Кіріспе

Балаларда мидың алғашқы қатерлі ісігінің ең көп кездесетін түрі. Ми екі негізгі бөлікке бөлінеді: жоғарыдағы үлкен ми және төмендегі кішкентай ми. Олар тенторий деп аталатын жарғақшамен бөлінеді. Сондықтан кішкентай мида немесе тенторийдің астындағы аймақта пайда болатын ісіктер инфратенториалды деп аталады. Дәстүрлі түрде, медуллобластомалар примитивті нейроэктодермалық ісік (PNET) ретінде жіктеліп келді, бірақ қазір медуллобластоманың супратенториалды PNET-тен ерекше екені және олар енді бір-бірімен ұқсас емес екені белгілі болды. Медуллобластомалар – инвазивті, жылдам өсетін ісіктер, көптеген ми ісіктерінен айырмашылығы, олар ми-жұлын сұйықтығы арқылы таралып, ми мен жұлынның әртүрлі бөліктеріне жиі метастаздайды. Метастаз жұлынның төменгі бөлігіндегі құйрыққа (cauda equina) дейін жетсе, ол "төменгі метастаз" деп аталады. Барлық жас топтары мен гистологиялық түрлері бойынша жиынтық салыстырмалы өмір сүру көрсеткіші 5 жылда 60%, 10 жылда 52% және 20 жылда 47% құрады, балалар ересектерге қарағанда жақсы нәтижелер көрсетеді. Осыдан кейін баланың қимылы бұзылып, денесінде атаксия, жиі құлау, екі көру, папилледема және алтыншы ми сабағының параличі дамиды. Позициялық ішектің ауруы және нистагм де жиі кездеседі, сондай-ақ бет сезімінің жоғалуы немесе қозғалыс әлсіздігі болуы мүмкін. Децеребрациялық ұстамалар аурудың соңғы сатыларында пайда болады. Денеге тараған экстраневральды метастаздар сирек кездеседі және олар қайталану кезінде, көбінесе дәстүрлі химиотерапиядан бұрын пайда болады.

Патогенез

Медуллобластомалар көбінесе төртінші қарыншаның жанында, ми сабағы мен мишық арасында табылады. Осыған ұқсас көрінісі мен ерекшеліктері бар ісіктер мидың басқа бөліктерінде де пайда болады, бірақ олар медуллобластомадан өзгеше. Медуллобластомалар дамудың ең алғашқы кезеңінде дамымаған немесе ұрықтық жасушалардан пайда болады деп есептелсе де, оның бастау тегі медуллобластоманың алдыңғы топтарына байланысты. WNT ісіктері ми сабағының төменгі ромбоид жапырақшасынан, ал SHH ісіктері сыртқы дәнекті қабаттан пайда болады. Қазіргі уақытта медуллобластомалар мишықтың бастама жасушаларынан пайда болады, олардың қалыпты жасуша түрлеріне бөлінуі мен дифференциациялануына кедергі келтіріледі. Бұл биопсияда көрінетін гистологиялық түрлерге себеп болады. Периваскулярлық псевдорозеткалар мен Гомер Райт псевдорозеткалары медуллобластоманың ерекше белгілері болып табылады және жағдайлардың жартысына дейін кездеседі. Орталық люменнің айналасындағы ісік жасушаларынан тұратын классикалық розетканы көруге болады. Бұрын медуллобластома гистологиялық зерттеулер арқылы жіктелетін, бірақ интеграцияланған геномдық зерттеулер медуллобластоманың WNT/β катенин, Sonic Hedgehog, 3-топ және 4-топ деп аталатын төрт ерекше молекулалық және клиникалық түрлерінен тұратынын көрсетті. Осы топтардың ішінде WNT пациенттерінде жақсы, ал 3-топ пациенттерінде нашар прогноз байқалады. Сонымен қатар, топқа тән баламалы тіркесу әртүрлі топтардың бар екенін растайды және топтар арасындағы транскрипциялық гетерогенділікті көрсетеді. Sonic Hedgehog жолының күшеюі ең жақсы сипатталған топ болып табылады, адам ісіктерінің 25%-ында Patched, Sufu (Fused Homolog Suppressor), Smoothened немесе осы жолдағы басқа гендерде мутациялар анықталады. Медуллобластомалар Горлин синдромында да, Туркот синдромында да кездеседі. Медуллобластомамен ауыратын адамдарда CTNNB1, PTCH1, MLL2, SMARCA4, DDX3X, CTDNEP1, KDM6A және TBR1 гендерінде қайталама мутациялар анықталды. Кейбір медуллобластомаларда MYC, Notch, BMP және TGF β сигналдық жолдары бұзылады. Медуллобластоманың ДНК метилирлеу профилін жасау, формалинмен бекітілген биопсияларды қолдану арқылы сенімді түрге бөлуге және нәтижелерді жақсартуға мүмкіндік береді. Медуллобластоманы дұрыс диагностикалау үшін атипиялық тератоидты рабдоидты ісікті жоққа шығару қажет болуы мүмкін.

Емдеу

Емдеу ісікті хирургиялық жолмен мүмкіндігінше толық алып тастаудан басталады. Невракстің барлық бөлігіне сәулелік терапия және химиотерапия қосылуы аурудан таза өмір сүру мерзімін ұзартуға көмектеседі. Бұл емдеу комбинациясы 80%-дан астам жағдайларда 5 жылға дейін өмір сүруге мүмкіндік береді. Кейбір мәліметтер протондық сәулеленудің кохлеарлық және жүрек-қан тамырлары аймақтарына сәулеленудің зиянын азайтатынын, сондай-ақ бас миын сәулелендірудің кейінгі когнитивтік салдарына төмендететінін көрсетеді. Десмопластикалық ерекшеліктердің болуы, мысалы, байланыстырылған тінінің қалыптасуы, жақсырақ болжамды білдіреді. Егер баланың жасы 3 жастан кіші болса, ісіктің толыққанды алып тасталмауына байланысты резекцияның дәрежесі жеткіліксіз болса, немесе ми-жұлын сұйықтығында, омыртқада, мидың үстіңгі бөлігінде немесе организмде таралу байқалса, болжам нашарлайды. Сәулелік терапия мен химиотерапиядан кейін деменция емдеуден кейін 2-4 жыл ішінде жиі кездесетін салдар. Сәулелік терапияның қосымша әсерлері когнитивтік қабілеттердің төмендеуі, психикалық аурулар, сүйектердің өсуінің тежелуі, есту қабілетінің жоғалтылуы және эндокриндік жүйенің бұзылуы болуы мүмкін.

Химиотерапия

Химиотерапия көбінесе емдеудің бір бөлігі ретінде қолданылады. Дегенмен, 2013 жылға дейін тиімділігін көрсететін нақты дәлелдер жоқ. Медуллобластома үшін әртүрлі химиотерапиялық схемалар қолданылады; көбінесе ломустин, цисплатин, карбоплатин, винкристин немесе циклофосфамидтің үйлесімі пайдаланылады. Кіші жастағы пациенттерде (3-4 жасқа дейін) химиотерапия сәулелік терапия қажеттілігін кейінге жылдыруға, ал кейбір жағдайларда тіпті алып тастауға мүмкіндік береді. Алайда, химиотерапия және сәулелік терапия екеуі де ұзақ мерзімді зиянды әсерлерге ие, соның ішінде физикалық және когнитивтік дамудың тежелуі, екіншілік қатерлі ісіктердің қаупінің артуы және жүрек ауруларының қаупінің жоғарылауы.

Эпидемиология

Медуллобластома жылына миллион адамға шамамен екі адамға әсер етеді, балалар ересектерге қарағанда 10 есе жиірек ауырады. Медуллобластома – пилоциттік астроцитомадан кейін балаларда ең көп кездесетін екінші ми ісігі және балалардағы ең көп таралған қатерлі ми ісігі, жаңа диагностикаланған ми ісіктерінің 14,5% құрайды. Ересектерде медуллобластома сирек кездеседі, Орталық нерв жүйесінің (ОНЖ) қатерлі ісіктерінің 2% азын құрайды. Балалық медуллобластоманың жаңа жағдайларының көрсеткіші еркектерде (62%) әйелдерге (38%) қарағанда жоғары, бұл ересектерде байқалмайды. Медуллобластома және басқа да ПНЕТ (примитивті нейроэктодермалық ісіктер) кіші балаларда үлкен балаларға қарағанда көбірек кездеседі. Медуллобластомамен ауыратын пациенттердің шамамен 40% бес жасқа дейін, 31% 5-9 жас аралығында, 18,3% 10-14 жас аралығында және 12,7% 15-19 жас аралығында диагноз алады.

Зерттеу үлгілері

Жәндіктердің нейрондық алғы жасушаларында SV40 үлкен T антигенінің гендік трансферін қолдану арқылы ми ісігінің моделі құрылды. ПНЕТ-тер гистологиялық тұрғыдан адамдағы нұсқаларынан ешқандай айырмашылықты көрсетпеді және адам ми ісігінің канцерогенезіне қатысқан жаңа гендерді анықтау үшін пайдаланылды. Модель p53 генінің адам медуллобластомасына қатысы бар гендердің бірі екенін растау үшін қолданылды, бірақ адам ісіктерінің шамамен 10% ғана осы генде мутацияларды көрсеткендіктен, модель p53-тен басқа SV40 үлкен T антигенінің басқа байланыс серіктестерін анықтау үшін де қолданылуы мүмкін. Егешқұйрықтарда медуллобластоманың жоғары жиілігі Cxcl3 экспрессиясының төмендеуімен байланысты, ал Cxcl3 Tis21 арқылы индукцияланады. Сәйкесінше, Cxcl3-пен емдеу медуллобластоманың Shh-типті егешқұйрық моделіндегі зақымдануларының өсуін толығымен тоқтатады. Осылайша, CXCL3 медуллобластома терапиясы үшін мақсатты нүкте болып табылады.