Кіріспе

Неміс әскери-теңіз резервінің офицері; шпион Карл Ханс Лоди, псевдонимі Чарльз А. Инглис (20 қаңтар 1877 – 6 қараша 1914; кейде Карл Ханс Лоди деп аталады) – Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы айларында Ұлыбританияда тыңшылық жасаған Императорлық неміс әскери-теңіз флотының резервтегі офицері. 1914 жылдың мамыр айында, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін екі ай бұрын, Лодиге неміс әскери-барлау қызметкерлері жүгінді. Ол бейбіт уақытта Францияның оңтүстігінде тыңшы болуға келісті, бірақ соғыс басталғаннан кейін, тамыз айының соңында ол Корольдік теңіз күштеріне тыңшылық ету үшін Ұлыбританияға жіберілді. Лодиге тыңшылыққа қатысты ешқандай дайындық берілмеген, ол келгеннен кейін бірнеше күн ішінде британдық билік оны анықтады. Британдық қарсы барлау агенттігі MI5, сол кезде MO5(g) деп аталған, оған неміс тыңдау желісі туралы көбірек білу ниетімен өз қызметін жалғастыруға рұқсат берді. Оның алғашқы екі хабары немістерге жеткізілді, бірақ кейінірек хабарлар тоқтатылды, себебі оларда құпия әскери ақпарат бар еді. 1914 жылдың қазан айының басында оның хабарларының маңыздылығы артуына байланысты алаңдаушылық туып, MO5(g) оны тұтқындауға бұйрық берді. Лодиді Лондондағы әскери сотта, Ұлыбританиядағы екі дүниежүзілік соғыста тұтқындалған неміс шпионының ісі бойынша өткізілген жалғыз сот ретінде жария оқыды. Үш күндік соттан кейін ол кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Төрт күннен кейін, 1914 жылдың 6 қарашасында Лодиді 167 жылдан бері Лондондағы мұнарада ату отряды атып өлтірді. 1933 жылы Германияда нацистік партия билікке келгеннен кейін, оны ұлттық батыр деп жариялады. Лоди Германияда Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын және оның кезінде естелік шараларының, мақтау сөздерінің және еске алу рәсімдерінің нысаны болды. Оның құрметіне бір эсминецке атын қойды.

Ерте өмір және мансап

Карл Ханс Лоди 1877 жылғы 20 қаңтарда Берлинде дүниеге келген. Оның әкесі 1881 жылы Одерберг қаласының мэрі болған мемлекеттік қызметтегі заңгер болған. Кейін Лоди отбасы Нордхаузенге көшіп, Седанштрассе 8 (қазіргі Рудольф Брейтшайдштрассе) мекенінде тұрды. Лодидің әкесі 1882 жылы сол жерде вице-мэр болып қызмет етті, бірақ қысқа сырқаттан кейін 1883 жылғы маусымда қайтыс болды, ал анасы 1885 жылы қайтыс болды. Ол жақын жердегі Галледегі Франке қорының жетімханасына кірмес бұрын, Лейпцигтегі бір отбасыда біраз уақыт тәрбиеленді. Лоди 1891 жылы Галледегі азық-түлік дүкенінде шәкірттікке кіріп, екі жылдан кейін Гамбургке көшіп, «Сириус» желкенді кемесінің экипажына кабиналық бала ретінде қосылды. Ол Гестемундедегі теңіз академиясында оқып, рульшілікке лайықты деп танылды, содан кейін 1900-1901 жылдар аралығында бір жыл бойы Императорлық неміс теңіз флотында қызмет етті. Кейіннен ол Бірінші теңіз резервіне қосылып, неміс сауда кемелерінде офицер болып қызмет етті. 1904 жылы Гестемундеге оралып, капитандық лицензиясын сәтті алды. Ол ауыр науқастанып, кейін асқазан абсцесі деп диагностикаланды, «Генуядағы нашар судың салдарынан Италияда жұқтырған, нашар емделген тиф қызбасынан туындаған». Оған операция жасалып, сол қолы әлсіреп, көзі нашарлады. Лоди былай деді: «Осыны білген соң, теңізшілік мансабым аяқталды, және дәрігер маған бұдан былай жұмыс істей алмайтынымды айтты». Осындай сапарлардың бірінде ол Небраска штатының Омаха қаласындағы бай сыра қайнатқышы Готлиб Сторцтың 23 жасар асырап алған қызы Луиза Сторцпен танысты. Луизаның сапары бірнеше еуропалық елдерді, соның ішінде Германияны қамтыды; сапар аяқталған кезде олар Лодимен келісімге келді. Лодидің Берлиндегі отбасына барғаннан кейін, жұбайлар АҚШ-қа сапар шекті. Олар 1912 жылғы 29 қазанда Омаха Daily Bee «әлеуметтік» той деп сипаттаған жағдайда үйленді. Тойдың жоғары деңгейлілігіне қарамастан, жұбайлар екі ай ғана бірге тұрды. Лоди көп ұзамай Берлинге қайтып кетті; алты айдан кейін ол күтпеген жерден неміс заңгерімен бірге Дуглас округінің сотында таласқа қарсылық білдіру үшін оралды. Бірнеше күннен кейін сот ісі түсіндірілмей қайтарылып алынды; Лоди Берлинге қайтты. Екі тарап татуласып, 1914 жылғы ақпан айында ажырасу туралы сот ісі қайта қаралып, Лоди оған қарсылық білдірмеуге келісті. Ажырасу келесі айда бекітілді. Әскери тарихшы Томас Богхардт Сторц отбасы бұл некеге келіспегенін және жұпты бөлінуге мәжбүрлеген болуы мүмкін деп болжайды. Кейін Лоди өзінің бұрынғы қайын атасы оған 10 000 доллар бергенін, мүмкін, өтемақы ретінде айтты. Сәтсіз неке Лодиге күшті әсер етті. 1914 жылы ол былай деп жазды: «Соңғы үш жылдағы оқиғаларды және олардың қандай нәтижеге әкелуі мүмкін екенін еске түсіргенде, сезімдерім басынан асып толады».

Шымкенттік тыңшы ретінде қызмет етуінің басталуы

Германияға оралғаннан кейін Лоди Берлинде тұрып, "өмірі жақсы" деп сипаттаған жағдайда өмір сүрді. Ол қаланың ең сәнді қонақ үйі – Адлонда тұрды, ал оның қарындасы Ханна күйеуі, дәрігермен бірге Шарлоттенбургтегі Вестендтің гүлденген ауданында тұрды. 1914 жылдың бірінші жартысында Еуропадағы жағдайдың шиеленісуіне байланысты Германияның әскери-теңіз барлау қызметі – "Nachrichten Abteilung" немесе "N" – потенциалды агенттерді іздеуге кірісті. Лодидің бұл қызметпен бұрыннан байланысы болған. Императорлық неміс флотында қызмет еткен кезінде Лоди кейіннен N-нің бірінші директоры болған Артур Тапкеннің басшылығында болды. Неміс императорлық Әскери-теңіз штабы, немесе Адмиралштаб, соғыс басталмас бұрын Лодиді рекруттеуге болатын адам ретінде қарастырды. 1914 жылдың 8 мамырында N директоры Фриц Пригер Лодиге хабарласып, теңіз агенті ретінде қызмет етуге дайын екенін сұрады. Лоди Пригердің сеніміне "құрметпен" жауап беріп, оның бұйрығында болатынын айтты. Үш апта ішінде Лоди Францияның оңтүстігінде "жағдайды бақылаушы" ретінде жұмыс істеу туралы ресми келісімге қол қойды – халықаралық жағдайдың шиеленісуі кезінде Берлинге хабар беретін агент. 28 маусымда Австрияның тәждік ханзадасы Франц Фердинандқа жасалған қастандық және одан кейінгі шілделік дағдарыс 28 шілдеде Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына әкеп соқты. Кейін Лоди бұл хабарды N-дегі басшыларынан пошта арқылы алғанын айтты. Оған, сондай-ақ, Ұлыбританияға сапарына қажетті қаржы үшін 250 фунт стерлинг британдық банкноттар, 1000 даниялық және 1000 норвегиялық крона берілді. N-нің британдық бөлімінің басшысы Гюстав Штайнхауэр кейін Лодимен оның кетер алдында кездескенін және онымен бірнеше рет сөйлескенін жазды. Штайнхауэр соғыс басталмас бұрын Ұлыбританияда белсенді болды және Лодиге кезігуі мүмкін қиындықтар туралы кеңес беруге ниеттенді. Штайнхауэрдің таңғалысына орай, Лоди өзіне қауіп туғызуға дайын екенін көрсетті. "Әрине, осылай өлу де басқаша өлуден жаман емес", - деді Лоди Штайнхауэрдің айтуынша; "Мен Отанға қызмет етемін, ешбір неміс одан артық жасай алмайды". Штайнхауэр Лодидің міндетін орындау мүмкіндігін "практикалық түрде жоқ" деп бағалады және оны Ұлыбританияға жібермеу туралы Әскери-теңіз барлау қызметінің бастығына ескертті, бірақ ескертуге құлақ аспады. Олар жауапкершілікті бөлісті; Келл қарсы тыңшылықпен айналысты, ал Камминг шетелдік барлауға назар аударды. Осы екі бөлімнен кейін МИ-5 және МИ-6 деп аталатын екі тәуелсіз барлау агенттігі құрылды. Бюро тез арада Ұлыбританиядағы потенциалды неміс агенттерінің тізімін жасады. 1914 жылдың 4 тамызында соғыс басталмас бұрын Ұлыбритания мен Ирландияның бас полицейлеріне өз аймақтарындағы күдіктілерді қамауға бұйрық берілді. Бұл бұйрық орындалды және көптеген неміс агенттері ұсталды, бұл соғыстың маңызды кезеңінде Ұлыбританиядағы неміс барлау операцияларын тоқтатты. Штайнхауэр өзі тұтқындалудан құтылуға мүкіндік алды; ол британдық билік органдарына аты-жөнімен таныс болды және 1914 жылдың маусым айының соңында Шотландиядағы Корольдік теңіз флотына тыңшылық жасаған еді.

Шотландия

Лоди өзінің миссиясын "осылай асығып бастады, тіпті хабарларын жеткізуге көмектесетін кодты үйренуге де уақыты болмады", - деді Штайнхауэр. Америкалық турист ретінде кейіптенген Лоди 14 тамызда Берлинден шығып, Дания арқылы Норвегияның Берген портына барды. Құпия қызмет бюросының қарсы тыңшылық бөлімі енді Соғыс кеңсесінің әскери операциялар дирекциясының құрамына кірді және MO5(g) деп аталды. Соғыс басталған кезде ол шетелге жіберілген хаттар мен телеграммаларды кеңінен цензуралауды енгізді. Лоди үшін қасіретті болғаны, MO5(g) Стокгольмдегі мекенжайдың неміс агентіне тиесілі екенін біліп, Лодидің телеграммасында қолданылған "Джонсон" формуласын пайдалана отырып, хат-хабарларды бақылап отырды. MO5(g) цензурасының бірі кейінірек Лондондағы Солсбери үйіндегі көріністі сипаттады, онда Хатты қабылдап алу бөлімі орналасқан: "Джонсон" телеграммасы өз орнына жетті және британдық билік органдары оны тек кейіннен ғана анықтады. Ол төрт британдық соғыс кемесінің бар екендігін көрсетті. Соғыстан кейінгі MI5 ұйымының есебінде бұл "көп нәрсе білуге үмітпен" осылай қарастырылды. Лоди мыңдаған орыс әскерінің "аяқ киімдерінде қар" болған күйі Шотландия арқылы Батыс майданға бара жатқандығы туралы кең тараған қауесетті естіп, оны Берлиндегі бақылаушыларға жеткізді: Лоди 17 қыркүйекте Эдинбургке қайтып келді, Кингс-Кросттан Эдинбургке пойызбен сапарлады. Ол шотланд қызы Ида МакКлайментпен кездесіп, оған визиткасын беріп, біршама әңгімелесіп, содан кейін темекі шегу үшін басқа вагондағыға өтті. Сол жерде ол екі адамның әңгімесін естіді, біреуі Розиттегі теңіз базасына бара жатқан суасты қайықшы, ал екіншісі Харвич туралы сөйлескен теңізші. Кейінірек Лоди екі адамның "қазіргі уақытта өте еркін сөйлесіп отырғанына" таңғалып, олардың сөздеріне қызықты. Бір жігіт суасты кемесінде қызмет етудің қиындықтары туралы айтса, екіншісі Лодиден: "Сіз қай елденсіз? Сіздер соңынан келе жатырсыз ба?" деп сұрады. Лоди: "Иә, мен америкалықпын", - деп жауап берді. Лоди Драмшеу Гарденсқа қайтып оралып, аймақты жаяу және велосипедпен аралап жүрді. Ол Принс-стритте кездескен екі қызбен танысып, олармен бірнеше кешке шықты. 25 қыркүйекте болған апаттан кейін велосипедпен жүруді тоқтатты, онда ол Пиблстен Эдинбургке бара жатқанда үй иесінің досымен соқтығысып, оған "біршама жарақат" келтірді. Ол велосипедті жалға алған дүкенге қайтарып берді. Лодиге оның миссиясының сәтті болмайтыны анық болды. Неміс адмиралтейлігі күткен шешуші теңіз шайқасы болған жоқ, және Лоди өзінің жеке қауіпсіздігі үшін үнемі қорқып жүрді. Ол кейін былай деді: RIC тергеуді басты басымдыққа айналдырып, 2 қазан күні сағат 19.23-те Лондонға жауап берді: Кешкі сағат 21.45-те RIC-тің аудандық инспекторы Чизимен констебльдер тобымен бірге Килларнидегі "Грейт Садсерн" қонақ үйіне келді. Ол қонақ кітапшасынан Лодидің есімін тауып, оның бөлмесіне барды, бірақ оны таппады. Фойеге қайтып келгенде, Чизимен Лодидің қонақ үйге кіргенін көрді. Ол: "Инглис мырза, сіз бе?" деді. Сонда Лоди: "Иә, не қажет?" деп жауап берді. Чизимен оны қонақ үйге шақырып, Лодидің ашулы және қорқып тұрғанын байқады. Ол Лодиді 1914 жылғы Корольдікті қорғау туралы заңның (DORA) ережелері бойынша неміс тышпысы деп күдіктендіріп тұтқындады, бұл Лодиді "Бұл не? Мен неміс тышпысы ма? Енді сақ болыңыз, мен американдық азаматпын!" деп айғайлауға мәжбүр етті. Оның америкалық жеке құжаттары, 14 фунт неміс алтыны, 705 норвегиялық крона және кішкентай блокнот табылды. Соңғысында Солтүстік теңізде батып кеткен британдық кемелердің тізімі, Гамбург пен Берлиндегі атаулары мен мекенжайлары және шифрлау кілті болуы мүмкін. Сондай-ақ, ол Стокгольмге жіберген төрт хатының көшірмелері де болды. Оның қапшығында "J. Steinberg, Berlin, C. H. Lody, 8.5.14" деген тігісші таңбасы бар куртка болды. Ли де тұтқындалды, бірақ екі күннен кейін тергеу оны Лодидің тыңшылығына қатысы жоқ деп тапқандықтан босатылды. Ол өзінің ұсталуына және британдық биліктің американдық консулды көруден бас тартуына наразылық білдірді және ол оралғаннан кейін АҚШ Мемлекеттік департаментімен мәселені көтеруге уәде берді. 4 қазанда Р. Х. Прайс есімді полиция қызметкері онымен жағдайды тегістеп, тұтқындауға не себеп болғанын түсіндіріп, қонақ үйіне жол ақысын төледі. Прайс: "Менің ойымша, ол өте тынышталды және менімен қоштасуда қолын соқты", - деді. 8 қазанда өткен кабинет отырысында оны "соғыс сатқыны" үшін соттауға шешім қабылданды, бұл шешімді заң тарихшысы А. В. Б. Симпсон "құқықтық тұрғыдан өте күдікті" деп сипаттады. Ол тиісті екі заңға сәйкес тыңшылық үшін айыпталған жоқ, яғни 1911 жылғы Ресми құпиялар туралы заңға немесе DORA-ға. Басты себебі 1907 жылғы Гаага конвенциясының мәтінінде жазылған: "Адам тышпы деп есептелуі үшін, ол жасырын түрде немесе жалған сылтаумен соғыс аймағындағы қарсыластың ақпаратын алуға тырысып, оны жау тарапына жеткізуге ниеттенуі керек". Ол былай деп жазды:

Сэр Арчибальд Бодкин, Бас прокуратура директоры, айыптау тарапынан дәлелдерді келтірді. Дәлелдер басым болды; айыптау тарапы Лодидің блокнотының және ол қалдырған багаждың мазмұнын атап өтті, сондай-ақ Эдинбургте ол тұрған пансионның егде жастағы иесі және Лондоннан Эдинбургке пойызбен келе жатқанда Лодимен кездескен сәнді киінген Ида МакКлаймент сияқты бірқатар куәгерлерді шақырды. Бодкин олардың мазмұнының сезімталдығына байланысты айыптау хаттарын жоғарыдан оқымады, бірақ оларды жалпы түрде сипаттады. Куәгерлер Лодимен болған әрекеттерін айтты және оны "Чарльз А. Инглис" ретінде таныды, бірақ Эдинбург пансионының иесі кейбір қиындықтарға тап болды. Ол "Чарльз А. Инглис" сотта көре ала ма деп сұралғанда, "ол доктан басқа барлық жерге қарады. Лоди, отырған күйінде, оның назарын аудару үшін біраз қимылдады, содан кейін кеңінен күлімдеп, жағдайдың абсурдтығына жақындап бара жатты". Соттың екінші күні "шетелдік сырт көрінісі бар" жас жігіт ұсталды және Капитан Реджинальд "Блинкер" Холлдың бұйрығымен соттан шығарылды, ол Теңіз барлау директоры болды. Бұл адам Чарльз Стюарт Нерне болды, ирландиялық және бұрынғы Корольдік теңіз күштерінің лейтенанты, Холл оны тыңшылық қызметіне ерікті түрде келмей, майдың басындағы Н-мен байланысқа түскенін, 1914 жылдың мамырында (тамызда айтқандай емес) жұмысқа орналасқанын, жалақы алғанын және миссиясын аяқтағаннан кейін Берлинге қайтуға ниеттенгенін анықтады. Лодидің куәлігін тыңдағаннан кейін әскери сот келесі дүйсенбіге дейін кешірілді. Бір газет баяндамасында былай делінген:

Оның әкесі бұл мәселе бойынша ешқандай пікір білдірмеді, Лоди ісіне деген қызығушылығы "уақытша ғана" екенін айтты. Германияда Лодидің туған қаласы Нордхаузен оның естелігіне емен ағашын отырғызды. Газеттердегі пікірлер шектеулі болды, The Times газеті 19 қарашаның шамасында Франкфуртер Цайтунг газетінде жариялаған алғашқы мақаласында анонимді колоннист британдықтардың Лодиге кешірім көрсетуге ұмтылуы мүмкін екенін ұсынды: "Мен бұл күшті неміс қабылданысының ақылы мен қадір-қасиеті сот алдындағы жүрісіне әсер еткенін сенімдімін, бұл..."