Кіріспе
Жасушалардың өсуімен байланысты аурулар тобы. 2018 жылы әлем бойынша 18,1 миллион жаңа қатерлі ісік және 9,6 миллион өлім жағдайы тіркелді деп есептеледі. 2008 жылы шамамен 12,7 миллион қатерлі ісік диагнозы қойылды (меланома емес тері қатерлі ісіктері және басқа инвазивті емес қатерлі ісіктерді есептемегенде). Өлімнің шамамен 16% қатерлі ісіктерге байланысты. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, ең көп таралғандары – өкпе қатерлі ісігі (1,76 миллион өлім), ішек-қолқа қатерлі ісігі (860 000), асқазан қатерлі ісігі (780 000), бауыр қатерлі ісігі (780 000) және сүт безі қатерлі ісігі (620 000). Қатерлі ісік кез келген жаста пайда болуы мүмкін, бірақ инвазивті қатерлі ісікпен ауыратын пациенттердің көпшілігі 65 жастан асқан. Қартаю мен қатерлі ісік арасындағы байланыс иммуносенсценциямен, өмір бойы ДНК-да жинақталған қателермен және эндокриндік жүйедегі жасқа байланысты өзгерістермен байланысты. Қартаюдың қатерлі ісікке әсері ДНК зақымдануы және қабыну сияқты оны ынталандыратын факторлармен, сондай-ақ қан тамырларының қартаюы және эндокриндік өзгерістер сияқты оны тежейтін факторлармен күрделенеді. Кейбір баяу өсетін қатерлі ісіктер жиі кездеседі, бірақ көбінесе өлімге әкелмейді. Еуропа мен Азиядағы аутопсиялық зерттеулер көрсеткендей, 36%-ға дейін адамдардың өлімінде диагнозы қойылмаған және зиянсыз қалқанша безінің қатерлі ісігі анықталған, ал 80% еркектерде 80 жасқа дейін простата қатерлі ісігі дамиды. Бұл қатерлі ісіктер пациенттің өліміне себеп болмайтындықтан, оларды анықтау пайдалы медициналық көмек көрсетудің орнына, диагнозды асыра анықтауға алып келуі мүмкін. Балалардың арасында ең көп таралған үш қатерлі ісік – лейкемия (34%), ми ісіктері (23%) және лимфома (12%). АҚШ-та әр 285 баланың біреуі қатерлі ісікпен ауырады. АҚШ-та 1975 жылдан 2002 жылға дейін балалардың қатерлі ісігінің көрсеткіші жылына 0,6%-ға, ал Еуропада 1978 жылдан 1997 жылға дейін жылына 1,1%-ға өсті. Гиппократ (б.з.д. 460 – б.з.д. 370 ж.) бірнеше қатерлі ісік түрлерін сипаттап, оларға грек сөзімен – καρκίνος karkinos (қақа немесе раковина) сілтеме жасаған. Гален: «Сүт безінің қатерлі ісігі ісіктің бүйірлік өсінділері мен жақын орналасқан кеңейген тамырларының ракқа ұқсауы себепті осылай аталады», – деген. Цельс (б.з.д. 25 – 50 жж.) karkinos сөзін латын тілінде cancer деп аударған, ол да краб деген мағынаны білдіреді, және емдеу үшін хирургиялық операцияны ұсынған. Немец профессоры Вильгельм Фабри сүт безі қатерлі ісігінің себебі сүт түйіршігі деп есептеген. Декарттың ізбасары, голланд профессоры Франсуа де ла Бо Сильвий барлық аурулар химиялық процестердің нәтижесі деп сенген және лимфа сұйықтығының қышқылдығы қатерлі ісіктің себебі екенін айтқан. Оның замандасы Николас Тюльп қатерлі ісік – баяу таралатын у деп есептеген және оның жұқпалы екенін тұжырымдаған. Дәрігер Джон Хилл 1761 жылы темекі иісінің мұрын қатерлі ісігіне себеп болатынын айтқан. 18 ғасырда микроскоптың кеңінен қолданылуымен «омыршалық удың» бастапқы ісіктен лимфа түйіндері арқылы басқа жерлерге («метастаз») таралатыны анықталды. Бұл ауруды алғаш рет ағылшын хирургы Кемпбелл Де Морган 1871-1874 жылдар аралығында сипаттаған.
the group of diseases
Estimates are that in 2018, 18.1 million new cases of cancer and 9.6 million deaths occur globally. In 2008, approximately 12.7 million cancers were diagnosed (excluding non melanoma skin cancers and other non invasive cancers) Cancers account for approximately 16% of deaths. The most common as of 2018 are lung cancer (1.76 million deaths), colorectal cancer (860,000) stomach cancer (780,000), liver cancer (780,000), and breast cancer (620,000). Although it is possible for cancer to strike at any age, most patients with invasive cancer are over 65. Some of the association between aging and cancer is attributed to immunosenescence, errors accumulated in DNA over a lifetime and age related changes in the endocrine system. Aging's effect on cancer is complicated by factors such as DNA damage and inflammation promoting it and factors such as vascular aging and endocrine changes inhibiting it. Some slow growing cancers are particularly common, but often are not fatal. Autopsy studies in Europe and Asia showed that up to 36% of people have undiagnosed and apparently harmless thyroid cancer at the time of their deaths and that 80% of men develop prostate cancer by age 80. As these cancers do not cause the patient's death, identifying them would have represented overdiagnosis rather than useful medical care. The three most common childhood cancers are leukemia (34%), brain tumors (23%) and lymphomas (12%). In the United States cancer affects about 1 in 285 children. Rates of childhood cancer increased by 0.6% per year between 1975 and 2002 in the United States and by 1.1% per year between 1978 and 1997 in Europe. Hippocrates (c. 460 BC – c. 370 BC) described several kinds of cancer, referring to them with the Greek word καρκίνος karkinos (crab or crayfish). Galen stated that "cancer of the breast is so called because of the fancied resemblance to a crab given by the lateral prolongations of the tumor and the adjacent distended veins". Celsus (c. 25 BC – 50 AD) translated karkinos into the Latin cancer, also meaning crab and recommended surgery as treatment. The German professor Wilhelm Fabry believed that breast cancer was caused by a milk clot in a mammary duct. The Dutch professor Francois de la Boe Sylvius, a follower of Descartes, believed that all disease was the outcome of chemical processes and that acidic lymph fluid was the cause of cancer. His contemporary Nicolaes Tulp believed that cancer was a poison that slowly spreads and concluded that it was contagious. The physician John Hill described tobacco sniffing as the cause of nose cancer in 1761. With the widespread use of the microscope in the 18th century, it was discovered that the 'cancer poison' spread from the primary tumor through the lymph nodes to other sites ("metastasis"). This view of the disease was first formulated by the English surgeon Campbell De Morgan between 1871 and 1874.
Қоғам және мәдениет
Көптеген аурулардың (мысалы, жүрек жеткіліксіздігі) жағдайы қатерлі ісікке қарағанда нашар болғанымен, қатерлі ісік кең таралған қорқыныш пен тыйым салынған тақырып болып табылады. Өлімге алып келетін қатерлі ісіктерді сипаттау үшін "ұзаққа созылған ауру" деген эвфемизм әлі де көптеген некрологтарда аурудың нақты аты айтылмай қолданылады, бұл айқын стигманы көрсетеді. Қатерлі ісік "С сөзі" деп те аталады; Macmillan Cancer Support осы терминді қолданып, ауруға қатысты қорқынышты азайтуға тырысады. Нигерияда қатерлі ісік ауруының жергілікті атауы ағылшын тілінде "емделмейтін ауру" деп аударылады. Қатерлі ісік міндетті түрде қиын және көбінесе өлімге алып келетін ауру деген терең сенім, қоғамның қатерлі ісік статистикасын жинақтау жүйесінде де көрінеді: ең көп кездесетін қатерлі ісік түрі – меланома емес тері қатерлі ісіктері, ол әлемдегі қатерлі ісік жағдайларының үштен бірін құрайды, бірақ өлімге аз себеп болады. Олар оңай емделеді және көбінесе бір реттік, қысқа амбулаториялық процедурамен толық жазылады, сондықтан қатерлі ісік статистикасына кіргізілмейді. Батыстық көзқарас бойынша, қатерлі ісікпен ауыратын адамның құқықтарына медициналық жағдайды толық ашу міндеті және адамның жеке құндылықтарын ескере отырып, бірлесіп шешім қабылдауға қатысу құқығы кіреді. Басқа мәдениеттерде басқа құқықтар мен құндылықтар басым болуы мүмкін. Мысалы, Африканың көптеген мәдениеттерінде жеке тұлғалықтан гөрі отбасылық бірлік маңыздырақ. Африканың кейбір аймақтарында диагноз кешігіп қойылады, емдеу мүмкін болмайды, ал емдеуге қолжеткізілсе, ол отбасыны банкротқа дейін жеткізеді. Осы факторларға байланысты, Африкадағы денсаулық сақтау қызметкерлері отбасы мүшелеріне диагнозды қалай, қашан және қандай жолмен жеткізуге шешім қабылдауға мүмкіндік береді, және олар оны ақырындап және икемделіп жеткізеді, адам жаңалыққа қызығушылық танытқанда және оны қабылдауға дайын болғанда. 1970 жылдары АҚШ-та қатерлі ісікке қарсы емдеудің біршама танымал әдісі – қатерлі ісікке нашар көзқарас себепті деген идеяға негізделген, арнайы әңгімелеу терапиясы болды. Алғашқы идея қазір көбінесе бекершілік деп есептелсе де, оның бір бөлігі әлі де сақталған, оң пікірді қасады дамыту өмір сүруді ұзартуға көмектеседі деген жалған сеніммен. Бұл түсінік әсіресе сүт безі қатерлі ісігінің мәдениетінде күшті.
Экономикалық әсері
2015 жылы АҚШ-та қатерлі ісікке жұмсалған жалпы денсаулық сақтау шығыны 80,2 миллиард долларға бағаланды. Қатерлі ісікпен байланысты денсаулық сақтау шығындары соңғы онжылдықта абсолюттік шамада өскенмен, 1960 жылдардан 2004 жылға дейін қатерлі ісікпен емдеуге жұмсалған денсаулық сақтау шығындарының үлесі шамамен 5% құрады. Еуропада да ұқсас үлгі байқалды, онда барлық денсаулық сақтау шығындарының шамамен 6% қатерлі ісікке жұмсалады. Денсаулық сақтау шығындары мен қаржылық залалдан басқа, қатерлі ісік аурудың салдарынан, тұрақты еңбекке жарамсыздықтан, мүгедектіктен және еңбекке жарамды жастағы ерте өлімнен туындаған өнімділік шығындары сияқты жанама шығындарға да әкеледі. Бұған қоса, қатерлі ісікке байланысты бейресми күтімге жұмсалатын шығындар да бар. Жанама шығындар мен бейресми күтімге жұмсалатын шығындар көбінесе қатерлі ісікке байланысты денсаулық сақтау шығындарынан асып түседі немесе оған тең болады. Егер жұмыс берушіде қатерлі ісікпен ауыратын адам жұмысын тиісті деңгейде атқара алмайды деген жалған сенім болса, жұмыс орнында кемсітушілікке ұшырау мүмкіндігі бар, және ол басқа қызметкерлерге қарағанда көп науқас демалыс сұрауы мүмкін. Жұмыс берушілер қатерлі ісікпен байланысты мүгедектік туралы дұрыс түсінбеушіліктерге негізделіп, жұмысқа қабылдау немесе жұмыстан босату туралы шешімдер қабылдауы да мүмкін. EEOC жұмыс берушілерге арналған әңгімелесу нұсқауларын, сондай-ақ қатерлі ісікпен ауыратын қызметкерлерді бағалау және оларға көмектесу үшін ұсынылатын шешімдердің тізімін ұсынады.
Жүктілік
Қатерлі ісік шамамен 1000 жүкті әйелдің біреуіне әсер етеді. Жүктілік кезінде ең көп кездесетін қатерлі ісіктер бала тудыру жасындағы жүкті емес әйелдердегі ең көп кездесетін қатерлі ісіктермен бірдей: сүт безінің қатерлі ісігі, жатыр мойнының қатерлі ісігі, лейкемия, лимфома, меланома, жұмыртқа безінің қатерлі ісігі және тоқ ішектің қатерлі ісігі.
Басқа жануарлар
Байыған елдерде негізінен мысықтар мен иттерге арналған ветеринариялық онкология дамып келе жатқан мамандық болып табылады және хирургия және сәулелік терапия сияқты адамдарға қолданылатын емдеудің негізгі түрлері ұсынылуы мүмкін. Ең көп кездесетін қатерлі ісік түрлері әртүрлі болғанымен, үй жануарларындағы қатерлі ісік ауруының деңгейі адамдармен салыстырғанда кем емес. Жануарлар, әдетте кеміргіштер, қатерлі ісіктерді зерттеуде жиі қолданылады, ал ірі жануарлардағы табиғи қатерлі ісіктерді зерттеу адамдардағы қатерлі ісіктерді зерттеуге көмектесуі мүмкін. Жабайы жануарлар арасында қатерлі ісік туралы деректер әлі де шектеулі. Дегенмен, 2022 жылы жарияланған зерттеуде 191 түрге жататын, 110 148 жеке жануарды қамтитын (үйге жатқызылмаған) зоопарктағы сүтқоректілерде қатерлі ісік кездесетіні анықталды. Бұл зерттеу сонымен қатар қатерлі ісік ауруының сүтқоректілер арасында біркелкі таралмағанын көрсетті. Мысалы, Carnivora тобына жататын түрлер қатерлі ісікке шалдығуға бейім (мысалы, 25%-дан астам бұлтты барс, құлақты түлкілер және қызыл қасқырлар қатерлі ісіктен өледі), ал аяқты жануарлар (әсіресе жұп аяқты жануарлар) қатерлі ісікке шалдығу қаупі төмендеу болып табылады. Адам емес жануарларда жұқпалы қатерлі ісіктердің де бірнеше түрі сипатталған, онда қатерлі ісік жануарлар арасында ісік жасушаларының таралуы арқылы таралады. Бұл құбылыс Стикер саркомасы (иттің жұқпалы жыныстық ісігі деп те аталады) бар иттерде және бет ісігі ауруы (DFTD) бар тасманиялық шайтандарда байқалады.