1985-1991 жылдардағы Суық соғыстың соңғы кезеңі

Кіріспе

1985-1991 жылдар аралығындағы кезең – суық соғыстың соңғы фазасы болды. Бұл кезең Кеңес Одағы ішіндегі жүйелік реформалармен, Кеңес Одағы мен АҚШ басқаратын блоктар арасындағы геосаяси шиеленістің азаюымен, Шығыс Еуропада Кеңес Одағының ықпалының күрт төмендеуімен және 1991 жылы Кеңес Одағының тарауымен еректелді. Бұл кезеңнің бастауы Михаил Горбачевтің Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Бас хатшысы лауазымына тағайындалуымен белгіленді. Брежнев дәуірімен байланысты экономикалық тоқырауды аяқтау мақсатында Горбачев экономикалық реформаларды (перестройка) және саяси жаңартуды (гласность) іске қосты. Тарихшылар арасында суық соғыстың нақты аяқталу күні әлі де даулы болғанымен, ядролық және конвенциялық қаруды бақылау туралы келісімдердің орындалуы, Кеңес әскерлерінің Ауғанстан мен Шығыс Еуропадан шығарылуы және Кеңес Одағының ыдырауы суық соғыстың аяқталғанын көрсетеді.

Қарым-қатынастың еріуі

1982 жылдан бері үш қарт совет басшысының қазасынан кейін, 1985 жылдың наурыз айында Совет Одағының Саяси бюросы Горбачевті Коммунистік партияның Бас хатшысы етіп сайлады, бұл жаңа буын басшылығының келуін білдірді. Горбачевтің тұсында реформашыл көшбасшы Никита Хрущевтің «сталинизмнен арылу» дәуірінде мансабын бастаған, салыстырмалы түрде жас, реформаға бағытталған технократтар билікті тез нығайтып, саяси және экономикалық либерализацияға жаңа серпін берді. Батыс майданында президент Рейганның әкімшілігі Совет Одағына қатысты қатал позиция ұстанды. Рейган доктринасы бойынша Рейган әкімшілігі Ауғанстанда, Анголада, Никарагуада және басқа да елдерде коммунизмге қарсы қарулы қозғалыстарға әскери қолдау көрсетуді бастады. 1985-1987 жылдары орташа қашықтықтағы ядролық күштерді жою туралы келісімге қол жеткізілді. 1987 жылдың желтоқсанында Рейган мен Горбачев қол қойған ЯОЖ келісімі барлық ядролық және конвенциялық зымырандарды, сондай-ақ олардың ұшыру құралдарын (қысқа қашықтықтағы) және (орташа қашықтықтағы) диапазонда жойды. Келісім теңізден ұшырылатын зымырандарды қамтымады. 1991 жылдың мамырына қарай екі тараптың тексерулерінен кейін 2700 зымыран жойылды. Рейган әкімшілігі Сауд Арабиясының мұнай компанияларын мұнай өндірісін арттыруға көндірді. Бұл мұнай бағасының үш есеге төмендеуіне әкелді, ал мұнай Совет Одағының экспорттық кірісінің басты көзі болды. 1985 жылы Рейган мен Горбачев төрт «саммит» кездесуінің біріншісін өткізді, ол Швейцарияның Женева қаласында өтті. Саясат, фактілер және т.б. талқыланғаннан кейін Рейган Горбачевті өзімен бірге жағажайға жақын шағын үйге шақырды. Екі көшбасшы сол үйде белгіленген уақыттан асып, әңгімелесті, бірақ тағы екі (жақын арада тағы үш) саммит өткізуді жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Екінші саммит келесі жылы, 1986 жылдың 11 қазанында Рейкьявик (Исландия) қаласында өтті. Кездесу Еуропадағы орташа қашықтықтағы баллистикалық зымырандарды қысқарту туралы талқылауды жалғастыру мақсатымен өткізілді. Келіссөздер ядролық қаруды бақылау бойынша толық келісімге жақындады, бірақ Рейганның ұсынған Стратегиялық қорғаныс жобасы және Горбачевтің оны тоқтату туралы ұсынысынан кейін сәтсіз аяқталды. Дегенмен, ынтымақтастық арта түсті және сәтсіз болған жағдайда Горбачев кейбір стратегиялық қаруды бір жақты қысқартуға көшті. Совет Одағының ыдырауына себеп болған Горбачевтің «Қайта құру» (Перестройка) және «Ашықтық» (Гласность) саясаты Совет әлемінде, соның ішінде Варшава шартының мүше мемлекеттеріне орталық билікті күш қолданусыз қайта орнату мүмкін болмайтын жағдайды тудырды. 1987 жылдың 12 маусымында Рейган Горбачевті реформалар мен демократияландыруды одан әрі дамытуға шақырып, Берлин қабырғасын бұзуға ұсынды. Рейган қабырғаның жанындағы Бранденбург қақпасының алдында сөйлеген сөзінде: Ескірген коммунистік Еуропа басшылары өз мемлекеттерін «нормализация» аясында ұстап тұрғанда, Горбачевтің реформалық саясаты Совет Одағында бір кезде революциялық болған Совет Одағының Коммунистік партиясы жүйенің өзінде қалай құлдырап бара жатқанын көрсетті. Мұнай бағасының төмендеуіне және қару-жарақ жарысымен, командалық экономикамен байланысты шығындардың өсуіне байланысты кірістері азайғандықтан, Совет Одағы 1980 жылдары батыс банк секторынан айтарлықтай қарыз алуға мәжбүр болды. Совет-Ауған соғысына наразылық және Украинадағы Чернобыль апатының әлеуметтік-саяси салдары осы саясатқа қолдауды арттырды. 1989 жылдың көктеміне қарай КСРО-да жандағы медиа кеңістікте пікір-таластар ғана емес, сонымен қатар алғашқы көп үміткерлік сайлаулар өтті. Соңғы жылдардағы тарихта бірінші рет либерализация күші батыстан шығысқа қарай тарады.

After the deaths of three successive elderly Soviet leaders since 1982, the Soviet Politburo elected Gorbachev Communist Party General Secretary in March 1985, marking the rise of a new generation of leadership. Under Gorbachev, relatively young reform oriented technocrats, who had begun their careers in the heyday of "de Stalinization" under reformist leader Nikita Khrushchev, rapidly consolidated power, providing new momentum for political and economic liberalization, and the impetus for cultivating warmer relations and trade with the West. On the Western front, President Reagan's administration had taken a hard line against the Soviet Union. Under the Reagan Doctrine, the Reagan administration began providing military support to anti communist armed movements in Afghanistan, Angola, Nicaragua and elsewhere. A major breakthrough came in 1985–87, with the successful negotiation of the Intermediate Range Nuclear Forces Treaty (INF). The INF Treaty of December 1987, signed by Reagan and Gorbachev, eliminated all nuclear and conventional missiles, as well as their launchers, with ranges of (short range) and (intermediate range). The treaty did not cover sea launched missiles. By May 1991, after on site investigations by both sides, 2,700 missiles had been destroyed. The Reagan administration also persuaded the Saudi Arabian oil companies to increase oil production. This led to a three times drop in the prices of oil, and oil was the main source of Soviet export revenues. In 1985, Reagan and Gorbachev held their first of four "summit" meetings, this one in Geneva, Switzerland. After discussing policy, facts, etc., Reagan invited Gorbachev to go with him to a small house near the beach. The two leaders spoke in that house well over their time limit, but came out with the news that they had planned two more (soon three more) summits. The second summit took place the following year, in 1986 on October 11, in Reykjavík, Iceland. The meeting was held to pursue discussions about scaling back their intermediate range ballistic missile arsenals in Europe. The talks came close to achieving an overall breakthrough on nuclear arms control, but ended in failure due to Reagan's proposed Strategic Defense Initiative and Gorbachev's proposed cancellation of it. Nonetheless, cooperation continued to increase and, where it failed, Gorbachev reduced some strategic arms unilaterally. Fundamental to the dissolution of the Soviet Union, the Gorbachev policy initiatives of Restructuring (Perestroika) and Openness (Glasnost) had ripple effects throughout the Soviet world, including eventually making it impossible to reassert central control over Warsaw Pact member states without resorting to military force. On June 12, 1987, Reagan challenged Gorbachev to go further with his reforms and democratization by tearing down the Berlin Wall. In a speech at the Brandenburg Gate next to the wall, Reagan stated:

While the aging communist European leaders kept their states in the grip of "normalization", Gorbachev's reformist policies in the Soviet Union exposed how a once revolutionary Communist Party of the Soviet Union had become moribund at the very center of the system. Facing declining revenues due to declining oil prices and rising expenditures related to the arms race and the command economy, the Soviet Union was forced during the 1980s to take on significant amounts of debt from the Western banking sector. The growing public disapproval of the Soviet–Afghan War, and the socio political effects of the Chernobyl accident in Ukraine increased public support for these policies. By the spring of 1989, the USSR had not only experienced lively media debate, but had also held its first multi candidate elections. For the first time in recent history, the force of liberalization was spreading from West to East.

Коммунистік Еуропаға көтеріліс тарайды

Халықтық ұйымдар, мысалы, Польшаның "Солидарность" қозғалысы, зор халықтық қолдауға ие болып, тез дами бастады. 1989 жылдың ақпанында Польша Халық Республикасы оппозициямен келіссөздер жүргізді, бұл келісім Польша дөңгелек үстел келісімі деп аталды және 1989 жылдың маусымында коммунистік емес партиялардың қатысуымен сайлау өткізуге мүмкіндік берді. 1989 жылдың тамызында Австрия мен Венгрия арасындағы "Темір қақпаның" шекарасының ашылуы тізбектей реакцияны тудырды, нәтижесінде Германия Демократиялық Республикасы жойылды және Шығыс блогы ыдырады. "Панеуропалық пикник" идеясы Отто фон Габсбургке тиесілі болды және "Темір қақпан" ашылғанда Кеңес Одағының реакциясын тексеру мақсатында ұйымдастырылды. "Панеуропалық Одақ" Австриясы Венгрияда Шығыс немістеріне қашу мүмкіндігі туралы хабарлау үшін жарнама парақтарын таратты. Берлин қабырғасы салынғалы бері болған ең ірі қашқындар толқыны және Шығыс блогының реакция танытпауы, халыққа үкіметтерінің билігін жоғалтқанын көрсетті. Содан кейін Шығыс Германиядан көптеген адамдар Венгрия арқылы қашуға тырысты, ал үкіметтің әлсіз реакциясы коммунистік басшылардың билігін одан әрі әлсіреткенін көрсетті. 1989 жылы Венгрияның коммунистік үкіметі 1990 жылы өткен бәсекелестік сайлауды ұйымдастыру туралы келіссөздерді бастады. Чехословакия мен Шығыс Германиядағы жаппай наразылықтар коммунистік басшыларды биліктен қуырды. Болгария мен Румыниядағы коммунистік режимдер де құлады, соңғысы зорлықпен туған көтеріліс салдарынан құлады. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джеймс Бейкердің пікірі өзгеріп, АҚШ үкіметінің Румыниядағы оппозицияны қолдау үшін Кеңес Одағының араласуына қарсы емес екенін мәлімдеді. Өзгерістердің күшті толқыны 1989 жылдың қарашасында Берлин қабырғасының құлауымен аяқталды, бұл еуропалық коммунистік үкіметтердің құлдырауының символы болды және Еуропаның "Темір қақпанымен" бөлінуіне нүкте қойды. Шығыс Еуропа үкіметтерінің құлдырауы Горбачевтің ыңғайлы келісімімен бірнеше Кеңес республикаларын Мәскеудің билігінен тәуелсіздікке ұмтылуға ынталандырды. Балтық елдеріндегі тәуелсіздік үшін күрес алдымен Литваның, содан кейін Эстония мен Латвияның тәуелсіздік жариялауына әкелді. Басқа республикалардағы наразылықтарға жауап ретінде орталықтандыруды азайту туралы уәделер берілді. Ашық сайлаулар коммунистік партия билігіне қарсы кандидаттардың жеңісіне әкелді. Жүйенің тез өзгеруін тоқтатуға тырысқан кеңестік консерваторлардың тобы, вице-президент Геннадий Янаев басшылығымен, 1991 жылдың тамызында Горбачевты құлату үшін төңкеріс жасады. Ресей президенті Борис Ельцин халықты және әскердің көп бөлігін төңкеріске қарсы біріктірді, нәтижесінде төңкеріс сәтсіз аяқталды. Билікке оралған Горбачевтің беделі қайта қалпына келтірілмейтіндей зардап шекті. Қыркүйек айында Балтық елдеріне тәуелсіздік берілді. 1 желтоқсанда Украина КСРО құрамынан шықты. 1991 жылдың 26 желтоқсанында КСРО ресми түрде таратылды, нәтижесінде он бес тәуелсіз мемлекет құрылды.

Grassroots organizations, such as Poland's Solidarity movement, rapidly gained ground with strong popular bases. In February 1989 the Polish People's Republic opened talks with opposition, known as the Polish Round Table Agreement, which allowed elections with participation of anti Communist parties in June 1989. The initially inconspicuous opening of a border gate of the Iron Curtain between Austria and Hungary in August 1989 then triggered a chain reaction, at the end of which the German Democratic Republic no longer existed and the Eastern Bloc had disintegrated. The idea for the Pan European Picnic came from Otto von Habsburg and was intended as a test of whether the Soviet Union would react when the iron curtain was opened. The Pan European Union Austria then advertised with leaflets in Hungary to make East Germans aware of the possibility of escape. The result of the greatest mass exodus since the building of the Berlin Wall and the non reaction of the Eastern bloc states showed the oppressed population that their governments had lost absolute power. Subsequently, large numbers of East German refugees attempted to flee through Hungary and the weak reactions showed that the communist leaders lost even more power. Also in 1989 the Communist government in Hungary started to negotiate organizing of competitive elections which took place in 1990. In Czechoslovakia and East Germany, mass protests unseated entrenched Communist leaders. The Communist regimes in Bulgaria and Romania also crumbled, in the latter case as the result of a violent uprising. Attitudes had changed enough that US Secretary of State James Baker suggested that the American government would not be opposed to Soviet intervention in Romania, on behalf of the opposition, to prevent bloodshed. The tidal wave of change culminated with the fall of the Berlin Wall in November 1989, which symbolized the collapse of European Communist governments and graphically ended the Iron Curtain divide of Europe. The collapse of the Eastern European governments with Gorbachev's tacit consent inadvertently encouraged several Soviet republics to seek greater independence from Moscow's rule. Agitation for independence in the Baltic states led to first Lithuania, and then Estonia and Latvia, declaring their independence. Disaffection in the other republics was met by promises of greater decentralization. More open elections led to the election of candidates opposed to Communist Party rule. In an attempt to halt the rapid changes to the system, a group of Soviet hard liners represented by Vice president Gennady Yanayev launched a coup overthrowing Gorbachev in August 1991. Russian President Boris Yeltsin rallied the people and much of the army against the coup and the effort collapsed. Although restored to power, Gorbachev's authority had been irreparably undermined. In September, the Baltic states were granted independence. On December 1, Ukraine withdrew from the USSR. On December 26, 1991, the USSR officially dissolved, breaking up into fifteen separate nations.

Салқын соғыстың аяқталуы

1989 жылғы революциялар аяқталғаннан кейін Горбачев және президент Буш аға бейтарап Мальта аралында кездесіп, сол жылғы оқиғаларды, кеңестік әскердің Шығыс Еуропадан шығарылуын және олардың қарым-қатынастарының болашақ бағытын талқылады. Екі көшбасшы талқылаулардан кейін Германияның қайта бірігуі, қарым-қатынастарды қалыпқа келтіру, үшінші әлем елдеріндегі қақтығыстарды шешу және бейбітшілік пен демократияны (президент Буш «Жаңа әлемдік тәртіп» деп атаған) ілгерілету үшін бірлесіп жұмыс істейтіндерін жариялады. Мальта саммиті мен Кеңес Одағының тарауы арасында бірнеше қару-жарақтарды бақылау туралы келісімдерге келіссөздер басталды, нәтижесінде СНВ-I және Химиялық қару туралы конвенция сияқты келісімдер жасалды. Сонымен қатар, АҚШ әлі де Кеңес Одағының ұзақ мерзімді өмір сүретініне сеніп, оң ұзақ мерзімді қарым-қатынас орнату үшін қадамдар жасады. Бұл жаңа қарым-қатынастың мысалы – Америка мен Кеңес Одағының Ирактың Кувейтке басып кіруіне бірлесіп қарсылық көрсетуі болды. Кеңес Одағы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде 678 қарары бойынша, бұрынғы Таяу Шығыс одақтасына қарсы әскери күш қолдануға дауыс берді. Осы ынтымақтастық дәуірінде үшінші әлем елдеріндегі (мысалы, Камбоджа, Ангола, Никарагуа) салқы соғысқа байланысты бірнеше қақтығыстар аяқталды, Кеңес Одағы мен АҚШ өзара ықпалды елдерін бітімге келуге итермеледі. Жалпы алғанда, салқы соғыстың соңғы кезеңімен бірге болған бұл жағдай салыстырмалы түрде бейбіт әлемге көмектесті. 1989 жылғы революциялардың және Кеңес Одағының араласпау саясатын қабылдауының нәтижесінде Варшава шарты таратылды және кеңестік әскерлер Кеңес Одағына қайта орала бастады, толыққанды түрде 1990 жылдардың ортасына дейін қайтарылды. 1990 жылдары АҚШ әлемдік аренада күрделі беделге ие болды және саясаткерлер сыртқы саясатты басшылыққа алатын «қауіптер, мүдделер және басымдықтарды» түсіндіретін жүйе қажет деп ойлады, бірақ қалай әрекет ету керектігі туралы келісімге келе алмады. Энтони Лейк осы кезеңде доктрина жасауға тырысу «ескіше» оқшауланушылықты немесе ол «ақылға сыймайтын» идеялер деп атаған нәрсені тудыру қаупі бар екенін айтты. Буш аға мен Клинтонның мақсаты – Американың ықпал ету аймағындағы фрагментацияны күшейтпей, консенсусты қолдайтын сыртқы саясат мақсаттарын әзірлеу болды.

After the end of the Revolutions of 1989, Gorbachev and President Bush Sr. met on the neutral island of Malta to discuss the events of the year, the withdrawal of the Soviet military from Eastern Europe, and the future course of their relationship. After their discussions, the two leaders publicly announced they would work together for German reunification, the normalization of relations, the resolution of Third World conflicts, and the promotion of peace and democracy (referred to by President Bush as a "New World Order"). Between the Malta Summit and the Dissolution of the Soviet Union negotiations on several arms control agreements began, resulting in agreements such as START I and the Chemical Weapons Convention. Additionally, the United States, still believing the Soviet Union would continue to exist in the long term, began to take steps to create a positive long term relationship. This new relationship was demonstrated by the joint American Soviet opposition to Iraq's invasion of Kuwait. The Soviet Union voted in the United Nations Security Council in favor of Resolution 678 authorizing the use of military force against its former Middle Eastern ally. Several conflicts in third world nations (i. e. Cambodia, Angola, Nicaragua) related to the Cold War would come to an end during this era of cooperation, with both the Soviet Union and the United States working together to pressure their respective proxies to make peace with one another. Overall, this détente which accompanied the final twilight of the Cold War would help bring about a relatively more peaceful world. As a consequence of the Revolutions of 1989 and the adoption of a foreign policy based on non interference by the Soviet Union, the Warsaw Pact was dissolved and Soviet troops began withdrawing back to the Soviet Union, completing their withdrawal by the mid 1990s. The United States had established a complex global presence by the 1990s and policymakers felt that some structure to explain the "threats, interests and priories" that guide foreign policy was needed, but there was no agreement how to proceed. Anthony Lake has said that attempts at doctrine making during this period risked introducing "neo know nothing" isolationism or what he termed "irrational" ideas. The goal then of Bush Sr. and Clinton during their terms in office was to develop foreign policy objectives that would support consensus rather than accelerate fragmentation inside America's sphere of influence.

Себептер

Ғалымдар "Қырық жылдық соғыс" аяқталуының материалистік және идеялық себептерін көрсеткен. Материалистер кеңестік экономиканың қиындықтарын (экономикалық тоқырау және мемлекеттік қарыз сияқты) баса назар аударады, ал идеялық тұрғыдан қараушылар Горбачев пен Рейганның көзқарастары мен бейнесінің маңызды болғанын айтады. Идеялық тұрғыдан қараушылар Горбачев пен Рейганның ядролық қаруды жоюға өзара ұмтылысын, сондай-ақ Горбачевтің сыртқы саясаттың заңды мақсаттары мен амалдары туралы түсініктерін атап көрсетеді.

Мұра

Чехия, Эстония, Венгрия, Латвия, Литва, Польша және Словакия сияқты елдер экономикалық қайта құру, өсім және ЕО мен НАТО-ға жылдам интеграцияны бастан өткерді, ал олардың кейбір шығыс көршілері еркін нарықтық олигархиялық жүйенің, посткоммунистік сыбайлас жемқорлықтан кейінгі басқару мен диктатураның қоспасын құрды. Ресей және кеңестік кезеңнен қалған басқа да мемлекеттер Кеңес Одағының тарауынан кейін жоспарлы экономикадан еркін нарықтық капитализмге хаотикалық және қиын өткелмен бетпе-бет келді. Халықтың көп бөлігі кедейлікте өмір сүрді, ЖІӨ өсімі төмендеді және өмір сүру ұзақтығы күрт қысқарды. Бұрынғы Шығыс блогының басқа да аймақтарында да тұрмыс жағдайы нашарлады. Соғыс суынан кейінгі кезеңде Батыста, әсіресе АҚШ-та беспрецеденттік өркендеу және Латын Америкасы, Африка, Орталық, Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Еуропа бойынша демократиялану толқыны болды. Әлеуметтанушы Иммануэль Валлерштейн осыған қарамастан, Соғыс суының аяқталуы – «Америка тыныштығының» (Pax Americana) күйреуіне бастайтын алғышарт екенін айтады. «Pax Americana is Over» атты мақаласында Валлерштейн: «Коммунизмнің құлауы либерализмнің құлауын білдірді, АҚШ гегемониясының жалғыз идеологиялық негізін жойды, бұл негіз либерализмнің айқын идеологиялық қарсыласымен үнсіз қолдауға ие болды» дейді. Ғарыш кеңістігін зерттеу, ғарыш жарысының бәсекелестік қысымы болмағандықтан, АҚШ және Ресейде де тоқырады. Әскери наградалар кеңінен таралды, себебі олар дерлік 50 жылға созылған ашық жарияланбаған қақтығыс кезінде ірі державалар тарапынан құрылып, табысталды.

1985 жыл

1985 жылдың 20 қаңтары – Рональд Рейган АҚШ президенті қызметіне екінші мерзімге ант берді. 1985 жылдың 10 наурызында КСРО Коммунистік партиясының Бас хатшысы Константин Черненко қайтыс болды. 1985 жылдың 11 наурызында Кеңес Одағының Саяси бюро мүшесі Михаил Горбачев Коммунистік партияның Бас хатшысы болды. 1985 жылдың 24 наурызында АҚШ әскери барлау офицері, майор Артур Д. Николсон Шығыс Германияда кеңестік күзетші тарапынан атып өлтірildi. Ол Қышқы соғыстағы АҚШ-тың соңғы қаза тапқан азаматы ретінде тіркелді.

1986 жыл

1986 жылдың 22-25 ақпанында Филиппиндегі Халық күші революциясы Фердинанд Маркосты сәтті құлатты. 1986 жылдың 26 сәуірінде Чернобыль апаты болды.

1987 жыл

1987 жылдың қаңтары – Горбачев [[Совет Одағында демократиялану саясатын енгізеді. 1987 жылдың 27 қаңтары – АҚШ Монголияның тәуелсіздігін мойындайды және дипломатиялық қарым-қатынас орнатады. 1987 жылдың 4 наурызы – Рейгэн телеарнада сөйлеген сөзінде Иран-Контра ісіне толық жауапкершілікті қабылдайды. 1987 жылдың 12 маусымы – Рейгэннің Батыс Берлинде "Бұл қабырғаны бұзыңдар" деген сөзі. 1987 жылдың 29 маусымы – Оңтүстік Кореядағы маусым күресі. 1987 жылдың 15 шілдесі – Қытай Республикасы 38 жылдық әскери жағдай режимін аяқтайды. 1987 жылдың 15 қарашасы – Румыниядағы Брашов көтерілісі. 1987 жылдың 8 желтоқсаны – Вашингтонда Орташа қашықтықтағы ядролық күштер туралы шартқа қол қойылды.

1988 жыл

1988 жылдың 12 ақпаны – Қара теңіздегі Қырым жағалауында кеңестік фрегат «Беццаветный» американдық ракеталық крейсер «USS Yorktown»-ға шабуыл жасады. 1988 жылдың 20 ақпаны – Әзірбайжандағы Таулы Қарабақтың облыстық кеңесі Армения құрамына кіруге шешім қабылдады, бірақ Кремль бұған рұқсат бермеді. Алғашқы Таулы Қарабақ соғысы Кеңес Одағындағы алғашқы ішкі қақтығыс болып, кейін посткеңестік сепаратистік қақтығыстарға ұласты. 1988 жылдың 8 тамызы – Бирмада «8888» көтерілісі. 1988 жылдың 17 тамызы – Пәкістан президенті Мұхаммед Зия-ұл-Хак қайтыс болды. 1988 жылдың 20 тамызы – Иран-Ирак соғысы аяқталды. 1988 жылдың 17 қыркүйегі – Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында өткен жазғы Олимпиада ойындары; 1976 жылдан бері Кеңес Одағы мен АҚШ ең алғаш рет бірге қатысты; бұл Кеңес Одағы мен оның одақтас елдері үшін соңғы Олимпиада ойындары болды. 1988 жылдың 5 қазаны – Чили диктаторы Аугусто Пиночет жалпыхалықтық референдумда жеңілді. 1988 жылдың 21 желтоқсаны – Pan Am 103 рейсіне жасалған бомбалық шабуыл.

1989 жыл

1989 жылдың 7 қаңтары – Жапон императоры Хирохито қайтыс болды, оның орнын ұлы Акихито басады. 1989 жылдың 20 қаңтары – Джордж Буш АҚШ президенті болды. 1989 жылдың ақпаны – Кеңес-Афған соғысының аяқталуы; кеңестік әскерлерсіз ішкі қақтығыстың жалғасуы. 1989 жылдың 3 маусымы – Иранның рухани көшбасшысы аятолла Хомейни қайтыс болды. 1989 жылдың 4 маусымы – Қытай Халық Республикасының Пекин қаласындағы Тяньаньмэнь алаңындағы 1989 жылғы наразылықтар. 1989 жылдың 4 маусымы – «Солидарность» Польшадағы соғыстан кейінгі алғашқы жартылай еркін парламент сайлауында шешуші жеңіске жетіп, Орталық, кейін Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Еуропада 1989 жылғы антикоммунистік төңкерістер тізбегін бастады. 1989 жылдың 14 тамызы – Оңтүстік Африка президенті Питер Виллем Бота Үшжақты келісімді іске асырғаннан кейін отставкаға кетті. 1989 жылдың 19 тамызы – Австрия мен Венгрия арасындағы шекаралық қақпаның «Пан-Еуропалық пикник» аясында ашылуы тізбекті реакцияны тудырды, нәтижесінде ГДР жойылды және Шығыс блогы ыдырады. 1989 жылдың 23 тамызы – Кеңес Одағының саяси бюро мүшесі Александр Яковлев Гитлер-Сталин пактісінің құпия хаттамаларын жариялады. 1989 жылдың 24 тамызы – Тадеуш Мазовецкий Польшаның премьер-министрі болып тағайындалды, бұл коммунистік блоктағы алғашқы коммунистік емес үкіметті құрады. 1989 жылдың 23 қазаны – Венгрияда коммунизмнің аяқталуы. 1989 жылдың 9 қарашасы – Берлин қабырғасының құлауы. 1989 жылдың 24 қарашасы – Чехословакия Коммунистік партиясының басшылары «Барқыт төңкеріс» кезінде отставкаға кетіп, елдегі бірпартиялық жүйені тоқтатты. 1989 жылдың 2-3 желтоқсаны – Буш пен Горбачев арасындағы Мальта саммиті, Горбачев «Мен АҚШ президентіне АҚШ-қа қарсы ешқашан қарымды соғыс бастамайтынымды айттым» деді. 1989 жылдың 10 желтоқсаны – Чехословакия президенті Густав Хусак отставкаға кетіп, Чехословакиядағы коммунистік режимнің құлауына себеп болды, ал Румыниядағы Чаушеску режимі Варшава шартындағы соңғы қатал коммунистік режим болып қалды. 1989 жылдың 25 желтоқсаны – Коммунистік партия билігіне қарсы Румыния революциясы кезінде Николае Чаушескуның өлімі. 1989 жылдың 29 желтоқсаны – Вацлав Гавел «Барқыт төңкерісі» аясында Чехословакия президенті болды. 1989 жылдың 30 желтоқсаны – Румынияның құпия полициясы – Securitate таратылды.

January 7, 1989 – Japanese Emperor Hirohito dies, he was succeeded by his son Akihito. January 20, 1989 – George H. W. Bush becomes president of the United States. February 1989 – End of Soviet–Afghan War; continuation of internal conflict without Soviet troops. June 3, 1989 – Iranian leader Ayatollah Khomeini dies. June 4, 1989 – Tiananmen Square protests of 1989 in Beijing, People's Republic of China. June 4, 1989 – Solidarity's decisive victory in the first partially free parliamentary elections in post war Poland sparks off a succession of anti communist Revolutions of 1989 across Central, later South East and Eastern Europe. August 14, 1989 – South African president Pieter Willem Botha resigns in reaction to the implementation of Tripartite Accord. August 19, 1989 – The opening of the border gate between Austria and Hungary at the Pan European Picnic set in motion a chain reaction, at the end of which there was no longer a GDR and the Eastern Bloc had disintegrated. August 23, 1989 – Soviet Politburo member Alexander Yakovlev denounces the secret protocols of the Hitler Stalin Pact. August 24, 1989 – Tadeusz Mazowiecki becomes the Prime Minister of Poland forming the first non communist government in the Communist bloc. October 23, 1989 – End of Communism in Hungary. November 9, 1989 – Fall of the Berlin Wall. November 24, 1989 – Communist Party of Czechoslovakia leaders resign during the Velvet Revolution, effectively ending one party rule in that country. December 2–3, 1989 – Malta Summit between Bush and Gorbachev, who said, "I assured the President of the United States that I will never start a hot war against the USA". December 10, 1989 – Czechoslovak President Gustáv Husák's resignation amounted to the fall of the Communist regime in Czechoslovakia, leaving Ceaușescu's Romania as the only remaining hard line Communist regime in the Warsaw Pact. December 25, 1989 – Execution of Nicolae Ceauşescu during the Romanian Revolution against Communist Party rule. December 29, 1989 – Václav Havel assumes the presidency of Czechoslovakia at the conclusion of Velvet Revolution. December 30, 1989 – The Securitate, the secret police of Romania, is dissolved.

1990 жыл

1990 жылдың 13 қаңтары – Шығыс Германияның құпия полициясы – Штази таратылды. 1990 жылдың 22 қаңтары – Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының биліктегі партиясы, Югославия Коммунистер Лигасы, өзінің съезінде таратылып, елдегі бірпартиялық жүйе аяқталды. 1990 жылдың 1 ақпаны – СТБ, Чехословакияның құпия полициясы таратылды. 1990 жылдың 15 наурызы – Горбачев Кеңес Одағының бірінші президенті болып тағайындалды. 1990 жылдың 12 сәуірі – Югославия құрамындағы Словения Социалистік Республикасы алғашқы көппартиялық сайлауын өткізді. 1990 жылдың 22-23 сәуірі мен 6-7 мамыры – Югославия құрамындағы Хорватия Социалистік Республикасы алғашқы көппартиялық сайлауын өткізді. 1990 жылдың 25 сәуірі – Виолета Чаморро Никарагуа президенті болып ант берді, Сандинисттердің билігі мен Контрас көтерілісі аяқталды. 1990 жылдың 22 мамыры – Солтүстік және Оңтүстік Йемен біріктірілді. 1990 жылдың 8 маусымы – "Қырым соғысының аяқталғанын алғашқы рет ресми мойындау" деп сипатталған Тернберри хабарламасы жарияланды. 1990 жылдың 5-6 шілдесі – НАТО Лондон қаласында 11-ші саммитін өткізді. 1990 жылдың 13 шілдесі – КСРО Коммунистік партиясының 28-ші съезі билік монополиясының аяқталғанын жариялады. 1990 жылдың 2 тамызы – Перс шығанағындағы соғыс басталды. 1990 жылдың 9 қыркүйегі – Буш пен Горбачев арасындағы Хельсинки саммиті өтті. 1990 жылдың 12 қыркүйегі – Германия мәселесі бойынша Ақырғы шешім шартына Мәскеуде қол қойылды. 1990 жылдың 3 қазаны – Германия ресми түрде қайта біріктірілді. 1990 жылдың 6 қарашасы – Венгрия Еуропа Кеңесіне қосылған алғашқы бұрынғы социалистік ел болды. 1990 жылдың 11 қарашасы – Югославия құрамындағы Македония Социалистік Республикасы алғашқы көппартиялық сайлауын өткізді. 1990 жылдың 18 қарашасы – Югославия құрамындағы Босния және Герцеговина Социалистік Республикасы алғашқы көппартиялық сайлауын өткізді. 1990 жылдың 19 қарашасы – НАТО мен Варшава шарты Еуропадағы қарулы күштер туралы келісімге қол қойды. 1990 жылдың 28 қарашасы – Маргарет Тэтчер Ұлыбритания премьер-министрі лауазымынан кетті, Джон Мейджор қызметке кірді. 1990 жылдың 9 желтоқсаны – Югославия құрамындағы Черногория Социалистік Республикасы алғашқы көппартиялық сайлауын өткізді. 1990 жылдың 9-23 желтоқсаны – Югославия құрамындағы Сербия Социалистік Республикасы алғашқы көппартиялық сайлауын өткізді. 1990 жылдың 22 желтоқсаны – Лех Валенса Польша президенті болды, эмиграциядағы польша үкіметі таратылды. 1990 жылдың 23 желтоқсаны – Словения тәуелсіздік туралы референдум өткізді, нәтижесінде Словенияның көпшілігі Югославиядан бөлінуді қолдады.

January 13, 1990 – The Stasi, the secret police of East Germany, is dissolved. January 22, 1990 – the League of Communists of Yugoslavia, the ruling party of the Socialist Federal Republic of Yugoslavia, is dissolved during its congress, ending the one party system in the country. February 1, 1990 – StB, the secret police of Czechoslovakia is dissolved. March 15, 1990 – Inauguration of Gorbachev as the first President of the Soviet Union. April 12, 1990 – The Socialist Republic of Slovenia within Yugoslavia holds its first multi party elections. April 22–23 and May 6–7, 1990 – the Socialist Republic of Croatia within Yugoslavia holds its first multi party elections. April 25, 1990 – Violeta Chamorro is sworn in as president of Nicaragua, ending the Sandinista rule and the Contras insurgency. May 22, 1990 – South and North Yemens are unified. June 8, 1990 – the Message from Turnberry, described as the "first official recognition of the end of the Cold War", is issued. July 5–6, 1990 – NATO holds its 11th summit in London. July 13, 1990 – The 28th Congress of the Communist Party of the Soviet Union announces the end of its monopoly of power. August 2, 1990 – Beginning of Gulf War. September 9, 1990 – Helsinki Summit between Bush and Gorbachev. September 12, 1990 – The Treaty on the Final Settlement with Respect to Germany is signed in Moscow. October 3, 1990 – Official reunification of Germany. November 6, 1990 – Hungary become the first Soviet Bloc country to join the Council of Europe. November 11, 1990 – The Socialist Republic of Macedonia within Yugoslavia holds its first multi party elections. November 18, 1990 – The Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina within Yugoslavia holds its first multiparty elections. November 19, 1990 – NATO and Warsaw Pact sign the Treaty on Conventional Armed Forces in Europe. November 28, 1990 – Margaret Thatcher falls from power as UK Prime Minister; John Major takes office. December 9, 1990 – The Socialist Republic of Montenegro within Yugoslavia holds its first multi party elections. December 9–23, 1990 – The Socialist Republic of Serbia within Yugoslavia holds its first multi party elections. December 22, 1990 – Lech Wałęsa becomes president of Poland; Polish government in exile ends. December 23, 1990 – Slovenia holds an independence referendum resulting in a majority of Slovenians voting in favour of Slovenia seeking independence from Yugoslavia.

1991 жыл

1991 жылдың қаңтары – Чехия Республикасы бюджетінен Словакия Республикасына ақша аударымдары тоқтатылды, бұл "Кепірткелік ажырасуға" әкелетін процестің басталуы болды. 1991 жылдың 28 ақпаны – Перс шығанағындағы соғыс аяқталды. 1991 жылдың 3 наурызы – Эстония және Латвия тәуелсіздікті қалпына келтіру үшін көпшілік дауыспен тәуелсіздік туралы референдум өткізді. 1991 жылдың 31 наурызы – Грузияда тәуелсіздік туралы референдум өткізілді, нәтижесінде грузиндердің көпшілігі Грузияның Кеңес Одағынан тәуелсіздігіне дауыс берді. 1991 жылдың 1 мамыры – Қытай Республикасы Қытай Азамат соғысы кезінде қолданылған Коммунистік көтеріліске қарсы уақытша ережелерді жойды. 1991 жылдың 19 мамыры – Хорватия тәуелсіздік туралы референдум өткізді, нәтижесінде хорваттардың көпшілігі Хорватияның Югославиядан тәуелсіздік алуына дауыс берді. 1991 жылдың 24 мамыры – Эфиопиядағы Эритреяның Тәуелсіздік соғысы аяқталды. 1991 жылдың 27 маусымы – Словениядағы Югослав соғыстарының басталуы. 1991 жылдың 28 маусымы – Comecon таратылды. 1991 жылдың 1 шілдесі – Варшава келісімі күші жойылды. 1991 жылдың 10 шілдесі – Борис Ельцин Ресейдің президенті болды. 1991 жылдың 31 шілдесі – АҚШ пен КСРО арасындағы START I шарты ратификацияланды. 1991 жылдың 19 тамызы – Кеңес Одағының төңкеріс жасауға талпынысы басталды. 1991 жылдың 21 тамызы – Кеңес Одағының төңкеріс жасау талпынысы таратылды. 1991 жылдың 24 тамызы – Горбачев Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Бас хатшысы лауазымынан кетті. 1991 жылдың 6 қыркүйегі – Кеңес Одағы Балтық мемлекеттерінің тәуелсіздігін мойындады. 1991 жылдың 8 қыркүйегі – Македония Республикасы тәуелсіздік туралы референдум өткізді, нәтижесінде македондықтардың көпшілігі Македонияның Югославиядан тәуелсіздік алуына дауыс берді. 1991 жылдың 21 қыркүйегі – Арменияда тәуелсіздік туралы референдум өткізілді, нәтижесінде әрмендердің көпшілігі Арменияның Кеңес Одағынан тәуелсіздігіне дауыс берді. 1991 жылдың 26 қазаны – Түрікменстанда тәуелсіздік туралы референдум өткізілді, нәтижесінде дауыс бергендердің көпшілігі Түрікменстанның Кеңес Одағынан тәуелсіздігіне қолдау көрсетті. 1991 жылдың 6 қарашасы – КСРО Коммунистік партиясы мен КГБ таратылды. 1991 жылдың 7-8 қарашасы – Римде НАТО-ның 12-ші саммиті өтті. 1991 жылдың 8 желтоқсаны – Беловеж келісімдеріне Ресейдің Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасының, Украинаның Кеңес Социалистік Республикасының және Белоруссияның Кеңес Социалистік Республикасының басшылары қол қойды, бұл Кеңес Одағының таратылуын және ТМД құрылуын бекітті. 1991 жылдың 24 желтоқсаны – Горбачев Кеңес Одағының президенті лауазымынан кетті және лауазым жойылды; қызыл кеңестік ту Мәскеу Кремлінен түсіріліп, оның орнына Ресей Федерациясының туы көтерілді. 1991 жылдың 25 желтоқсаны – Жоғарғы Кеңес Кеңес Одағын таратып жіберді.

January 1991 – Money transfers from the Czech Republic budget to the Slovak Republic are stopped, beginning the process that would lead to Velvet Divorce. February 28, 1991 – End of Gulf War. March 3, 1991 – Estonia and Latvia hold an independence referendum with a majority voting to restore independence. March 31, 1991 – Georgia holds an independence referendum resulting in a majority of Georgians voting in favour of Georgia becoming independent from the Soviet Union. May 1, 1991 – The Republic of China abolishes the Temporary Provisions against the Communist Rebellion which was in place during the Chinese Civil War. May 19, 1991 – Croatia holds an independence referendum resulting in a majority of Croatians voting in favour of Croatia seeking independence from Yugoslavia. May 24, 1991 – End of Eritrean War of Independence in Ethiopia. June 27, 1991 – Beginning of the Yugoslav Wars in Slovenia. June 28, 1991 – Comecon is dissolved. July 1, 1991 – The Warsaw Pact is dissolved. July 10, 1991 – Boris Yeltsin becomes president of Russia. July 31, 1991 – Ratification of START I treaty between United States and the Soviet Union. August 19, 1991 – Start of the Soviet Union coup d'état attempt. August 21, 1991 – The Soviet Union coup d'état is dissolved. August 24, 1991 – Gorbachev resigns from the post of General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union. September 6, 1991 – The Soviet Union recognizes the independence of the Baltic States. September 8, 1991 – The Republic of Macedonia holds an independence referendum resulting in a majority of Macedonians voting in favour of Macedonia seeking independence from Yugoslavia. September 21, 1991 – Armenia holds an independence referendum resulting in a majority of Armenians voting in favour of Armenia becoming independent from the Soviet Union. October 26, 1991 – Turkmenistan holds an independence referendum resulting in a majority of voting in favour of Turkmenistan becoming independent of the Soviet Union. November 6, 1991 – The Communist Party of the Soviet Union and the Soviet KGB are dissolved. November 7–8, 1991 – NATO holds its 12th summit in Rome. December 8, 1991 – The Belavezha Accords are signed by the leaders of Russian Soviet Federative Socialist Republic, Ukrainian Soviet Socialist Republic and Byelorussian Soviet Socialist Republic, sealing the dissolution of the Soviet Union and the creation of the CIS. December 24, 1991 – Gorbachev resigns as President of the Soviet Union and the post is abolished; the red Soviet flag is lowered from the Moscow Kremlin, and in its place the flag of the Russian Federation is raised. December 25, 1991 – The Supreme Soviet dissolves the Soviet Union.