Кіріспе

1979-1985 жылдардағы суық соғыс кезеңі

1979-1985 жылдардағы суық соғыс – Совет Одағы мен Батыс арасындағы қарым-қатынастың күрт нашарлауымен ерекшеленген кезең. Бұл 1979 жылдың желтоқсанында Ауғанстанға совет әскерлерінің кіргізілуіне қатысты айқын наразылықпен басталды. 1979 жылы Маргарет Тэтчердің премьер-министр болып сайлануы және 1980 жылы Рональд Рейганның АҚШ президенті болып сайлануы Батыс елдерінің Совет Одағына қатысты сыртқы саясатындағы өзгерістерге алып келді. Бұл, ең алдымен, жаңа қарым-қатынастарды тоқтату және Совет блогы елдеріндегі советтің ықпалын әлсірету мақсатын көздеген Рейган доктринасының қолдануымен көрінді. Осы кезеңде ядролық соғыс қаупі 1962 жылғы Куба зымыран дағдарысынан бері ең жоғары деңгейге жетті. Совет Одағы Ауғанстандағы Саур революциясынан кейін әскери операция жүргізіп, нәтижесінде шамамен миллионға жуық бейбіт тұрғын қаза тапты. 1989 жылы моджахедтер совет әскерлерін Ауғанстаннан шығаруға мәжбүр етті. Бұған жауап ретінде АҚШ президенті Джимми Картер 1980 жылғы Мәскеудегі жазғы Олимпиада ойындарын бойкоттау туралы шешім қабылдады. 1984 жылы Совет Одағы Лос-Анджелесте өткен 1984 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын бойкоттауға жауап берді. Шиеленіс одан әрі күшейді, АҚШ Батыс Германияға Pershing II зымырандарын орналастыруды және Рональд Рейганның АҚШ Стратегиялық қорғаныс жобасын жариялауды хабарлады. 1983 жылы Рейган Совет Одағын "жаман империя" деп атады, бұл жағдайды одан бетерлетті. 1983 жылдың сәуір айында АҚШ Әскери-теңіз күштері Солтүстік Тынық мұхитында өткізілген "FleetEx '83 1" деп аталатын ең ірі әскери теңіз жаттығуын өткізді. Шамамен қырық кеме, 23 000 экипаж мүшесі және 300 ұшақтан тұратын бұл күштер жиынтығы, тарихтағы ең қуатты теңіз армадасы саналды. АҚШ ұшақтары мен кемелері совет тарапынан реакция алуға тырысты, бұл АҚШ Әскери-теңіз барлау қызметіне совет радарларының қасиеттерін, ұшақтардың мүмкіндіктерін және тактикалық маневрлерді зерттеуге мүмкіндік берді. 4 сәуірде АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қарасты кем дегенде алты ұшақ Куриль аралдарының бірі – Хабамай аралдарының ең үлкені саналатын Зелены аралының үстінен ұшып өтті. Бұл оқиғаға наразылық білдірген совет тарапы Алеут аралдарының үстінен қарсы ұшу жүргізуге бұйрық берді. Совет Одағы АҚШ-тың совет әуе кеңістігіне қайталап енуіне қатысты ресми дипломатиялық нота жолдап, наразылық білдірді. Кейін қыркүйек айында "Korean Air Lines 007" рейсін жақын орналасқан Монерон аралының үстінде совет истребительдері құлатты. 1983 жылдың қараша айында НАТО "Able Archer 83" деп аталатын әскери жаттығу өткізді. НАТО күштерінің ядролық шабуылды модельдеуі КСРО-да үлкен алаңдаушылық тудырды және көптеген тарихшылар бұл оқиғаны 1962 жылғы Куба зымыран дағдарысынан бері әлемді ядролық соғысқа ең жақын жеткізген жағдай деп санайды. Осы суық соғыс кезеңі АҚШ президенті Рональд Рейганның алғашқы мерзіміне (1981-1985), 1982 жылы совет басшысы Леонид Брежневтің қайтысына және Юрий Андропов (1982-1984) мен Константин Черненко (1984-1985) басшылығымен өткен совет басшылығының қысқа мерзімді кезеңіне сәйкес келді. Бұл кезең 1985 жылы Шығыс пен Батыс арасындағы шиеленісті азайтуға және совет қоғамында маңызды реформалар жүргізуге мүдделі Михаил Горбачевтің билікке келуімен аяқталды.

Алдын ала: онжылдық тынығу

1970 жылдары АҚШ пен КСРО жақындасу саясатын ұстанды, осы арқылы екі тарап та геосаяси жағдайын жақсартуға тырысып, супердержавалар арасындағы тікелей соғыс қаупін азайтуға мұрын қойды. Екі блоктың мемлекеттері арасында кең ауқымды сауда байланыстары орнатылды, тіпті Кеңес Одағының астығының шамамен 70 пайызы АҚШ-тан импортталды. 1975 жылы НАТО мен Кеңес блогы арасындағы саяси байланыстарды кеңейтуге бағытталған шаралар (яғни, Остполитик) Хельсинки келісімдеріне қол қоюмен аяқталды. Сонымен қатар, SALT I және SALT II сияқты бірнеше маңызды қару-жарақтарды бақылау туралы келісімдерге қол қойылды. АҚШ Вьетнам соғысына қатысуын аяқтау үшін бейбіт келісімге қол жеткізуге күш салды. Осы мақсатта Никсон Қытайды бейбіт процесті қолдауға ынталандырып, коммунистік елге тарихи сапар жасады. Қытайға жасалған бұл қадам Вьетнам соғысындағы коммунистердің жеңісін тоқтатуға мүмкіндік бермесе де, ол ХХ ғасырдың ең маңызды геосаяси актілерінің бірі болып саналады, ол АҚШ пен КСРО арасындағы суық соғыстың динамикасын түбірінен өзгертті. Мұндай жақындасуға бағытталған күш-жігер екі тараптың да халықтары тарапынан қолдау тапса да (мысалы, американдықтардың 68 пайызы Никсонның Қытай сапары әлемдегі бейбітшілікті жақсартады деп сенді), оған қарсы шығушылар да болды. АҚШ-та Барри Голдуотер сияқты консерваторлар жақындасуды сынап, «Біздің мақсатымыз – қарсыласты идеологиялық күш ретінде, билік құралына ие болған күйінде жою» деді және Кеңес Одағымен сауда жасау Шығыс Еуропада кеңестік гегемонияны сақтауға көмектеседі деп ескертті. АҚШ-тағы жақындасуға қарсылықты американдық солшылдардың өкілдері де бөлісті, мысалы, сенатор Генри «Скуп» Джексон, ол Кеңес Одағына АҚШ-тың қарсы тұруы керек деп сенді. Осы сын-тегеуріндерге қарамастан, 1970 жылдар бойы жақындасу саясаты жалғасты, американдық саяси аренаның екі жағындағы мүшелердің қолдауын алды, екі партия да 1976 жылғы президенттік сайлауда жақындасуды қолдайтын кандидаттарды ұсынды (Президент Форд пен Губернатор Джимми Картер). Батыс Еуропада да жақындасуға қарсылық болды. Батыс Германия канцлері Вилли Брандттың Остполитикасының нәтижесінде Батыс Германия үкіметі Одер-Ниссе өзенінің шығысындағы барлық талаптардан бас тартты, соның салдарынан Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында жоғалған тарихи неміс территориясына қатысты талаптарды жоғалтты. Бұл қадам Германияның Кеңес Одағы мен Польшаға қарсы реваншизм қорқынышын азайтуға көмектессе де, Брандттың басты қарсыласы, оңшыл Христиан-демократиялық одақ (ХДО) тарапынан сынға ұшырады. Кеңес Одағының өзінде Андрей Сахаров (бұрынғы советтік ядролық бағдарламасының мүшесі) сияқты диссиденттер, егер жақындасу Кеңес Одағындағы либерализациямен бірге жүрмесе, Батыс қауіпсіздігіне қауіп төнетінін ескертті. Осы кезеңде КГБ сияқты коммунистік барлау қызметтері адам құқықтарын қорғаушыларға қарсы күшті шабуылдар жасады. Адам құқықтарын бұзуға байланысты батыстың айқын сын-пікірлерінің болмауы Шығыс Еуропалық диссиденттер арасында наразылықтың күшеюіне әкелді, чех драматургы (және болашақ президент) Вацлав Гавел жақындасуды «наивтік пен ойсыздық» деп сипаттады.

Жарықтан тынығудың құлдырауы

Бұл салыстырмалы ынтымақтастық дәуірі қақтығыстарсыз өткен жоқ. Екі тарап та ядролық қару мен оны жеткізу құралдарын жинауды жалғастырды. Көп мақсатты жеке-жеке бағытталатын қайта кіру ұшқыштарының (MIRV) пайда болуы ядролық соғыс болған жағдайда Кеңес Одағы мен АҚШ-тың жоюға қабілетін күрт арттырып, алдын ала соққы беру мүмкіндігін ұлғайтты. 1979 жылы MIRV-тің таралуын шектеу мақсатында SALT II келісіміне қол қойылды. Бірақ, сол жылдың желтоқсанында Ауғанстанға кеңестік әскерлердің кіргеніне байланысты АҚШ Сенаты бұл келісімді ратификацияламады. Кеңес Одағы да, АҚШ та бейтарап таулы елдегі ықпалды күш үшін күресіп, Ауғанстанға қызығушылық танытты. Осы мақсатта екі ел де бұл дамып келе жатқан елде ірі инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асырды. Супердержавалардың көмегі соншалықты жомарт болғандықтан, Ауғанстан премьер-министрі Мохаммад Хашим Майвандвал бір күні: «Мен американдық темекімді орыс тұспалдағыштарымен жағуға болады» деді. Ауғанстанда 1973 жылы патша Захир Шаһтың құлатылуынан бастау алған саяси тұрақсыздық күшейді. Осы кезеңде Ауғанстанда коммунистік қозғалыс, әсіресе Ауғанстан армиясының қатарында айтарлықтай өсті. Бұл 1978 жылғы Саур революциясында аяқталды, онда Кеңес Одағы қолдауындағы марксистік-лениндік партия – Ауғанстан Халықтық Демократиялық партиясының мүшелері қанды төңкеріс арқылы билікті басып алды. Коммунистер көптеген диссиденттерді және «сынып жауларын» жоюға бағытталған радикалды әлеуметтік және саяси революцияны бастады. Төңкеріс пен одан кейінгі саяси зорлық-зомбылық марксистік мемлекет пен оның коммунистік емес қарсыластары арасында азаматтық соғысқа әкелді, олардың арасында радикалды исламистер де болды. Коммунистердің әскери жағдайы нашарлағандықтан Кеңес Одағы қақтығысқа араласуға мәжбүр болды. Кеңес Одағының Ауғанстан соғысына кіруі демитацияға қолдауды тоқтатуға және АҚШ-тың SALT II-ден шығуы, астық эмбаргосы, 1980 жылғы Мәскеу жазғы Олимпиадасын бойкоттау және ауғандық антисоветтік көтерілісшілерге қару-жарақ сату сияқты бірқатар қарсы шараларға әкелді. Бұған қоса, Кеңес Одағы әлемдік аренада, әсіресе Таяу Шығыста дипломатиялық тұрғыдан оқшауланды. Рональд Рейганның сайлануы АҚШ пен Кеңес Одағы арақатынастарындағы маңызды өзгеріс ретінде қабылданады. Генри Киссинджердің айтуынша, Рейган «соғыстан кейінгі тұңғыш президент болды, ол идеологиялық және стратегиялық тұрғыдан шабуылға көшті». Картер Ауғанстанға кеңестік әскерлердің кіргенінен кейін әскери құрылысты бастаған болса, Рейган әкімшілігі кезінде АҚШ конвенционалды және ядролық қаруларын күрт арттырып, ынтымақтастық орнына жаңа бәсекелестік кезеңін басталды.

Польша дағдарысы (1980-1981)

1970 жылдары Польша экономикасы өнімділіктің төмендеу кезеңін бастан өткізді, бұл 1979 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы рецессияға әкелді. 1980 жылы Гданьск кеме құрылыс зауытындағы ереуілдеуші жұмысшылар коммунистік емес кәсіподақ – «Солидарность» ұйымын құруды жариялады. 1980 жылдың 31 тамызында Польша үкіметі кәсіподақтың көптеген талаптарымен келісті, оның ішінде оны заңдастыруды, соның нәтижесінде «Солидарность» (қазір 10 миллион мүшесі бар) Варшава шартында коммунистік үкімет бақылауында болмаған алғашқы кәсіподақ атанды. Келесі жыл бойы Польшада саяси жағдай нашарлап, «Солидарность» наразылықтары ел бойынша таралып, коммунистік мемлекеттің тұрақтылығына қауіп төндірді. 1981 жылдың 13 желтоқсанында Польша әскерінің басшысы генерал Ярузельский Польшада әскери жағдай режимін жариялап, «Солидарность» және басқа да оппозициялық ұйымдардың мүшелерін қамауға бұйрық берді. Польша 1984 жылға дейін әскери жағдай режимінде болып, содан кейін Польша үкіметі поляк оппозициясының мүшелерін түрмеден біртіндеп босата бастады. «Солидарность» пен Ярузельский үкіметі арасындағы қақтығыс 1989 жылы Польшаның демократиялануымен және Польшаның екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы еркін сайлауында биліктегі коммунистік партияның жеңілісімен аяқталды. Бұл қадам НАТО альянсында аларамды тудырды, себебі альянс Кеңес Одағының конвенционалдық артықшылығын теңестіру үшін тактикалық ядролық артықшылыққа тәуелді болды. НАТО альянсының ядролық тиімділігін арттыру мақсатында мүше мемлекеттер Батыс Еуропаға бірнеше жүз зымыранды, негізінен Pershing II-ді орналастыруға міндеттенді.

Технологиялық даму

1970 және 1980 жылдарға дейінгі суық соғыс кезеңінде АҚШ Әуе күштерінің негізгі ауыр стратегиялық бомбалаушысы B-52 Stratofortress болды. Дегенмен, әуедегі ерте ескерту және басқару (AWACS) технологиясының жетілуі B-52 ұшағын жердегі және жаудың истребительдерінен туындайтын шабуылдарға көбірек осалдыққа түсірді. Әуе күштері жылдамырақ, маневрлі және нысанаға айтарлықтай жүк жеткізе алатын бомбалаушыға мұқтаж екенін түсінді. Осының нәтижесінде 1970 жылдардың басында және ортасында B-1A Lancer әзірленді. B-1A бағдарламасы 1977 жылы тоқтатылды, бірақ 1981 жылы президент Рейган оны жаңа және қазіргі атауымен, B-1B ретінде қайта жандандырды. B-1B 1.2 Мах жылдамдығына немесе одан да жоғары жылдамдыққа жете алады және 75 000 фунт жүк тасымалдай алады. 1994 жылға дейін Lancer ядролық қарумен соққы беруге қабілетті бомбалаушы болды, содан кейін бомбалаушының ядролық миссиясы тоқтатылып, ол конвенциялық қаруларға көшірілді.

Ядролық жалған дабылдар және жақын шақырулар

Бәлкім, соғыстан кейінгі онжылдықтарда әлемдегі жағдай 1980-жылдардың бірінші жартысындағыдай қауіпті және осыған байланысты қиын, қолайсыз болған емес. Михаил Горбачев, 1986 жылғы ақпан. «Суық соғыс» кезеңіндегі ең қауіпті жағдайлардың бірі 1983 жылы Солтүстік Атлантикалық келісім ұйымы (НАТО) жүргізген «Абле Арчер» жаттығуы кезінде туды. Able Archer 83 – 1983 жылдың қараша айында өткізілген шынайы әскери симуляциялық жаттығу. Жаттығудың бір бөлігі ретінде НАТО күштері толыққанды ядролық шабуылды модельдеді, бұл Кеңес Одағынан күтпеген жауапты тудыруы мүмкін еді. Еуропада НАТО күштерінің жұмылдырылып жатқаны туралы ақпарат алғаннан кейін, Кеңес Одағының көптеген әскери шенеуніктері АҚШ стратегиялық ядролық соққыны жасыру үшін жаттығуды пайдаланып отыр деп санады. Бұл Кеңес Одағының ерекше жауабына әкелді.

Таяу Шығыс

Бұл дәуірде Таяу Шығыста бірнеше қақтығыс болды. Иран-Ирак соғысы Иранның жаңа ислам революциялық үкіметін Саддам Хусейн басқарған Ирактың баасшылық режиміне қарсы болды. Кеңес Одағы мен Батыс елдерінің қарулаған Иракпен күрескеніне қарамастан, Иран басқыншылармен тең түсті. Соғыс 1988 жылға дейін тоқтап тұрды, содан кейін екі тарап арасында соғысқа дейінгі жағдайға оралу туралы келісім жасалды. Соғыста миллионнан астам адам қаза тапты. Бұл дәуірде Ливан азамат соғысы (1975–1990 жж.) де жалғасты, онда Америка қолдаған израильдіктер мен Кеңес Одағы қолдаған сириялықтар түрлі ливандық саяси топтармен бірге, оларды өз кезегінде қолдап соғысты.

Африка

Африкадағы көптеген қақтығыстарға Кеңес Одағы да, АҚШ та тікелей араласпады. Дегенмен, бірнеше африкалық азамат соғыстары шетелдік державалардың араласуымен прокси-соғыстарға айналды, мысалы, Ангола азамат соғысында Оңтүстік Африка мен Куба сарбаздары бір-бірімен шайқасты. Африкада болған басқа да қақтығыстар: Эфиопия азамат соғысы, Мозамбиктегі соғыс, Екінші Судан азамат соғысы және Сомали көтерілісі. Бұған, 20 сәтті төңкеріс қосылғанда, Африка 1980-ші жылдар бойы тұрақсыздық ошағы болып қала берді. Континентте болып жатқан әртүрлі әскери қақтығыстармен қатар, апартеид үкіметінің билікте болған Оңтүстік Африка, жергілікті қара халықты қысымға алуы мен белсенді сыртқы саясатының нәтижесінде оқшаулануға ұшырады. Кеңес блогының елдері АНК және басқа да апартеидке қарсы қозғалыстарды әскери және бейәскери көмекпен қолдауын жалғастырды. Оңтүстік Африкада азаматтық наразылық пен ақ үстемдік үкіметіне қарсы радикалды зорлық-зомбылық күшейгеніне байланысты тұрақсыздық артты. АҚШ сияқты батыс елдерінде Оңтүстік Африкамен экономикалық қатынастарды тоқтатуды талап ететін қозғалыс күшейді, бұл қозғалыс «Инвестицияны тоқтату қозғалысы» деп белгілі болды. Бұл қозғалыс батыстың Оңтүстік Африкамен саудасын дереу тоқтатуға жетпесе де, онжылдықтың соңында АҚШ Конгресі (президент Рейганның ветосын ескермей) Апартеидке қарсы кешенді заңды қабылдады. Бұл, басқа елдердің ұқсас шараларымен бірге, Оңтүстік Африка экономикасына ауыр соққы берді.

Оңтүстік және Орталық Азия

1980 жылдардың басында кеңес басқынына қарсы Ауғанстанның қарсыласуы жалғасты. Пәкістан, АҚШ, Ұлыбритания, Сауд Арабиясы және басқа да кеңеске қарсы елдер ауған көтерілісшілеріне материалдық көмек көрсетті, олар көбінесе моджахедтер (араб тілінде "қасиетті жауынгерлер") деп аталды. АҚШ ауған көтерілісшілеріне жыл сайын шамамен 750 миллион доллар көмектесті, көбінесе ЦРУ арқылы. Бірақ ЦРУ-дың моджахедтермен тікелей байланысы шамалы болды, себебі Пәкістанның ИСИ-сі басты байланыс пен басқарушы орган болды. ИСИ Ауғанстанда Кеңес Одағына қарсы 80 мың жауынгерді даярлады. Ауған көтерілісшілеріне көрсетілген қолдау, оның ішінде әуе шабуылына қарсы "Стингер" зымырандарын сату, кеңес Одағы мен олар қолдаған Ауғанстан Демократиялық Республикасының Ауғанстанда жеңіске жетуіне кедерес келтірген маңызды фактор деп есептеледі.

Сары жаңбыр

1970 жылдардың ортасы мен 1980 жылдардың басында АҚШ Кеңес Одағымен байланысты күштердің Ауғанстан, Лаос және Кампучияда (немесе Камбоджада) химиялық қару қолданғанын мәлімдеді. Шабуылдарда қолданылған зат – Т2 микотоксині, трихотецен микотоксині, бұл зат аталған үш елдегі "Сары жаңбыр" шабуылдарында қолданылған деген күдік тудырды. Бұл жаңбыр сары жаңбыр деп аталды, себебі зат көбінесе сары түсті болды және шабуылға куә болған көптеген адамдар оның жерге түскенде жаңбыр сияқты дыбыс шығарғанын айтты. Коммунистік партияның (МКП) соғысты тоқтатуы 1990 жылы Солтүстік Калимантан Коммунистік партиясы (NKCP) мен Малайзия үкіметі арасында осындай бейбіт келісімге қол қойылды, осылайша Корольдік колония және Малайзия үкіметіне қарсы Саравақта 28 жылға созылған коммунистік қақтығыстар аяқталды.

Латын Америкасы

1979 жылы Никарагуада биліктегі Сомоза әулеті құлатылып, олардың орнына Даниэль Ортега басқаратын солшыл Сандинист қозғалысы келді. Рейган әкімшілігі Никарагуа үкіметін құлатуға және «Контрас» деп белгілі антикоммунистік революциялық күштерді қаруландыруға мүдделі болды. 1983 жылдың соңында АҚШ Конгресі Рейган әкімшілігіне «Контрас» үшін 24 миллион доллар көмек бөлуге шектеу қойды. Рейган әкімшілігінің өкілдерінің бұл шектеулерді заңсыз айналып өту әрекеттері «Иран-Контрас» жанжалына әкелді. Орталық Америкада Никарагуаның алғашқы «домино» болып құлауынан қынжылған АҚШ Гондурас, Гватемала және Сальвадордың достық үкіметтеріне қару-жарақ сатуды күшейтті, олардың әрқайсысы өздерінің солшыл бүлікшілерімен күресіп жатты. АҚШ көмегі 1985 жылы 1,2 миллиард долларға жетті, ал 1996 жылға қарай 167 миллион долларға дейін төмендеді (мұның көп бөлігі әскери емес көмек болды). 1983 жылы АҚШ Куба қолдауымен құлатылған Гренадаға басып кірді. Колумбияда Хулио Сесар Турбай Аяла басқаратын, АҚШ қолдауымен бірнеше онжылдыққа созылған азамат соғысы жалғасты, ол түрлі марксистік бүлікшілермен және есірткі тасымалдаушыларымен күресті. Басты бүлікші топ – Колумбияның революциялық қарулы күштері (FARC) Куба үкіметінен қаржылық және материалдық көмек алды. Бұл қақтығыстардың ешқайсысы онжылдықтың ортасына дейін шешілмеді, 1990-шы жылдардың басына дейін немесе FARC бүліктері жағдайында 2017 жылға дейін созылды.

" RYAN " операциясы

1981 жылы КГБ төрағасы Юрий Андропов және Бас хатшы Леонид Брежнев "РЯН" операциясын (орысша: Ракетно Ядерное Нападение, яғни "ядролық зымырандық шабуыл") – ең ірі кеңестік барлау науқанын бастады. Бұл жаттығудың мақсаты АҚШ немесе басқа НАТО елдерінен ядролық соққының алғашқы шабуылы мүмкіндігі туралы мүмкіндігінше көп ақпарат жинау үшін жедел офицерлерді жөнелту болды. Бұл сегіз жылдық бақылау жобасы КСРО-ны сенімді етудің орнына, керісінше, алаңдатты. Келіп түскен барлық ақпараттың ішінде, қандай хабардың алдын ала шабуылды басталғанын көрсетіп, АҚШ қаруларын әуеге көтеруге үлкермес бұрын кеңес тарапынан дереу шаралар қабылдау қажеттігін анықтау қиын болды. АҚШ орта қашықтықтағы баллистикалық зымырандардың жаңа класын – "Першинг II" зымыранын ұсынғанда, КГБ американдықтардың шабуылға дайын екенін білді, және егер бұл алдын ала шабуыл болса, кеңес қару-жарағының арсеналы үлкен қауіпке ұшырайды. 1983 жылдың ақпан айында КГБ "РЯН" операциясын күшейтіп, АҚШ-тың шабуыл жоспарының кез келген белгісіне назар аударып, шиеленістің өсуін күрт арттырды.

KAL-007 ұшағының түсірілуі

1983 жылдың 1 қыркүйегінде Korean Air Lines 007 рейсі (KAL 007) Аляска штатының Анкоридж қаласынан Оңтүстік Кореяның Сеул қаласына қарай ұшып бара жатқан еді. Сапарында ұшақ Кеңес Одағының Камчатка түбегінің үстінен өтті, бұл ұшу жоспарында қарастырылмаған еді. Кеңес Одағының әскери ұшақтары әуеден-әуеге зымырандарды ұшырып, кеңес командирлерінің бұйрығымен жолаушылар ұшағын атып түсірді. KAL 007 Тынық мұхитына құлап, борттағы 269 жолаушының барлығы қаза тапты. Қаза тапқандардың арасында Джорджия штатынан АҚШ конгрессмені Ларри Макдональд та болды. Осы оқиғаның уақыты және 1983 жылы АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы көптеген басқа да жанжалдар саяси шиеленісті күшейтіп, екі тараптың қайсысы болмасын жауап ретінде қатерлі әрекеттерге оңай бастап кететін жағдай жасады.

Оқу-жаттығу қабілеті

КСРО "Райан" операциясы арқылы ядролық белсенділікті қадағалауын күшейткендей, АҚШ және НАТО "Әділетті садақшы" деп аталатын ең жетілдірілген, терең және нақты соғыс симуляциясын бастады. 1983 жылдың қараша айында қолға алынған бұл соғыс ойынын ерекшелендірген және оны осылай маңызды қылған нәрсе – соғыс мұндай деңгейге жеткен жағдайда ядролық қару қолдану мүмкіндігін модельдеуді қамтитын соңғы сценарийдің енгізілуі болды. Көптеген ғалымдар бұл оқиғаны Куба зымырандық дағдарысынан бері әлемнің ядролық соғысқа ең жақын келген уақыты деп санайды, ал басқалары КСРО-ның әрекеттері НАТО-ның соғыс ойындары кезіндегі стандартты тәртіптен көп айырмағандығын, мүмкін, жаңа "Першинг II" зымыраларының болуына байланысты сақтық шараларын күшейткенін айтады. Көпшілік пікір бойынша, осы және басқа да көптеген оқиғалардың жиынтығы 1983 жылды суық соғыстың ең шиеленісті және қауіпті жылдарының біріне айналдырды.

Брежневтің өлімі (1982)

Леонид Брежнев 1964 жылдан 1982 жылы қайтыс болғанға дейін 18 жыл бойы Кеңес Одағының басшысы болды. Брежневтің денсаулығы оның көп мөлшерде темекі шегуі және ұйқы таблеткаларына тәуелділігі салдарынан, Кеңес Одағын басқарған кезеңінің соңында нашарлай бастады. Брежневтің денсаулығы нашарлағанда, елді басқара алмайтындықтан Кеңес Одағында қиындықтар туды. Брежнев Кеңес Одағы мен АҚШ арасындағы ядролық қақтығысты азайтуға тырысты. 1979 жылы Брежнев пен АҚШ президенті Джимми Картер SALT II келісіміне қол қойды. Бұл келісім стратегиялық қаруды шектеу туралы екіжақты келісім болды. Брежневтің саясаты 1970 жылдары Кеңес Одағының экономикасын дамытуға және АҚШ-пен қарулану жарысында бәсекелесуге көмектесті. Бірақ 1980 жылдары жағдай өзгерді. Брежневтің денсаулығы нашар болғандықтан, ол елді тиімді басқара алмады, бұл елдің экономикасына, әскеріне, тұрмысына және саясатына кері әсер етті. Брежневтің кеңесшілері маңызды шешімдер қабылдады, ал Брежнев Кеңес Одағының номиналды басшысына айналды. Дегенмен, саяси жемқорлық кеңес басшылығының барлық деңгейлеріне тарады. Ол көптеген партиялық министрлер мен хатшыларды жемқорлық әрекеттері үшін қызметтен босатты. Андропов Кеңес Одағындағы рационалды мемлекеттік-қоғамдық қатынастарды орнатуға тырысты, бұл элита мен қара халықтың қарсылығын тудыруға бағытталған шара еді. Ол мұның Кеңес Одағының мүддесіне қайшы келетініне сенді және БҰҰ бас хатшысы Хавьер Перес де Куэльярға басып кірудің қажетсіздігін түсіндіру үшін төрт негізгі себеп келтірді. Госплан төрағасы Байбаков 1983 жылғы экономикалық және әлеуметтік даму жоспарын, ал В.Ф. Гарбузов 1983 жылғы бюджет үшін 1982 жылғы экономикалық көрсеткіштерді ұсынды. Бірақ Андропов өзінің ізбасары ретінде Михаил Горбачевті таңдады. Черненконың билігі Андроповтың билігінен де қысқа болды, ол 1984 жылдың ақпанынан 1985 жылдың наурызына дейін бар болғаны 13 ай ғана билікте болды. Леонид Брежнев Черненконың саяси мансабының өсуіне көмектескен еді. Черненко Брежневтің кейбір экономикалық идеяларын қолдады, бірақ өзінің экономикалық даму жоспарлары туралы ашық айтпады. Бұл Кеңес Одағы мен Қытай арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға да септігін тигізді. Сауда келісімі Кеңес Одағы мен Қытай арасындағы сауда айналымын 50 пайызға арттырды, сонымен қатар Кеңес Одағына машиналар, автомобильдер мен ағаш экспорттауға мүмкіндік берді. Дегенмен, Черненко жақында қайта сайланған президент Рональд Рейганмен келіссөздерді қайта бастау үшін байланысқа шығып, 1985 жылдың 7 қаңтарында Женевада кездесті. Екі күндік келіссөздерден кейін екі тарап та "жаңа негізде ресми келіссөздерді қайта бастауға" келісті. Кеңес Одағы Рейган әкімшілігі совет спортшыларының қауіпсіздігін қамтамасыз ете алмайтынын мәлімдеді. Кеңес Одағының Ұлттық Олимпиада комитеті де қатысушылардың жаттығуларына жағдай нашар болады деп есептеді. Кеңес Одағының 1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын бойкоттауы 1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын АҚШ-тың бойкоттауына тікелей жауап болды, оны Кеңес Одағы Мәскеуде өткізген еді. Сол кездегі шиеленіске қатысты тақырыптар әндерде де жиі кездеседі. 1982 жылы "Евровидение" байқауында жеңімпаз атанған Николь Холохтың "Ein bißchen Frieden" әнінде көптеген адамдардың соғысқа деген қорқынышы туралы айтылған. 1983 жылы Неннаның "99 Luftballons" әнінде аспанда ұшып бара жатқан шарлардың соғысқа алып келуі және Жердің қирауы туралы айтылады. 1984 жылы Alphaville тобының "Forever Young" әнінде ядролық қарулы әлемде өмір сүру туралы жырланған.