі африкалық ұлтшыл қозғалыстарға шектеулі қару-жарақ пен оқыту ұсынды, бірақ Зимбабвені азат ету үшін көбінесе дипломатиялық жолдарды пайдаланды. Бұл Родезия үкіметі мен Замбия басшылары арасындағы көптеген сапарлар мен келіссөздерді қамтыды, ел ішіндегі азаматтық қақтығысты бейбіт шешу мақсатында. Нәтижесінде, 1979 жылы Родезия үкіметі халықаралық қысымға көніп, көпшілік билікке жол ашатын сайлау өткізді, содан кейін елдің аты Зимбабве деп өзгертілді.

UNITA

Анголаның толық тәуелсіздігі үшін ұлттық одақ (UNITA) – Анголадағы партия, 1975 жылғы Ангола азамат соғысында Анголаның азат ету үшін халық қозғалысына (MPLA) қарсы күрескен басты белдесогерлердің бірі болды. Кеннет Каунда басқарған Замбия азамат соғысы кезінде ЮНИТА-ны МПЛА-ға қарсы оқытып, қаржыландырды. Лусака ЮНИТА африкалық ұлтшылдары мен Замбияда оқытылған ЮНИТА әскерлерінің ең жақтастарының бірі болып қалды. Содан бері Замбия ЮНИТА-ға көрсеткен тарихи қолдауын кері алып, Анголаның қазіргі үкіметінен ЮНИТА-ны тарихи қолдағандығы үшін кешірім сұрады.

Анголадағы азаматтық соғыс

Замбия Анголаның Азаттық қозғалысы (MPLA) мен Анголаның толық тәуелсіздігі үшін ұлттық одақ (UNITA) арасындағы Ангола азаматтық соғысы бойынша келіссөздерді жеңілдетуде маңызды рөл атқарды. Ангола азаматтық соғысы 1975 жылдан бастап жалғасты және Суық соғыс кезеңінде кең ауқымды шетелдік араласуды қамтыды. Замбияның бастамасымен жасалған Лусака протоколы – қарусыздандыру және ұлттық келісім арқылы азаматтық соғысты аяқтауға бағытталған шарт болды. Шарт 1994 жылғы 20 қарашада Лусакада қол қойылды және халықаралық қолдауға, сондай-ақ Зимбабве президенті Роберт Мугабе мен Оңтүстік Африка президенті Нельсон Манделаның қолдауына ие болды. Бірақ, соңында қақтығыстар қайта жаңғырды және 1998 жылға қарай бейбіт процесі тоқтады.

Екінші Конго соғысы

Екінші Конго соғысы – 1998 жылы Конго Демократиялық Республикасында басталған, тоғыз африкалық елдің қатысқан ірі континенттік соғыс болды. Замбия осы әскери қақтығысқа тікелей қатыспады, бірақ бейбітшілікке қол жеткізу және соғысты тоқтатуға көмектесуге тырысты. Біріккен Ұлттар Ұйымы сияқты түрлі халықаралық ұйымдардың өкілдері 1999 жылдың 21-27 маусымында Лусакада жиналып, қақтығысты реттеу үшін қарар қабылдауға ұмтылды. Атысты тоқтату туралы келісім соғысты тоқтатуды, бейбіт күштерді орналастыруды және екі тараптан да соғыс тұтқындарын босатуды көздеді. Ангола, Конго Демократиялық Республикасы, Намибия, Руанда, Уганда, Замбия және Зимбабве мемлекет басшылары 1999 жылдың 10 шілдесінде Замбияның Лусака қаласында жиналып, Лусака атысты тоқтату келісіміне қол қойды. Бірақ, бейбіт келісімге қарамастан, жаушылық әрекеттері тоқтамады және ресми соғыс 2003 жылға дейін толыққанды шешілмеді.

Африкалық ынтымақтастық

Замбия Африка бірлігінің ұйымының (ОАҰ) мүшесі, қазір Африка одағы деп аталады, және 2002 жылдың шілдесіне дейін оның төрағасы болды. Замбия сондай-ақ экономикалық ынтымақтастық одақтарында қатысады, Африка экономикалық қауымдастығы (АЭҚ) олардың ішінде. АЭҚ-тың әртүрлі бағыттарының арасында Замбия екісіне қатысады: Оңтүстік Африка даму қауымдастығы (SADC) және Шығыс және Оңтүстік Африканың ортақ нарығы – артықшылықты сауда аймағы (COMESA). Ел Шығыс және Оңтүстік Африка порттарын басқару қауымдастығының (PMAESA) мүшесі де болып табылады. SADC 1980 жылдың 1 сәуірінде Замбияның астанасы Лусакада құрылды, ал COMESA штаб-пәтері де сол жерде орналасқан.

Халықаралық даулар

Ботсвана, Намибия, Замбия және Зимбабве шекараларының түйіскен жеріндегі ескі дау әлі де реттелмеген күйде сақталып тұр; сондай-ақ, Замбия-Конго шекарасын белгілеу шарты бойынша марқұм президент Лоран Кабилаға білдірілген алаңдаушылықтардан кейін, Чиенге солтүстігіндегі Ланчинда Пвето анклавындағы Демократиялық Конго Республикасы (ДКР) дауға себеп болып отыр. Шекара белгілерінің жетіспеуі және осы анклавтағы адамдардың азаматтық құқықтары, әсіресе Луапула провинциясында, күрделі мәселе болып қалып отыр.

Замбия және Ұлттар Достастығы

Замбия 1964 жылдың 24 қазанында Солтүстік Родезия тәуелсіздік алғаннан бастап Ұлттар Достастығындағы республика болып табылады.