Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Американың шығыс орманды аймақтарындағы тарихи халықтардың егіншілік тәжірибелері
Agricultural practices of pre historic native cultures in the eastern United States and Canada
Шығыс ауыл шаруашылығы кешені Солтүстік Американың шығыс орманды аймақтарындағы тарихи әлемдегі өсімдіктерді отандық етудің шамамен 10 тәуелсіз орталығының бірі болды. Егіншіліктің бастапқы кезеңі шамамен б.з.д. 5300 жылға дейін жетеді. Шамамен б.з.д. 1800 жылға қарай орманды аймақтағы жергілікті халықтар бірнеше азық-түлік өсімдіктерін өсіріп, аңшы-жинақшы экономикасынан егіншілікке көшуді бастады. 200 жылға қарай Мексикадан келген жүгері Шығыс орманды аймақтарына енгізілгеннен кейін, АҚШ-тың шығысындағы және оған жақын орналасқан Канададағы жергілікті халықтар жергілікті өсімдіктерді өсіруден жүгеріне негізделген егіншілік экономикасына бірте-бірте көшті. Қабақ пен күнбағыстан басқа жергілікті өсімдіктерді өсіру азайды және ақырында тоқтатылды. Бұрын отандыққа келтірілген өсімдіктер жабайы түріне қайта оралды. Иллинойс штатындағы Ривертон алаңында б.з.д. 1800 жылы отандыққа келтірілген алғашқы төрт өсімдік – қазтабан (Chenopodium berlandieri), күнбағыс (Helianthus annuus var. macrocarpus), батпақ шөп (Iva annua var. macrocarpa) және қабақ (Cucurbita pepo ssp. ovifera) болды. Кейіннен тағы бірнеше өсімдік түрлері отандыққа келтірілді.
The Eastern Agricultural Complex in the woodlands of eastern North America was one of about 10 independent centers of plant domestication in the pre historic world. Incipient agriculture dates back to about 5300 BCE. By about 1800 BCE the Native Americans of the woodlands were cultivating several species of food plants, thus beginning a transition from a hunter gatherer economy to agriculture. After 200 BCE when maize from Mexico was introduced to the Eastern Woodlands, the Native Americans of the eastern United States and adjacent Canada slowly changed from growing local indigenous plants to a maize based agricultural economy. The cultivation of local indigenous plants other than squash and sunflower declined and was eventually abandoned. The formerly domesticated plants returned to their wild forms. The first four plants known to have been domesticated at the Riverton Site in Illinois in 1800 BCE were goosefoot (Chenopodium berlandieri), sunflower (Helianthus annuus var. macrocarpus), marsh elder (Iva annua var. macrocarpa), and squash (Cucurbita pepo ssp. ovifera). Several other species of plants were later domesticated.
Атау мен ұғымның шығу тегі
Шығыс ауыл шаруашылығы кешені (ШАК) термині 1940 жылдары антрополог Ральф Линтон еңбегі арқасында танымал болды. Линтон Шығыс ормандық тайпаларының Мексикадағы майя және ацтектерден жүгері өсіруді өздерінің бұрыннан бар ауыл шаруашылығының күнкөріс тәсілдеріне енгізгенін айтты. Этноботаниктер Вольни Х. Джонс және Мелвин Р. Гилмор Ральф Линтонның Шығыс орманды жерлердегі ауыл шаруашылығы туралы түсінігін Кентуккидегі үңгірлер мен тіктестердегі, сондай-ақ Арканзас штатындағы Озарк тауларындағы зерттеулерінде пайдаланды. Джордж Квинби де 1940 жылдары «Шығыс кешені» терминін танымал етті. Авторлар Гай Гиббонс пен Кеннет Эймс «жергілікті тұқымдық дақылдар» терминінің «кешен» дегенге қарағанда қолайлырақ екенін ұсынды. 1970 және 1980 жылдарға дейін көптеген археологтар Шығыс ормандық халықтарының ауыл шаруашылығы Мексикадан әкелінгенін, оның ішінде жүгері (макузи), бұршақ және қабақтан тұратын субтропикалық дақылдардың үштігін еңгізгенін сенді. Бірақ 21 ғасырда қалыптасқан пікір бойынша, Шығыс орманды жерлердегі ауыл шаруашылығы Мексикадан дақылдар әкелінуінен бұрын пайда болған, ал Шығыс орманды жерлер әлемдегі «ауыл шаруашылығының пайда болу орталығының тәуелсіз аймағы» болған онға жуық мәдени аймақтың біріне жатқан. 1970 және 1980 жылдары жаңа археологиялық техникалардың арқасында б.з.д. 1800 жылға дейін Шығыс орманды жерлердің жергілікті тұрғындары өздерінің жергілікті дақылдарын өсіруді үйренгенін және олардың диетасында маңызды рөл атқарғанын көрсетті. Өсімдіктердің жабайы түрде жиналғаннан гөрі өсірілгенін анықтаудың маңызды факторы – олардың жеуге жарамды тұқымдарының үлкендігі және жабайы түрлерімен салыстырғанда тұқымдық қабығының жұқа болуы, бұл адамның таңдауы мен өңдеуі нәтижесінде пайда болған өсірілген дақылдардың ерекшелігі. 900 жылға таяу уақытта көптеген жергілікті өсімдіктерді өсіру тоқтатылып, жүгері өсіруге көшкен кезде, тұқымдардың мөлшері мен қабығы бұрынғы өсірілмеген күйіне оралды.
The term Eastern Agricultural Complex (EAC) was popularized by anthropologist Ralph Linton in the 1940s. Linton suggested that the Eastern Woodland tribes integrated maize cultivation from Mayans and Aztecs in Mexico into their own pre existing agricultural subsistence practices. Ethnobotanists Volney H. Jones and Melvin R. Gilmore built upon Ralph Linton's understanding of Eastern Woodland agriculture with their work in cave and bluff dwellings in Kentucky and the Ozark Mountains in Arkansas. George Quimby also popularized the term "Eastern complex" in the 1940s. Authors Guy Gibbons and Kenneth Ames suggested that "indigenous seed crops" is a more appropriate term than "complex". Until the 1970s and 1980s most archaeologists believed that agriculture by Eastern Woodland peoples had been imported from Mexico, along with the trinity of subtropical crops: maize (corn), beans, and squash. What became accepted by the 21st century is that agriculture in the Eastern Woodlands preceded the import of crops from Mexico and that the Eastern Woodlands were one of about ten cultural regions in the world to become an "independent center of agricultural origin." In the 1970s and 1980s, new archaeological techniques demonstrated that by 1800 BCE the Native Americans of the eastern woodlands had learned to cultivate indigenous crops independently and that indigenous crops formed an important part of their diets. A major element in determining that plants were cultivated rather than being collected in the wild was the larger size of edible seeds and the thinner seed coat of the domesticated plant compared to its wild relative, an attribute of domesticated crops that came about through human selection and manipulation. When cultivation of most indigenous plants ceased in favor of maize agriculture about 900 CE, seed sizes and seed coats of plants reverted to their former uncultivated size and thickness.
Даму
Археологиялық мәліметтерге сүйенсек, адамдар бұл өсімдіктерді 6000 ж.б.э. (б.з.д.) даладан жинаған. 1970 жылдары археологтар Колумбқа дейінгі дәуірдегі үндістердің ошақтары мен үйлерінің қалдықтарында табылған тұқымдар мен жабайы табиғатта өсетін тұқымдар арасындағы айырмашылықты байқады. Егістік жағдайында кейбір өсімдіктердің тұқымдары жабайыдағыдан әлдеқайда ірі болды, ал тұқымдарды қабығынан немесе қабықшасынан алу оңайырақ болды. Бұл, жергілікті халықтың өсімдіктерді өнімділігін арттыру және қолжетімді ету үшін таңдап өсіргенін көрсетеді. Бұл ертедегі егіншіліктің аймағы Миссисипи өзенінің орталық аңғарында, Мемфистен солтүстікке қарай Сент-Луиске дейін, және өзеннің шығысы мен батысына қарай шамамен 300 мильге созылады, көбінесе Миссури, Иллинойс, Кентукки және Теннесси штаттарында. АҚШ-тағы ең ежелгі археологиялық орын, онда үндістер азық-түлік жинамай, өсірген – Миссуридегі Филлипс Спринг. 3000 ж.б.э. қазба жұмыстары кезінде Филлипс Спрингте жаңғақ, гикори жаңғағы, бұршақ, жүзім, ескі бүлдірген, жусан, бөтелке қымызы және Cucurbita pepo тұқымдары табылды. Бұл қымыздың жеуге жарамды тұқымдары бар, ол қабақтар мен тығырықтардың ата-тегі. Филлипс Спрингтен табылған тұқымдар жабайы C. pepo тұқымдарынан ірі болды. Бұл өзгерістің себебі адамның әрекеті болғаны сөзсіз. Адамдар ірі және дәмді тұқымдар беретін өсімдіктерден тұқымдарды таңдап, егіп, күтім жасаған. Соңында олар C. pepo-дан жеуге жарамды жеміс алуға қол жеткізді. 1800 ж.б.э. дейін үндістер бірнеше түрлі өсімдіктерді өсірген. Иллинойс штатының Уабаш өзені аңғарындағы Ривертон орындасы, қазіргі Палестина ауылының жанында, егіншіліктің алғашқы орындарының бірі болып табылады. Ривертоннан 10 үй табылды, бұл қоғамда 50-ден 100 адамға дейін халық болғанын көрсетеді. Үйлермен байланысты ошақтар мен сақтау шұңқырларынан археологтар көптеген өсімдік қалдықтарын тапты, оның ішінде шенділердің (Chenopodium berlandieri) көптеген тұқымдарын тапты. Кейбір шенді тұқымдарының қабығы жабайы тұқымдардың үштен бірі ғана болды. Ривертон шаруалары оларды бір өсімдіктің жабайы түрлеріне қарағанда тұқымға оңай қол жеткізу үшін таңдап өсірді. Ривертонда отандық деп сенімді түрде анықталған тағы бір өсімдік түрі – күнбағыс (Helianthus annuus). Бұл үйретілген түрдегі тұқымның жабайы түрдегіге қарағанда ірілігіне негізделген. Ривертонда қолданылған, бірақ отандық емес өсімдіктердің қалдықтары: бөтелке қымызы (Lagenaria siceraria), қабақ (C. pepo), жабайы арпа (Hordeum pusillum) және батпақты жусан (Iva annua).
The archaeological record suggests that humans were collecting these plants from the wild by 6000 BCE. In the 1970s, archaeologists noticed differences between seeds found in the remains of pre Columbus era Native American hearths and houses and those growing in the wild. In a domestic setting, the seeds of some plants were much larger than in the wild, and the seeds were easier to extract from the shells or husks. This was evidence that Indigenous gardeners were selectively breeding the plants to make them more productive and accessible. The region of this early agriculture is in the middle Mississippi valley, from Memphis north to St. Louis and extending about 300 miles east and west of the river, mostly in Missouri, Illinois, Kentucky, and Tennessee. The oldest archaeological site known in the United States in which Native Americans were growing, rather than gathering, food is Phillips Spring in Missouri. At Phillips Spring, dating from 3000 BCE, archaeologists found abundant walnuts, hickory nuts, acorns, grapes, elderberries, ragweed, bottle gourd, and the seeds of Cucurbita pepo, a gourd with edible seeds that is the ancestor of pumpkins and most squashes. The seeds found at Phillips Spring were larger than those of wild C. pepo. The agency for this change was surely human manipulation. Humans were selecting, planting, and tending seeds from plants that produced larger and tastier seeds. Ultimately, they would manipulate C. pepo to produce edible flesh. By 1800 BCE, Native Americans were cultivating several different plants. The Riverton Site in the Wabash River valley of Illinois, near the present day village of Palestine, is one of the best known early sites of cultivation. Ten house sites have been discovered at Riverton, indicating a population of 50 to 100 people in the community. Among the hearths and storage pits associated with the houses, archaeologists found a large number of plant remains, including a large number of seeds of chenopods (goosefoot or lamb's quarters) which are likely cultivated plants. Some of the chenopod (Chenopodium berlandieri) seeds had husks only a third as thick as those of wild seeds. Riverton farmers had bred them selectively to produce a seed easier to access than wild varieties of the same plant. Another plant species at Riverton that can confidently be identified as domesticated was sunflower (Helianthus annuus). This is based on the larger size of the seed in the domesticated than in the wild varieties. Remains of plants that were used, but may or may not have been domesticated at Riverton, include bottle gourd (Lagenaria siceraria), squash (C. pepo), wild barley (Hordeum pusillum) and marsh elder (Iva annua).
Үйге үйрету
Американың түпкі тұрғындары тағамдық мақсатта өсірген кейбір өсімдіктер қазіргі таңда ұнамсыз арамшөптер саналады. Маршлдердің тағы бір атауы – sumpweed; шеноподтарды қынжырлап pigweed деп атайды, бірақ Оңтүстік Америкаға тән, құнарлырақ аты бар квиноа дұрыс тамақтануға арналған дүкендерде кең таралған. Көптеген арамшөптер деп саналатын өсімдіктер бұзылған топырақты мекендейтін жаңадан келгендер, табиғи немесе адамның әрекетінен туған оқиғалар, мысалы, өрт, топырақтың ашық қалған бөліктерінде тез өсе бастайтын өсімдіктер. Жабайы өсімдіктерді қолдану процесін нақты сипаттау мүмкін емес. Алайда, Брюс Д. Смит және басқа да ғалымдар үш қолданылған өсімдік (шеноподтар, I. annua және C. pepo) өзен аңғарларындағы бұзылған топырақта жақсы өсетінін көрсетті. Су тасқынынан кейін, көбінесе жоғары су деңгейінен ескі өсімдіктердің көп бөлігі қырылып, жаңа, көбінесе өте құнарлы топырақ пайда болғанда, бұл алғашқы өсімдіктер сиқырлы түрде өсіп, көбінесе таза тұқымдарда өседі, бірақ әдетте бір маусымнан кейін жоғалады, себебі басқа өсімдіктер оларды келесі тасқынға дейін ығыстырып шығарады. Американың түпкі тұрғындары осы үш түрдің тұқымдарының жеуге жарамды және тығыз өсетіндіктен көп мөлшерде жинауға оңай екенін ерте білген. C. pepo да маңызды болды, өйткені лақтыдан жартылай көшпелі тайпаға пайдалы жеңіл контейнер жасауға болады. Шеноподтардың жапырақтары шпинат пен картоппен туыс, оларды да Американың түпкі тұрғындары жинап жеген болуы мүмкін. Шенопод тұқымы крахмалға толы; батпақ қайыңның тұқымы күнбағыс тұқымына ұқсас, құнды майға бай. Керісінше, Американың түпкі тұрғындары осы өсімдіктерді өсіруді тоқтатқанда, олардың тұқымдары бірнеше жыл ішінде жабайыдағыдай қалыңдыққа қайта оралады. Б.з.д. 500 жылға дейін, алты қолданылған өсімдіктердің тұқымдары Шығыс орманды аймақтың орталық Миссисипи өзені аңғарындағы Американың түпкі тұрғындарының диетасының маңызды бөлігін құрады.
Some of the species cultivated by Native Americans for food are today considered undesirable weeds. Another name for marshelder is sumpweed; chenopods are derisively called pigweed, although one South American species with a more attractive name, quinoa, is a health food store favorite. Many plants considered weeds are the colonizers of disturbed soil, the first fast growing weeds to spring up when a natural or man made event, such as a fire, leaves a bare patch of soil. The process of domestication of wild plants cannot be described with any precision. However, Bruce D. Smith and other scholars have pointed out that three of the domesticates (chenopods, I. annua, and C. pepo) were plants that thrived in disturbed soils in river valleys. In the aftermath of a flood, in which most of the old vegetation is killed by the high waters and bare patches of new, often very fertile, soil were created, these pioneer plants sprang up like magic, often growing in almost pure stands, but usually disappearing after a single season, as other vegetation pushed them out until the next flood. Native Americans learned early that the seeds of these three species were edible and easily harvested in quantity because they grew in dense stands. C. pepo was important also because the gourd could be made into a lightweight container that was useful to a seminomadic band. Chenopods have edible leaves, related to spinach and chard, that may have also been gathered and eaten by Native Americans. Chenopod seeds are starchy; marsh elder has a highly nutritious oily seed similar to sunflower seeds. Conversely, when Native Americans quit growing these plants, as they did later, their seeds reverted within a few years to the thickness they had been in the wild. By about 500 BCE, seeds produced by six domesticated plants were an important part of the diet of Native Americans in the middle Mississippi River valley of the Eastern Woodlands region.
Жүгері өндірісін енгізу
Жергілікті дақылдар Мезоамерикалықтар қазіргі Мексика деп аталатын аймақта дамыған, өнімдірек дақылдармен – жүгері, бұршақ және құмбақаның түрлерімен – баяу алмастырылды. Жүгері Шығыс орманды аймақтардың мәдениеттерінде салыстырмалы түрде кеш пайда болды. Қазіргі Мексика аумағында жүгерінің ең ерте кездесуіне қатысты мәліметтер б.з.д. 6700 жылға дейін жетеді. Рио-Гранде өзенінің солтүстігінде жүгері өсірудің ең ерте дәлелі шамамен б.з.д. 2100 жылы, кейіннен Аризона және Нью-Мексико аймақтарындағы бірнеше жерлерде табылды. Жүгері алғаш рет Шығыс орманды аймақтардың мәдениеттерінде б.з.д. 200 жылы өсірілді, ал жоғары өнімді жергілікті сорттары шамамен 900 жылы кеңінен қолданыла бастады. Таралу өте баяу болды, себебі тұқымдар мен оларды өсірудің технологиялық білімі адам тұрмайтын шөлдер мен тауларды кесіп өтуге мәжбүр болды, сондай-ақ, жергілікті дақылдармен бәсекелесу үшін және солтүстік аймақтардың суық климаты мен қысқа вегетациялық кезеңдеріне бейімделген, өнімді жүгері сорттарын шығару қажет болды. Жүгері тропикалық Мексиканың солтүстігіндегі жаздың ұзақ күндері гүлдей алмайды, сондықтан генетикалық адаптация қажет. Бастапқыда жүгері жергілікті ауыл шаруашылығы өсімдіктеріне қосымша ретінде өсірілді, бірақ өнімділігі артып, бірте-бірте басымдыққа ие болды. Нәтижесінде, ЕАК-ның орны жүгеріне негізделген шаруашылыққа берілді. Көптеген ЕАК өсімдіктері қазір өсірілмейді, ал кейбіреулері (мысалы, ұсақ арпа) заманауи фермерлер тарапынан зиянкес саналады.
The local indigenous crops were replaced slowly by other more productive crops developed by the Mesoamericans in what is now called Mexico: maize, beans and additional varieties of squash. Maize, or corn, was a relative latecomer to the Eastern Woodlands Cultures. The oldest known evidence of maize in what is now known as Mexico dates to 6700 BCE. The oldest evidence of maize cultivation north of the Rio Grande in use is by about 2100 BCE at several locations in what later became Arizona and New Mexico. Maize was first grown by Eastern Woodlands Cultures by around 200 BCE, and highly productive localized varieties became widely used around 900 CE. The spread was so slow because the seeds and knowledge of techniques for tending them had to cross inhospitable deserts and mountains, and more productive varieties of maize had to be developed to compete with local indigenous crops and to suit the cooler climates and shorter growing seasons of the northern regions. Maize does not flower under the long day conditions of summer north of tropical Mexico, requiring genetic adaptation. Maize was first grown as a supplement to existing local indigenous agricultural plants, but gradually came to dominate as its yields increased. Ultimately, the EAC was thoroughly replaced by maize based agriculture. Most EAC plants are no longer cultivated, and some of them (such as little barley) are regarded as pests by modern farmers.