Кіріспе
1930 жылы Владимир Набоков жазған «Қорғаныс» (Люжин қорғанысы; Защита Лужина, Zashchita Luzhina) романы – Владимир Набоковтың Берлинге көшкеннен кейін жазған үшінші романы. Алғаш рет ол 1930 жылы орыс тілінде, ал кейін 1964 жылы ағылшын тілінде жарық көрді.
The Defense (also known as The Luzhin Defense; Защита Лужина, Zashchita Luzhina) is the third novel written by Vladimir Nabokov after he had immigrated to Berlin. It was first published in Russian 1930 and later in English in 1964.
Жарияланым
Роман алғаш рет Набоковтың В. Сирин деген псевдонимімен орыс эмигранттық тоқсандық «Sovremennye zapiski» журналында жарық көрді, кейін эмигранттық «Slovo» баспасы оны Берлинде «Защита Лужина» (Лужин қорғанысы) деп басып шығарды. Одан үш он жылдан астам уақыт өткен соң романды Майкл Скаммелл Набоковпен бірлесіп ағылшын тіліне аударды және 1964 жылы жарыққа шықты. Ағылшын тіліндегі басылымға жазылған алғы сөздерінде Набоков «Қорғаныс» романын 1929 жылы Ле-Булуде («көбелектерді ұстауға шығып») демалыста жүргенде жазғанын, содан кейін Берлинде аяқтағанын мәлімдейді. Ол романның орталық тарауларындағы оқиғаларды шахматтық есептерде кездесетін әрекеттермен байланыстырады.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Сюжет басты кейіпкер Александр Иванович Лужинге арналған. Бала кезінде ол тартымсыз, өзіне жабысқан, сыныптастарының күлкісіне қалған бала ретінде қарастырылады. Бір күні әкесінің кештеріне келген қонақ оған шахмат ойнай аласың ба деп сұрайды. Осы кездесу оның шахмат үйренуіне себеп болады. Ол мектептен қашып, шахматтың негіздерін үйрену үшін тәтесіне барады. Ол тез арада шебер шахматшыға айналып, жергілікті жарыстарға қатысып, шахматшы ретінде деңгейін көтереді. Оның таланты керемет, он жылдың ішінде гроссмейстер атағына ие болады. Көп жыл бойы ол әлемдегі үздік шахматшылардың бірі болып қалады, бірақ әлем чемпионы бола алмайды. Бір турнирде ол романда аты аталмаған жас қызбен танысады, оның қызығушылығын оятып, оларға махаббат туады, Лужин оған үйлену ұсынысын жасайды. Бірақ ол италиялық гроссмейстер Туратимен кездескенде жағдай нашарлайды. Бұл матчта кім әлем чемпионына қарсы ойнайтынын анықтау керек еді. Ойын алдында және оның барысында Лужин психикалық күйзеліске ұшырайды, оның Туратиге қарсы мұқият жоспарланған қорғанысы алғашқы қадамдарда сәтсіз аяқталады, нәтижесінде матч жеңімпазды анықтай алмайды. Ойын тоқтатылған кезде Лужин шындықтан толық ажырап, қаланың көшелерімен сарсанады. Оны үйіне қайтарып, демалыс үйіне жеткізеді, онда ол бірте-бірте сауығып кетеді. Оның дәрігері Лужинның болашақ әйеліне шахмат оның құлдырауына себеп болғанын түсіндіреді, шахматқа қатысты барлық нәрсе оның қоршаған ортасынан алынып тасталады. Бірақ шахмат оның ойларына қайта орала бастайды (мысалы, пальто қалтасынан табылған ескі шахмат тақтасы немесе фильмдегі ақылға сыймас шахмат ойыны сияқты жағдайлардың әсерінен). Лужин өмірін шахмат ойыны ретінде көре бастайды, шахматқа деген құмарлығын қайталайтын "қозғалыстарды" байқайды. Өмірлік шахмат ойынында жеңіліске ұшырамас үшін ол қадам іздейді, бірақ жағдайдың жақындап келе жатқанын сезінеді. Соңында, бұрынғы шахмат ұстазы Валентиновпен кездескеннен кейін, Лужин "ойынды тастауы керек" екенін түсінеді, осы ойын әйеліне (онымен байланыс орнатуға тырысып жатқан) айтады. Ол ванна бөлмесіне кіріп, есіктің сыртында әйелі мен қонақтары қағып жатыр. Ол терезенің алдынан секіріп түседі, бірақ оның өлімі туралы нақты ақпарат жоқ, соңы әдейі түсініксіз қалдырылған. Романның соңғы жолы: "Есік жыртылды. «Александр Иванович, Александр Иванович!» – деп бірнеше дауыс айқайлады. Бірақ Александр Иванович жоқ еді."
Негізгі кейіпкерлер
Александр Иванович Лужин: Романның басты кейіпкері. Бала кезінде ата-анасы оны түсінбейді, әріптестері оны жамандыққа ұшыратады, көбінесе ол мұңды мінезді және көңілсіз болады. Оның достары жоқ. Есейгенде денесі ауыр, қоғаммен қарым-қатынас жасау қиын, және шатақ көңілді болады. Италиялық гроссмейстер Туратимен ойын кезінде нервтік құлауға ұшырайды. Лужиннің әйелі: Лужиннің ата-анасы қарсы болғанмен, ол Лужинге үйленеді. Алғашқыда шахмат шеберінің құпиялылығына қызығады және оның қоғаммен қарым-қатынас жасаудағы қиындықтарына аянып, аналық қамқорлыққа ие болады. Лужинмен некеде аналық рөл атқарады, оны көңіл көтеріп, шахматқа деген зиянды құштарлығынан аулақ ұстауды өз міндеті санайды. Романда оның есімі аталмайды. Иван Лужин: Александр Лужиннің әкесі. Жастарға арналған романдар жазатын жазушы. Ұлының шахматтағы таланты мен Валентиновтың қатыгез мінезі туралы роман жазуды кейінге шегеріп, қайтыс болады. Валентинов: Шахматты жақсы түсінетін (қиындықтар туғызады, бірақ өзі ойнамайды), сенімді адам, ол Лужиннің бала кезінен бастап мансабын басқарады. Ол жас Лужинді жеке пайдасы үшін пайдаланады және оның жеке дамуына мән бермейді. Лужин енді балалық дарын ретінде пайдалы болмай қалғанда, Валентинов оны әкесіне қайтарады. Турати: Итальяндық шахмат гроссмейстері. Лужин Туратимен ойын ортасында нервтік құлауға ұшырайды.
Ескертпелер
Лужин кейіпкері Набоков жеке таныс болған шахмат шебері Курт фон Барделебенге негізделген. Барделебен терезеден секіріп өміріне қол жұмды. Набоков бұл роман туралы былай деді: "Менің орыс тіліндегі барлық кітаптарымның ішінде "Қорғаныс" ең көп "жылуды" сыйлайды және таратады, бұл шахматтың өте абстрактілі екенін ескергенде қызық көрінеді". Кейін ол бұл романы "өзінің генийімен басылған шахматшының әңгімесі" деп сипаттады. Сондай-ақ, кітапқа 1925 жылғы "Шахматтық қызу" советтік фильмінің де әсері тиді.
Киноға бейімделу
Кітап 2000 жылы "Лужин қорғанысы" фильміне бейімделді. Оны Марлин Горрис түсірді, ал Джон Туртурро Лужин рөлінде ойнады.