Кіріспе

Өкпе тініндегі жасушалардың бақылаусыз өсуімен сипатталатын қатерлі ісік – өкпе карциномасы. Өкпе қатерлі ісігі, сондай-ақ өкпе карциномасы деп аталады, өкпеден басталатын қатерлі ісік. Өкпе қатерлі ісігі тыныс жолдарының жасушаларының ДНК-сына генетикалық зақым келгендіктен пайда болады, көбінесе темекі шегу немесе зиянды химиялық заттарды жұтудан туындайды. Зақымдалған тыныс жолдарының жасушалары тежелмей көбейіп, ісік өсуіне себеп болады. Емделмесе, ісік өкпе ішінде таралып, өкпе функциясын бұзады. Соңында өкпе ісігі метастаздап, дене мүшелерінің басқа бөліктеріне таралады. Өкпе қатерлі ісігінің ерте сатысында көбінесе ешқандай белгі байқалмайды және оны медициналық бейнелеу арқылы ғана анықтауға болады. Ісік прогрестік дамығанда, көптеген адамдарда тыныс алу жүйесімен байланысты белгісіз проблемалар: жөтел, тынысқырудың қиындауы немесе кеудедегі ауырсыну сезімі пайда болады. Басқа симптомдар ісіктің орналасуы мен мөлшеріне байланысты. Өкпе қатерлі ісігіне күдік болған жағдайда, әдетте ісіктің орналасуын және таралуын анықтау үшін бірнеше бейнелеу сынақтары жүргізіледі. Өкпе қатерлі ісігінің нақты диагнозын қою үшін күдікті ісіктің биопсиясын патолог микроскоп астында қарауы қажет. Патолог қатерлі жасушаларды анықтаумен қатар, ісікті оның пайда болған жасуша түріне сәйкес жіктемелей алады. Жағдайлардың шамамен 15%-ы ұсақ жасушалы өкпе қатерлі ісігін (ҰЖКБ) құрайды, ал қалған 85% (ұсақ емес жасушалы өкпе қатерлі ісігі немесе ҰЖКБ) аденокарцинома, жалпақ жасушалы карцинома және ірі жасушалы карцинома болып табылады. Диагноз қойылғаннан кейін, ісіктің таралу деңгейін анықтау үшін қосымша бейнелеу және биопсиялар жасалады. Өкпе қатерлі ісігінің ерте сатысын емдеуге ісікті хирургиялық жолмен алып тастау, кейде сәулелік терапия және қалған қатерлі жасушаларды жою үшін химиотерапия кіреді. Кейінгі сатыдағы қатерлі ісік сәулелік терапиямен және химиотерапиямен, сондай-ақ нақты қатерлі ісік түрлерін бағыттайтын препараттармен емделеді. Дегенмен, емделген жағдайда да, диагноз қойылғаннан кейін бес жылдан кейін тірі қалатындардың саны шамамен 20% құрайды. Ертерек диагноз қойылған, жасы кішірек және әйелдерде тірі қалу көрсеткіші жоғары. Өкпе қатерлі ісігінің көп бөлігі темекі шегуден туындайды. Қалған жағдайлар асбест және радон газы сияқты зиянды заттарға ұшыраудан немесе кездейсоқ туындаған генетикалық мутациялардан пайда болады. Осылайша, өкпе қатерлі ісігінің алдын алу шаралары адамдарды зиянды химиялық заттардан аулақ болуға және темекі татуды тоқтатуға бағытталған. Темекі татуды тоқтату өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупін азайтады және диагнозы қойылғандардың емделу нәтижесін жақсартады. Өкпе қатерлі ісігі – әлемдегі ең көп диагностикаланатын және өлімге алып келетін қатерлі ісік, 2020 жылы 2,2 миллион жағдай тіркеліп, 1,8 миллион адам қайтыс болды. Өкпе қатерлі ісігі 40 жасқа дейінгілерде сирек кездеседі; диагноз қойылған кезде орташа жас 70 жас, ал қайтыс болған кезде орташа жас 72 жас. Таралу және нәтижелер темекі қолдану үлгілеріне байланысты әлемнің әртүрлі аймандарында әртүрлі болады. 20 ғасырда темекі шегудің пайда болуына дейін өкпе қатерлі ісігі сирек кездесетін ауру еді. 1950-1960 жылдары өкпе қатерлі ісігі мен темекі шегу арасындағы байланыс туралы дәлелдер көбейіп, көптеген ірі ұлттық денсаулық сақтау ұйымдары темекі шегуден бас тарту туралы мәлімдеме жасады.

Белгілері мен симптомдары

Өкпе қатерлі ісігінің бастапқы сатыларында көбінесе ешқандай белгі байқалмайды. Егер белгілер пайда болса, олар көбінесе нақты емес тыныс алу проблемалары – жөтел, демқынқысылу немесе кеудедегі ауырсыну сияқты, және әр адамда әртүрлі болуы мүмкін. Жөтелге шалдыққандар жаңа жөтел пайда болғанын немесе бұрынғы жөтелдің жиілігі мен күшінің артқанын хабарлайды. Науас төрт адамның бірі қақырықта қанды көреді, ол аз мөлшерде қан тамшыларынан бастап, көп мөлшерде болуы мүмкін. Өкпе қатерлі ісігі диагнозы қойылғандардың шамамен жартысы демқынқысылуды сезінеді, ал 25-50% кеудеде тұрақты, жайсыз ауырсынуды сезінеді, ол уақыт өте келе бір жерде қалып қояды. Тыныс алу белгілерінен басқа, кейбіреулерде тәбет жоғалту, салмақ төмендеу, жалпы әлсіздік, қызба және түнгі терлеу сияқты жүйелік белгілер пайда болуы мүмкін. Сирек кездесетін белгілер ісіктің нақты орналасқан жерін көрсетеді. Кеудедегі ісіктер трахеяны бітеп тастау арқылы немесе диафрагмаға бағытталған нервтерге әсер ету арқылы тыныс алу қиындықтарын тудыруы мүмкін; қалқанша безді қысу арқылы жұту қиындығын; көмескі дауыс шығаруды; және симпатикалық нерв жүйесіне әсер ету арқылы Хорнер синдромын тудыруы мүмкін. Хорнер синдромы өкпенің жоғарғы бөлігіндегі ісіктерде, Панкост ісіктерінде де жиі кездеседі, олар иық ауруын тудырады, ол қолдың кішкентай саусағына дейін таралады, сондай-ақ жоғарғы қабырғалардың зақымдануына әкеледі. Көлденеңнің үстіндегі ісінген лимфа түйіндері кеуде ішінде тараған ісіктің болуын көрсетеді. Жүрекке қан ағынын шектеуші ісіктер жоғарғы қуыс вена синдромын (дененің жоғарғы бөлігінің ісінуі және демқынқысылу) тудыруы мүмкін, ал жүректің айналасына сіңген ісіктер жүректің айналасында сұйықтық жиналуына, аритмияға (жүрек соғуының бұзылуына) және жүрек жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін. Өкпе қатерлі ісігі диагнозы қойылған үш адамның біреуінде өкпеден басқа жерлерге метастаздардың таралуынан туындаған белгілер болады. Өкпе қатерлі ісігі денеде кез келген жерге метастаздарды таратуы мүмкін, ал белгілері орналасқан жеріне байланысты әртүрлі болады. Ми метастаздары бас ауруына, жүрек айнуға, құсуға, ұстамаларға және неврологиялық бұзылыстарға әкелуі мүмкін. Сүйек метастаздары ауырсынуға, сүйек сынуына және жұлынның қысылуына әкелуі мүмкін. Сүйек миына метастаздар қан жасушаларын азайтып, лейкоэритробластозға (қандағы жетілмеген жасушалар) әкелуі мүмкін. Бауыр метастаздары бауырдың үлғаюына, іштің оң жақ жоғарғы бөлігіндегі ауырсынуға, қызбаға және салмақ төмендеуіне әкелуі мүмкін. Өкпе ісіктері көбінесе организмдегі гормондардың өзгеруіне себеп болады, бұл ерекше белгілерге, яғни паранеопластикалық синдромдарға әкеледі. Гормондардың қате бөлінуі қандағы минералдардың концентрациясының күрт өзгеруіне әкелуі мүмкін. Ең көп кездесетін жағдай – гиперкальциемия (қандағы кальцийдің жоғары деңгейі), ол паратиреоид гормонымен байланысты белоктың немесе паратиреоид гормонының артық өндірісінен туындайды. Гиперкальциемия құсу, іш ауруы, іш қату, шөлдеудің күшеюі, жиі зәр шығару және сананың шатасуы сияқты белгілермен көрінеді. Өкпе қатерлі ісігі бар адамдарда адренокортикотроптық гормонның дұрыс бөлінбеуінен гипокалемия (калий деңгейінің төмендеуі), сондай-ақ антидиуретикалық гормонның немесе атриальдік натрийретикалық пептидтің артық өндірілуінен гипонатриемия (натрий деңгейінің төмендеуі) жиі кездеседі. Өкпе қатерлі ісігі бар үш адамның біреуінде тырнақтардың иілуі байқалады, ал он адамның біреуінде гипертрофиялық өкпе остеоартропатиясы (тырнақтардың иілуі, буындардың ауыруы және терінің қалыңдауы) дамуы мүмкін. Өкпе қатерлі ісігі бар адамдарда паранеопластикалық синдром ретінде әртүрлі аутоиммундық аурулар пайда болуы мүмкін, соның ішінде Ламберт-Итон миастениялық синдромы (бұлшықет әлсіздігін тудырады), сезімтал нейропатиялар, бұлшықет қабынуы, мидың ісінуі және мидың, лимбикалық жүйенің немесе ми сабағының аутоиммундық зақымдануы. Өкпе қатерлі ісігі бар он екі адамның біреуінде паранеопластикалық қан ұюы, оның ішінде көшпелі веноздық тромбофлебит, жүректегі ұюлар және таралған ішектік коагуляция (дене бойындағы ұюлар) болуы мүмкін. Тері және бүйрекке қатысты паранеопластикалық синдромдар сирек кездеседі, олардың әрқайсысы өкпе қатерлі ісігі бар науқастардың 1% - ға жуығында кездеседі.

Диагностика

Өкпе қатерлі ісігіне күдікті адамның ісіктердің бар-жоғын, таралуын және орналасуын бағалау үшін бейнелеу тексерулері жасалады. Біріншіден, көптеген жедел жәрдем көрсетушілер өкпеде ісік бар ма, жоқ па, деп көкірек рентгеніне түсіреді. Рентгендік суретте анық ісік, медиастинустың кеңеюі (сол жердегі лимфа түйіндеріне таралуын көрсетеді), ателектаз (өкпелердің құлауы), консолидация (пневмония) немесе плевралық эффузия көрінуі мүмкін; алайда, кейбір өкпе ісіктері рентгенде көрінбейді. Содан кейін көптеген адамдар компьютерлік томография (КТ) сканилеуінен өтеді, ол ісіктердің мөлшері мен орналасуын анықтай алады. Диагноз қойылған кезде өкпе қатерлі ісігі ісік пайда болған жасушалардың түріне қарай жіктеледі; әртүрлі жасушалардан пайда болған ісіктер әртүрлі дамиды және емдеуге әртүрлі жауап береді. Өкпе қатерлі ісігінің екі негізгі түрі бар, олар микроскоп астында гистопатологтың қараған қатерлі жасушалардың мөлшері мен сыртқы түріне қарай жіктеледі: ұсақ жасушалы өкпе қатерлі ісігі (SCLC; жағдайлардың 15%-ы) және ұсақ емес жасушалы өкпе қатерлі ісігі (NSCLC; жағдайлардың 85%-ы). SCLC ісіктері көбінесе өкпенің ортасында, негізгі тыныс жолдарында табылады. Олардың жасушалары кішкентай болып көрінеді, шекаралары анық емес, азын цитоплазмасы, көп митохондриясы және түйіршікті хроматині бар ерекше ядролары бар және ядрошалары көрінбейді. NSCLC үш түрдегі қатерлі ісіктің тобын құрайды: аденокарцинома, жалпақ жасушалы карцинома және ірі жасушалы карцинома. Өкпе қатерлі ісігінің шамамен 40%-ы аденокарцинома болып табылады. Олардың жасушалары үш өлшемді жиынтықтарда өседі, безді жасушаларға ұқсайды және муцин өндіруі мүмкін. Өкпе қатерлі ісігінің шамамен 30%-ы жалпақ жасушалы карцинома болып табылады. Олар әдетте үлкен тыныс жолдарына жақын орналасады. Ісіктер кератин қабаттары бар жасушалардың қабаттарынан тұрады. Ісіктің ортасында қуыс қуыс және онымен байланысты жасушалардың өлімі жиі кездеседі. Өкпе қатерлі ісігінің 10%-дан азы ірі жасушалы карцинома болып табылады, себебі жасушалар үлкен, цитоплазмасы артық, ядросы үлкен және айқын ядрошалары бар. Өкпе қатерлі ісігінің шамамен 10%-ы сирек кездесетін түрлерді құрайды. Оларға аденосквамалық карцинома сияқты жоғарыда аталған субтиптердің қоспалары, сондай-ақ карциноидтық ісіктер және саркоматоидтық карциномалар сияқты сирек кездесетін субтиптер кіреді. Бірнеше өкпе қатерлі ісігінің түрлері қатерлі жасушалардың өсу сипаттамаларына қарай жіктеледі. Аденокарциномалар лепидтік (бірқатар альвеолалық қабырғалардың беті бойымен өсетін), ацинарлық және папиллярлық немесе микропапиллярлық және қатты түрлерге жіктеледі. Лепидтік аденокарциномалар ең аз агрессивті болып саналады, ал микропапиллярлық және қатты түрдегі аденокарциномалар ең агрессивті болып саналады. Жасушалық морфологияны зерттеуден басқа, биопсиялар көбінесе иммуногистохимиялық бояумен өкпе қатерлі ісігінің жіктелуін растау үшін боялады. SCLC нейроэндокринді жасушалардың хромогранин, синаптофизин және CD56 сияқты маркерлерін көрсетеді. Аденокарциномалар Нэпсин А және ТТФ 1 экспрессиясын көрсетеді; жалпақ жасушалы карциномаларда Нэпсин А және ТТФ 1 жоқ, бірақ p63 және оның қатерлі ісікке тән изоформасы p40 экспрессиясын көрсетеді. Өкпе қатерлі ісігін ажырату үшін CK7 және CK20 да жиі қолданылады. CK20 бірнеше қатерлі ісіктерде кездеседі, бірақ әдетте өкпе қатерлі ісігінде жоқ. CK7 көптеген өкпе қатерлі ісігінде кездеседі, бірақ жалпақ жасушалы карциномаларда жоқ.

Скрининг

Кейбір елдер өкпе қатерлі ісігіне жоғары тәуекел тобына жататын адамдарды әртүрлі мерзімдерде төмен дозалы КТ (компьютерлік томография) көмегімен тексеруді ұсынады. Скринингтік бағдарламалар өкпе қатерлі ісігінің белгілері әлі байқалмаған адамдарда ісікті ерте анықтауға мүмкіндік береді, бұл идеалды жағдайда, ісікті сәтті емдеуге және өлім-жітімді азайтуға жеткілікті уақытты қамтамасыз етеді. Жоғары тәуекел тобындағы адамдарда жүйелі түрде төмен дозалы КТ тексерулері өкпе қатерлі ісігінен болатын өлім-жітімді 20%-ға дейін төмендетуі мүмкін екені дәлелденген. Бұл топтар үшін пайдасы бар екеніне қарамастан, скринингтің потенциалды зиянына қажетсіз тексерулерге, инвазивті процедураларға және психологиялық стресске әкелуі мүмкін "жалған оң" нәтижелер жатады. Сирек болғанымен, радиация салдарынан туындаған қатерлі ісікке шалдығу қаупі де бар. АҚШ Алдын алу қызметтері жөніндегі жұмыс тобы 55-тен 80 жасқа дейінгі, кем дегенде 30 пакет жыл темекі тартқан адамдарға жыл сайын төмен дозалы КТ көмегімен скрининг жасауды ұсынады. Еуропалық комиссия Еуропалық одақтағы қатерлі ісіктерді анықтау бағдарламаларын кеңейтіп, қазіргі немесе бұрынғы темекі шегушілерге төмен дозалы КТ тексеруін қосуды ұсынады. Сол сияқты, Канаданың алдын алу денсаулығы жөніндегі жұмыс тобы 55-тен 74 жасқа дейінгі, 30 пакет жылдан астам темекі тартқан қазіргі немесе бұрынғы темекі шегушілерді өкпе қатерлі ісігіне тексеруді ұсынады.

Емдеу

Өкпе қатерлі ісігінің емделуі оның нақты клеткалық түріне, таралу деңгейіне және адамның денсаулығына байланысты. Ерте сатыдағы қатерлі ісіктерді емдеудің көп қолданылатын әдістеріне ісікті хирургиялық жолмен алып тастау, химиотерапия және сәулелік терапия жатады. Кейінгі сатыдағы қатерлі ісіктер үшін химиотерапия мен сәулелік терапия жаңа мақсатты молекулалық терапиялармен және иммундық бақылау тежегіштерімен (ингибиторларымен) біріктіріледі. Өкпе қатерлі ісігін емдеудің барлық схемалары өмір сапасын жақсарту үшін өмір салтын өзгертумен және паллиативтік күтіммен бірге қолданылады.

Өкпедегі ұсақ жасушалы қатерлі ісік

Шекті сатыдағы СКЛК әдетте химиотерапия мен радиотерапияның комбинациясымен емделеді. Химиотерапия үшін Ұлттық жан-жақты қатерлі ісік желісі мен Американдық көкпе дәрігерлер колледжінің нұсқаулықтарында платинаға негізделген химиотерапиялық препарат – цисплатин немесе карбоплатин – этопосид немесе иринотеканмен біріктіріліп, 4-6 цикл ұсынылады. Бұл әдетте алғашқы екі химиотерапия циклымен бірге, күн сайын екі рет 45 Gray (Gy) дозасында кеуде қуысының радиациялық терапиясымен бірге жүргізіледі. Бірінші қатарлы терапияны қабылдағандардың 80%-ына дейін ремиссияға қол жеткізеді; алайда, көптеген адамдар химиотерапияға төзімді аурумен қайта ауырады. Қайта ауыратын науқастарға екінші қатарлы химиотерапия тағайындалады. Топотекан және лурбинектедин АҚШ-тың FDA-сымен осы мақсатта бекітілген. Иринотекан, паклитаксел, доцетаксел, винорелбин, этопозид және гемцитабин де кейде қолданылады және олардың тиімділігі де шамалы. Ми метастаздарының қаупін азайту және шектеулі сатыдағы ауруда өмір сүруді жақсарту үшін профилактикалық бас сүйегінің сәулелендірілуі қолданылуы мүмкін. Кең таралған СКЛК алдымен цисплатин немесе карбоплатинмен бірге этопозидпен емделеді. Радиотерапия тек аса ауыр симптомдар тудыратын ісіктерді кішірейту үшін қолданылады. Стандартты химиотерапияны иммундық бақылау нүктесінің ингибиторымен біріктіру, ауруға шалдыққандардың аз бөлігінің өмір сүру ұзақтығын жақсарта алады, орташа адамның өмір сүру ұзақтығын шамамен 2 айға ұзартады.

Өкпедегі шағын емес жасушалы қатерлі ісік

І және ІІ сатыдағы NSCLC үшін емдеудің алғашқы бағыты көбінесе өкпенің зардап шеккен жағын хирургиялық жолмен алу болып табылады. Толық жасушаны алып тастауға төзбейтіндер үшін өкпе тінінің кішігірім бөлігін клиндік резекция немесе сегменттектомия арқылы алып тастауға болады. Орталықта орналасқан ісіктері бар және басқа жағынан сау тыныс алу жүйесі бар адамдарға өкпені толық алып тастау үшін күрделі операция (пневмонектомия) жасалуы мүмкін. Тәжірибелі торакалды хирургтар және үлкен көлемді хирургиялық клиника өмір сүру мүмкіндігін арттырады. Операциядан өтпейтін немесе өткізе алмайтындарға сәулелік терапия тағайындалады. Стереотаксикалық дене сәулелену емдеуі ең жақсы тәжірибе болып табылады және әдетте 1-2 апта ішінде бірнеше рет жүргізіледі. Химиялық терапияның І сатыдағы NSCLC-мен ауыратын науқастарға тиімділігі шамалы, ал ең алғашқы сатыдағы аурумен ауыратындарда аурудың нәтижесі нашарлауы мүмкін. II сатыдағы аурумен ауыратын науқастарда химиялық терапия әдетте операциядан кейін 6-12 аптадан кейін басталады, мұнда бүйрек аурулары, нейропатия немесе есту қабілетінің нашарлауы бар науқастарға цисплатин немесе карбоплатин винорельбин, пеметрексед, гемцитабин немесе доцетакселмен бірге 4 циклға дейін беріледі. III сатыдағы NSCLC-ні емдеу аурудың сипатына байланысты. Аурудың таралуы шектеулі науқастарға ісік пен зақымдалған лимфа түйіндерін алып тастау үшін операция жасалуы мүмкін, содан кейін химиялық терапия және мүмкін сәулелік терапия тағайындалады. Әсіресе ірі ісіктері бар (T4) және операция жасау мүмкін емес науқастарға иммунотерапиялық дүрвалумабпен бірге химиялық және сәулелік терапия комбинациясы тағайындалады. Химиялық терапия мен сәулеленудің біріктірілген емдеуі химиялық терапиядан кейін сәулеленуге қарағанда өмір сүру ұзақтығын арттырады, бірақ бұл біріктірілген емдеудің жанама әсерлері күштірек болады. IV сатыдағы аурумен ауыратын науқастарға ауырсынуды басатын дәрілер, сәулелік терапия, иммунотерапия және химиялық терапия қолданылады. Көптеген прогрессивті ауру жағдайларын қатерлі жасушалардың генетикалық құрамына байланысты мақсатты терапиямен емдеуге болады. Ісіктердің 30% дейінінде EGFR генінде мутациялар болады, нәтижесінде EGFR протеинінің белсенділігі артады; оларды EGFR ингибиторлары – осимертиниб, эрлотиниб, гефитиниб, афатиниб немесе дакоминибпен емдеуге болады, осимертиниб эрлотиниб пен гефитинибтен артық екені белгілі, ал барлығы химиялық терапиядан артық. NSCLC-мен ауыратын науқастардың 7% дейінінде гипербелсенді ALK протеинін тудыратын мутациялар болады, оларды ALK ингибиторлары – кризотиниб немесе оның ізбасарлары алектиниб, бригатиниб және серитинибпен емдеуге болады. ALK ингибиторларымен емделген және рецидивке ұшыраған науқастар үшін үшінші буын ALK ингибиторы – лорлатинибпен емдеу мүмкін. NSCLC-нің 5% дейінінде MET белсенділігі жоғары болады, оны MET ингибиторлары – капматиниб немесе тепотинибпен тежеуге болады. Кейбір сирек кездесетін мутациялары бар қатерлі ісіктер үшін де мақсатты терапиялар бар. Гипербелсенді BRAF (NSCLC-нің шамамен 2% - ы) бар қатерлі ісіктерді дабрафенибпен бірге MEK ингибиторы траметинибпен емдеуге болады; белсенді ROS1 (NSCLC-нің шамамен 1% - ы) бар қатерлі ісіктерді кризотинибпен, лорлатинибпен немесе энтректинибпен емдеуге болады; гипербелсенді NTRK (NSCLC-нің <1% - ы) – энтректинибпен немесе ларотректинибпен; белсенді RET (NSCLC-нің шамамен 1% - ы) – селперкатинибпен емдеуге болады. Қазіргі молекулалық терапиямен емдеуге болмайтын NSCLC-мен ауыратын науқастарға химиялық терапия мен иммундық бақылау нүктесінің ингибиторлары тағайындалады, олар қатерлі жасушалардың иммундық T-жасушаларын белсенділігін жоғалтуына жол бермейді. Химиялық терапиялық препаратты таңдау NSCLC субтипіне байланысты: жалпақ жасушалы карцинома үшін цисплатин + гемцитабин, жалпақ жасушалы емес карцинома үшін цисплатин + пеметрексед. Иммундық бақылау нүктесінің ингибиторлары PD-L1 протеинін экспресстейтін ісіктерге қарсы ең тиімді, бірақ кейде экспресстемейтін ісіктерге де тиімді. Пембролизумаб, атезолизумаб немесе ниволумаб пен ипилимумабтың комбинациясы – барлығы PD-L1 экспрессияланатын ісіктерге қарсы химиялық терапиядан артық. Жоғарыда аталған емдеулерге рецидив болған жағдайда екінші реттік химиялық терапиялық препараттар – доцетаксель және рамуцирумаб қолданылады.

Паллиативтік көмек

Өкпе қатерлі ісігінің емделу кезінде, ауру белгілерін жеңілдетуге және жайсыздықты азайтуға бағытталған паллиативтік көмек (медициналық көмек) енгізу, өкпе қатерлі ісігімен ауыратын адамдардың өмір сүру ұзақтығы мен өмір сапасын жақсартады. Өкпе қатерлі ісігінің ең көп кездесетін белгілері – демікпе және ауырсыну. Қосымша оттегі, жақсартылған ауа ағыны, науқастың жағдайын өзгерту, төсекке дұрыс жатқызу және аз дозадағы морфин демікпені жеңілдетуге көмектеседі. Жөтел де жиі кездеседі, оны опиоидтармен немесе жөтелді басатын дәрілермен басқаруға болады. Кейбір науқастар терминалдық делирий – шатасу, түсініксіз қимылдар немесе ұйқы мен ояну циклінің бұзылуы – симптомдарын бастан өткереді, оларды антипсихотикалық препараттармен, аз дозадағы седативтермен және қандағы қант деңгейінің төмендеуі, іш қату және сепсис сияқты жайсыздықтардың басқа да себептерін анықтау арқылы басқаруға болады. Өмірдің соңғы күндерінде көптеген адамдарда тыныс жолдарында сұйықтық жинақталады, бұл тыныс алғанда сыңғырлаған дыбыс тудырады. Бұл тыныс алу қиындықтарын тудырмаса да, отбасы мүшелері мен күтім көрсететін адамдарды алаңдатуы мүмкін. Терминалдық секрецияны антихолинергиялық препараттармен азайтуға болады. Тіпті қарым-қатынас жасай алмайтын немесе санасы төмен науқастарда да қатерлі ісікке байланысты ауырсыну болуы мүмкін, сондықтан ауырсынуды басатын дәрілер әдетте өлімге дейін жалғастырылады.

Тәжірибе

Өкпе қатерлі ісігінің болжамының белгісіздігі көбінесе өкпе қатерлі ісігімен күресіп жатқан адамдар мен олардың отбасыларына стресс тудырады және болашаққа қатысты жоспарлауды қиындатады. Қатерлі ісігі ремиссияға енгендер жиі ісіктің қайта оралуынан немесе прогрессиялауынан қорқады, бұл нашар өмір сапасымен, теріс көңіл-күймен және функционалдық бұзылыстармен байланысты. Бұл қорқыныш жиі немесе ұзаққа созылған бақылауға арналған бейнелеу зерттеулерімен және қатерлі ісік қаупі туралы басқа да еске салғыштармен күшейеді.

Себептер

Өкпе қатерлі ісігі өкпе жасушаларының ДНК-сына генетикалық зақым келгендіктен пайда болады. Бұл өзгерістер кейде кездейсоқ болып жатады, бірақ көбінесе темекі түтіні сияқты зиянды заттарды тыныс арқылы жұтқаннан туындайды. Қатерлі ісікке себеп болатын генетикалық өзгерістер жасушаның қалыпты жұмысына, оның ішінде жасуша көбеюіне, бағдарланған жасуша өліміне (апоптозға) және ДНК жөндеуіне әсер етеді. Соңында жасушалар жеткілікті генетикалық өзгерістерге ұшырап, бақылаусыз өсе бастайды, ісік пайда болып, алдымен өкпе ішінде, содан кейін одан тысқары таралады. Ісіктің қарқынды өсуі мен таралуы өкпе қатерлі ісігінің белгілерін тудырады. Егер тоқтатылмаса, тараған ісік әсер еткен адамдардың өліміне алып келеді.

Темекі шегу

Темекі шегу өкпе қатерлі ісігінің басты себебі болып табылады, жағдайлардың 80%-дан 90%-ын қамтиды. Темекі шегілетін темекі мөлшері артқан сайын өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупі де артады. Темекі шегудің канцерогендік әсері темекі түтініндегі түрлі химиялық заттарға байланысты, олар ДНК мутацияларын тудырып, жасушалардың қатерлі ісікке айналу ықтималдығын арттырады. Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі темекі түтінінде кем дегенде 50 химиялық затты канцерогенді деп анықтады, ал ең күштісі – темекіге тән нитрозаминдер. Осы химиялық заттарға ұшырау ДНК-ның әртүрлі зақымдану түрлеріне әкеледі: ДНК адукттары, тотығу стресі және ДНК тізбектерінің үзілуі. Темекі түтінінің жанында болу, яғни пассивті темекі шегу де өкпе қатерлі ісігін тудыруы мүмкін. Темекі шегушімен бірге тұру өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупін 24%-ға арттырады. Темекі тартпайтын адамдардың өкпе қатерлі ісігінің шамамен 17%-ы қоршаған ортадағы темекі түтінінің жоғары деңгейіне байланысты туындайды. Электронды темекілер (вейп) өкпе қатерлі ісігінің қауіп факторы болуы мүмкін, бірақ темекіге қарағанда аз, және 2021 жылға дейін канцерогендерге ұшырағаннан кейін өкпе қатерлі ісігінің дамуына кеткен уақыттың ұзақтығына байланысты қосымша зерттеулер қажет. Темекі емес өнімдерді шегу өкпе қатерлі ісігінің дамуымен байланысты емес. Марихуана шегу, оның түтініндегі шайыр мен канцерогендердің жоғары деңгейіне қарамастан, өкпе қатерлі ісігін жеке тудырмайды. 2020 жылға дейін кокаин шегу мен өкпе қатерлі ісігінің дамуы арасындағы байланыс зерттелмеген.

Қоршаған ортаға әсер ету

Кейбір кәсіптерде кездесетін басқа да улы химиялық заттарға ұшырау өкпе қатерлі ісігінің қаупін арттырады. Кәсіби ортада карциногендерге ұшырау өкпе қатерлі ісігінің 9–15%-ын құрайды. Асбест – осының айқын мысалы, ол өкпеге тікелей немесе жанама түрде әсер етіп, қатерлі ісіктің пайда болуына себеп болады. Асбесттің барлық қолжетімді түрлеріне ұшырау қатерлі ісікке шалдығу қаупін арттырады және ұшырау уақыты ұзарған сайын қауіп те арта түседі. Асбест пен темекі шегу синергиялық түрде қауіпті күшейтеді, яғни темекі шегетін және асбестке ұшыраған адамның өкпе қатерлі ісігінен қаза табу қаупі, екі фактордың жекелеген қаупін қосудан гөрі әлдеқайда жоғары болады. Сол сияқты, радонға ұшырау – Жердің радиоактивті элементтерінің табиғи түрде ыдырауының нәтижесі – де өкпе қатерлі ісігінің қаупін арттырады. Радон деңгейі географиялық орналасуға байланысты өзгереді. Жер астындағы шахтерлер ең көп мөлшерде радонға ұшырайды, бірақ тұрғын үйлерге сіңіп кіретін тіпті төменгі деңгейдегі радон да тұрғындардың өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупін арттырады. Асбест сияқты, темекі шегу мен радонға ұшырау да қауіпті күшейтеді. Радонға ұшырау өкпе қатерлі ісігінің жағдайларының 3–14%-ына жауап береді. Әртүрлі кәсіптерде кездесетін тағы бірнеше химиялық заттар да өкпе қатерлі ісігінің қаупін арттырумен байланысты, олардың ішінде ағаш сақтау, пестицидтерді қолдану және кейбір кендерді өңдеу кезінде қолданылатын мышьяк; уран кенін өндіру кезінде кездесетін иондаушы сәуле; қағаз өндірісінде қолданылатын винилхлорид; зергерлерде, керамика шеберлерінде, зымыран техникалық мамандарында және ядролық реактор операторларында бериллий; тот баспайтын болат өндірісінде, дәнекерлеуде және тері өңдеуде хром; электроплиткалаушыларда, шыны өндірісшілерінде, металл өңдеушілерде, дәнекерлеушілерде және батареялар, керамика және зергерлік бұйымдар жасаушыларда никель; сондай-ақ шахтерлерге ұшырайтын дизельдік түйін. Ауаның ластануы, әсіресе автокөліктен шығатын және жанар майды жаққан электр станцияларынан бөлінетін бөлшектер, өкпе қатерлі ісігінің қаупін арттырады. Ағаш, көмір немесе егін қалдықтарын жағу арқылы туындаған үй ішіндегі ауаның ластануы да өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупінің жоғарылауымен байланысты. Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі үй шаруашылығында көмір мен биомассаны жағудан шығатын эмиссияны тиісінше "қатерлі ісік тудыратын" және "мүмкін қатерлі ісік тудыратын" деп жіктеді.

Басқа аурулар

Өкпе қабынуына себеп болатын бірнеше басқа аурулар өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупін арттырады. Бұл байланыс созылмалы обструктивті өкпе ауруында ең күшті байқалады – қабыну деңгейі жоғарырақ болғандарда қауіп артады, ал ингаляциялық кортикостероидтармен емделгендерде қабыну төмендегендіктен қауіп азаяды. Альфа-1 антитрипсин тапшылығы, интерстициалды фиброз, склеродермия, Chlamydia pneumoniae инфекциясы, туберкулез және ВИЧ инфекциясы сияқты өкпедегі және иммундық жүйедегі басқа да қабыну аурулары өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупін арттырады. Эпштейн-Барр вирусы Азия халқында сирек кездесетін өкпе қатерлі ісігі – лимфоэпителиома тәрізді карциноманың дамуымен байланысты, бірақ Батыс елдеріндегі адамдарда осылай емес. Адам папилломавирустары, BK вирусы, JC вирусы, адам цитомегаловирусы, SV40, қызылша вирусы және Torque teno вирусы сияқты бірнеше басқа инфекциялық агенттердің өкпе қатерлі ісігінің дамуындағы рөлі зерттелді, бірақ 2020 жылға дейін нәтижелері нақты емес.

Генетика

Белгілі бір ген комбинациялары кейбір адамдарды өкпе қатерлі ісігіне көбірек сезімтал етуі мүмкін. Өкпе қатерлі ісігі бар адамдардың жақын туыстарының өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупі, кәсіби факторлар мен темекі шегу әдеттерін ескергеннен кейін де, орташа адамнан шамамен екі есе жоғары. Геномдық ауқымды ассоциациялық зерттеулер өкпе қатерлі ісігі қаупімен байланысты көптеген гендік варианттарды анықтады, олардың әрқайсысы қауіптің аз ғана өсуіне себеп болады. Бұл гендердің көпшілігі канцерогенезбен байланысты белгілі жолдарға қатысады, атап айтқанда ДНҚ жөндеу, қабыну, жасуша бөліну циклі, жасушалық стресске жауап және хроматин құрылымын өзгерту. Әртүрлі қатерлі ісіктердің пайда болу қаупін арттыратын кейбір сирек кездесетін генетикалық аурулар, мысалы, ретинобластома және Ли-Фраумени синдромы, өкпе қатерлі ісігінің пайда болу қаупін де арттырады.

Патогенез

Барлық қатерлі ісіктер сияқты, өкпе қатерлі ісігі де ісік жасушаларының шексіз көбеюіне, қан тамырларының өсуін стимуляциялауына, апоптоздан (бағдарламаланған жасуша өлімінен) қашуына, өсуді ынталандыратын сигнал молекулаларын өндіруіне, өсуді тежейтін сигнал молекулаларын елемеуіне және соңында айналағы тіндерге таралуына немесе организм бойына метастаздануына себеп болатын мутациялар арқылы басталады. Әртүрлі ісіктер осы қабілеттерді әртүрлі мутациялар арқылы иемдене алады, бірақ көбінесе қатерлі ісікке әсер ететін мутациялар онкогендерді белсендіреді және ісік тежегіштерін инактивациялайды. Кейбір мутациялар – "басқарушы мутациялар" деп аталады – әсіресе аденокарциномаларда жиі кездеседі және ісіктің дамуына үлкен үлес қосады. Бұлар әдетте рецепторлы тирозинкиназалар EGFR, BRAF, MET, KRAS және PIK3CA-да кездеседі. Сол сияқты, кейбір аденокарциномалар тирозинкиназалар ALK, ROS1, NTRK және RET-тің жоғары экспрессиясына алып келетін хромосомалық қайта құрылымдармен шақырылады. Әдетте, бір ісікте тек бір басқарушы мутация болады. Керісінше, SCLC-де бұл басқарушы мутациялар сирек кездеседі, оның орнына көбінесе ісік тежегіштері p53 және RB-ны инактивациялайтын мутациялар болады. 3-ші хромосоманың қысқа қолдағы ісік тежегіш гендерінің тобы барлық өкпе қатерлі ісігінің дамуының ерте кезеңінде жиі жоғалады.

Тамақ және өмір сүру салты

Бірнеше тағамдар мен диеталық қоспалар өкпе қатерлі ісігінің қаупімен байланысты. Кейбір жануар өнімдерін көп мөлшерде тұтыну – қызыл ет (бірақ басқа ет немесе балық емес), қаныққан майлар, сондай-ақ нитрозаминдер мен нитриттер (тұздалған және ысталған еттерде кездесетін) – өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупін арттырады. Керісінше, жемістер мен көкөністерді көп мөлшерде тұтыну өкпе қатерлі ісігінің қаупін азайтады, әсіресе крестгүлді көкөністер мен шикі жемістер мен көкөністерді тұтыну. Жемістер мен көкөністердің пайдалы әсерлеріне негізделген, бірнеше жеке витаминдерді қосымша қабылдау зерттелді. А витамині немесе бета-каротин қосымша қабылдау өкпе қатерлі ісігіне әсер етпеді, керісінше, өлім-жітімді сәл арттырды. Е витамині немесе ретиноидтармен диеталық толықтыру да әсер етпеді. Полиқанықпаған майлар, шай, алкогольді сусындар және кофе тұтынудың барлығы өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупін азайтумен байланысты. Диетамен қатар, дене салмағы мен жаттығу әдеттері де өкпе қатерлі ісігінің қаупімен байланысты. Артық салмақ өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупін азайтумен байланысты, мүмкін, темекі шегушілердің дененің салмағы аз болу тенденциясына байланысты. Дегенмен, салмақ аз болу да өкпе қатерлі ісігінің қаупін азайтумен байланысты. Кейбір зерттеулер жүйелі түрде жаттығу жасайтындардың немесе жақсы жүрек-қан тамырларына ие адамдардың өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупі төмен екенін көрсетті.

Эпидемиология

Дүние жүзінде өкпе қатерлі ісігі ең көп диагноз қойылатын қатерлі ісік түрі және қатерлі ісіктен болатын өлімнің басты себебі болып табылады. 2020 жылы 2,2 миллион жаңа жағдай тіркелді, ал 1,8 миллион адам өкпе қатерлі ісігінен қайтыс болды, бұл барлық қатерлі ісіктен қайтыс болғандардың 18% құрайды. Темекі тартудың жоғары деңгейі мен халықтың қартаюына байланысты 2035 жылға қарай өкпе қатерлі ісігінен болатын өлім-жітім жаһандық деңгейде жыл сайын шамамен 3 миллионға дейін өсуі күтілуде. Өкпе қатерлі ісігі 40 жасқа дейінгілерде сирек кездеседі; одан кейін жас өскен сайын қатерлі ісікке шалдығу деңгейі артады және 80 жасқа келгенде тұрақтанады. Өкпе қатерлі ісігімен диагноз қойылған адамның орташа жасы 70, ал өлімнің орташа жасы 72 жасқа тең. Өкпе қатерлі ісігінің таралуы географиялық орналасу мен жынысқа байланысты өзгереді, ең жоғары көрсеткіштер Микронезия, Полинезия, Еуропа, Азия және Солтүстік Америкада байқалады; ал Африка мен Орталық Америкада ең төмен көрсеткіштер тіркеледі. Жалпы, өмірінде ерлердің шамамен 8%-ы және әйелдердің 6%-ы өкпе қатерлі ісігіне шалдығады. Ерлер мен әйелдер арасындағы өкпе қатерлі ісігінің қатынасы географиялық аймаққа қарай айтарлықтай өзгереді, Белоруссияда шамамен 12:1 болса, Бразилияда 1:1-ге жуықтап келеді, бұл темекі шегу әдеттерінің айырмашылығына байланысты болуы мүмкін. Өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупі қоршаған ортаның әсеріне, атап айтқанда темекі шегуге, сондай-ақ кен өндіру, кеме жасау, мұнай өңдеу және асбестпен байланысты жұмыстар сияқты кәсіби тәуекелдерге байланысты. Сигарет шегушілер өкпе қатерлі ісігінің 85-90% жағдайының себебін құрайды, ал темекі шегушілердің 15%-ы өкпе қатерлі ісігіне шалдығады. Темекі шегуші емес адамдардың өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупі де темекі тартуға байланысты; темекі түтініне ұшырау (яғни, темекі түтіні бар жерде болу) өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупін шамамен 30%-ға арттырады, бұл қаупік ұзаққа созылған әсерге байланысты.

Тарих

Өкпе қатерлі ісігі темекі шегу кең таралғанға дейін сирек кездесетін. Хирург Алтон Окснер 1919 жылы Вашингтон университетінің медицина студенті болғанда, оның бүкіл медицина мектебі сыныбы өкпе қатерлі ісігінен қайтыс болған адамның аутопсиясын көргенге шақырылды және оларға мұндай жағдайды қайта көрмейтінін айтты. 1912 жылы Исаак Адлер "Өкпе және бронхтардың алғашқы қатерлі өсулері" еңбегінде өкпе қатерлі ісігін "ең сирек кездесетін аурулардың бірі" деп атады; Адлер сол кезге дейін жарияланған 374 өкпе қатерлі ісігінің тізімін жасап, аурудың көбейіп бара жатқанын қорытындылады. 1920 жылдары өкпе қатерлі ісігінің өсуіне түрлі химиялық факторлардың, оның ішінде темекі түтіні, асфальт шаңы, өнеркәсіптік ауаның ластануы және Бірінші дүниежүзілік соғыстан қалған улы газдардың әсерінен туындағандығы туралы бірнеше теориялар айтылды. Келесі онжылдықтарда ғылыми дәлелдер өкпе қатерлі ісігінің себебі темекі шегу екенін көрсетті. 1940 және 1950 жылдардың басында бірнеше зерттеулер өкпе қатерлі ісігі бар адамдардың темекі шегуге бейім екенін, ал осы ауруы жоқ адамдардың темекі шекпейтінін көрсетті. 1950 жылдары бірнеше перспективалық зерттеулер жүргізілді, оның ішінде 1954 жылы жарияланған "Британдық дәрігерлер зерттеуінің" алғашқы есебі де осыны растады. Олардың барлығы темекі шегушілердің өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупі жоғары екенін көрсетті. 1953 жылы темекі түтінінен алынған шайырдың егеуқұйрықтарда ісік тудыруы мүмкін екенін көрсеткен зерттеу Life және Time журналдарында жарияланып, көпшіліктің назарын аударды. Халықтың алаңдаушылығы мен акциялар бағасының төмендеуіне байланысты 1953 жылдың желтоқсанында Американың ірі алты темекі компаниясының бас директорлары бас қосты. Олар Hill & Knowlton қоғамдық қатынастар фирмасының көмегіне жүгініп, темекіге қарсы зерттеулерді қаржыландыру арқылы жиналатын дәлелдерден алаңдату, өкпе қатерлі ісігімен байланысты байланысты "даулы" деп жариялау және осы дауды шешу үшін қосымша зерттеулер талап ету мақсатын көздеген көп бағытты стратегия жасады. Сонымен қатар, ірі темекі компанияларының ішкі зерттеулері темекі мен өкпе қатерлі ісігінің арасындағы байланысты растады, бірақ бұл нәтижелер жұртшылықтан жасырын сақталды. Темекі шегу мен өкпе қатерлі ісігін байланыстыратын дәлелдер көбейген сайын, түрлі денсаулық сақтау ұйымдары екеуінің арасындағы байланысты ресми түрде мойындады. 1962 жылы Ұлыбритания Корольдік дәрігерлер колледжі темекі шегу өкпе қатерлі ісігін тудырады деген қорытындыға келді, бұл АҚШ Бас хирургін кеңесші комитет құруға итермеледі, ол 1962 жылдың қарашасы мен 1963 жылдың желтоқсаны аралығында тоғыз рет жасырын отырыстар өткізді. Комитет 1964 жылдың қаңтарында жариялаған есебінде темекі шегу өкпе қатерлі ісігін тудыруда "барлық басқа факторлардан әлдеқайда басым" екенін көрсетті. Бұл есеп көпшілік баспасөзде кеңінен жарияланды және темекі шегу өкпе қатерлі ісігін тудырады деген жұртшылықтың мойындауына шешуші қадам болды. Радон газының зияны алғаш рет Германияның кен тауларында жұмыс істейтін адамдар арасында анықталды. 1500 жылдардан бастап кеншілерде "тау ауруы" ("Бергкранкхайт") деп аталатын өлімге әкелетін ауру пайда болды, ол 19 ғасырдың соңында өкпе қатерлі ісігі екені анықталды. 1938 жылға қарай, зардап шеккен аймақтардағы кеншілердің 80% -ы осы аурудан қайтыс болды. 1950 жылдары радон және оның ыдырау өнімдері кеншілерде өкпе қатерлі ісігінің себептері ретінде танылды. Көптеген зерттеулер негізінде Халықаралық қатерлі ісік зерттеу агенттігі 1988 жылы радонды "адам үшін канцерогенді" деп жіктеді. 1956 жылы шведтердің үйлерінде радон анықталды. Келесі онжылдықтарда әлемнің көптеген елдерінде тұрғын үйлерде радонның жоғары концентрациясы табылды; 1980 жылдары көптеген елдер тұрғын үй радонын тізімдеуге және азайтуға арналған ұлттық бағдарламалар құрды. Өкпе қатерлі ісігін емдеу үшін алғашқы пневмонектомия 1933 жылы Миссури штатының Сент-Луис қаласындағы Барнс ауруханасында Эвартс Грэм жасады. Келесі онжылдықтарда хирургиялық даму мүмкіндігінше көп сау өкпе тінін сақтап қалуға бағытталды, 1960 жылдары лобектомия пневмонектомиядан жиілігі бойынша асып түсті, ал клиндік резекция 1970 жылдардың басында пайда болды. Бұл үрдіс 1980 жылдары көптеген өкпе қатерлі ісігінің хирургиялық емдемесінде кеңінен қолданылатын бейне көмегімен торакоскопиялық хирургияның дамуымен жалғасты.

Зерттеу

Өкпе қатерлі ісігі ең қауіпті түрі болғамен, АҚШ Ұлттық қатерлі ісік институтынан (NCI, әлемдегі ең ірі қатерлі ісік зерттеулерін қаржыландырушы) қаржыландыру көлемі бойынша үшінші орында тұрады – ми қатерлі ісігі мен сүт қатерлі ісігінен кейін. Зерттеуге жұмсалатын жалпы қаржының жоғары деңгейіне қарамастан, өкпе қатерлі ісігінің бір өліміне жұмсалатын қаржы басқа көптеген қатерлі ісіктерге қарағанда төмендеу. 2022 жылы АҚШ-тағы әрбір өлім үшін өкпе қатерлі ісігін зерттеуге шамамен 3200 доллар жұмсалды, бұл ми қатерлі ісігі үшін (22 000 доллар), сүт қатерлі ісігі үшін (14 000 доллар) және жалпы қатерлі ісік үшін (11 000 доллар) көрсеткіштерінен айтарлықтай төмен. Жеке коммерциялық емес ұйымдарда да осы тенденция сақталады. Өкпе қатерлі ісігіне бағытталған коммерциялық емес ұйымдардың жылдық кірісі қатерлі ісік түрлері арасында бесінші орында, бірақ өкпе қатерлі ісігінің жағдайларының санына, өлім-жітімге және жоғалған өмірдің ықтимал жылдарына қарағанда кірісі төмен. Осыған қарамастан, көптеген зерттелетін өкпе қатерлі ісігінің емдеу жолдары клиникалық сынақтардан өтуде – 2021 жылға дейін 2250-ге жуық белсенді клиникалық сынақ тіркелді. Олардың көп бөлігі сәулелік терапия (сынақтардың 26%) және хирургиялық техникаларды (22%) сынап жатыр. Басқаларының көпшілігі EGFR (сынақтардың 17%), микротубулалар (12%), VEGF (12%), иммундық жолдар (10%), mTOR (1%) және гистон деацетилазалары (<1%) сияқты мақсаттарды қамтитын қатерлі ісікке қарсы бағытталған дәрілерді сынап жатыр.