Кіріспе

1980 жылы итальяндық қорқынышты фильм, режиссері Дарио Арженто.

Inferno – 1980 жылы итальяндық табиғаттан тыс қорқынышты фильм, сценарийін жазған және режиссерлік еткен Дарио Арженто, басты рөлдерде Айрин Миракл, Ли МакКлоски, Элеонора Джорджи, Дарья Николоди және Алида Валли. Сюжет жас жігіттің Нью-Йорктегі пәтер ғимаратында тұратын, сонымен қатар ғасырлар бойы өмір сүрген күшті сиқыршының үйі болған әпкесінің жоғалып кеткенін тергеуі туралы. Операторлық жұмысын Романо Альбани жасаса, музыкасын Кит Эмерсон жазды. «Суспирия» (1977) фильмінің тақырыптық жалғасы, бұл фильм Аржентоның «Үш ана» трилогиясының екінші бөлімі, бірақ «Үш ана» идеясын зерттейтін трилогиядағы алғашқы туынды. Ұзақ күткен «Жастың анасы» атты соңғы бөлімі 2007 жылы шықты. Трилогияның барлық үш фильмі де Томас де Квинсидің 1845 жылы жарық көрген «Suspiria de Profundis» атты туындысынан шабыттанды. Онда ол грек мифологиясындағы үш тағдыр мен инабатқа сай, үш «Қайғының әйелі» (Mater Lachrymarum, Mater Suspiriorum және Mater Tenebrarum) тұжырымын ұсынады. «Суспириядан» айырмашылығы, «Inferno» фильмi кинотеатрларда өте шектеулі көрсетілді, сондықтан бұрынғы фильмнің кассалық табысына жете алмады. Бастапқы сын-пікірлер көбінесе теріс болғанмен, жылдар өте оның беделі едәуір жақсарды. Ким Ньюман оны «1980-ші жылдардың ең бағаланбаған қорқынышты фильмі» деп атады. 2005 жылы Total Film журналы «Inferno» фильмін барлық уақыттағы 50 ең ұлы қорқынышты фильмнің бірі деп таныды.

Сюжет

Роуз Эллиот, Нью-Йорк қаласының Upper West Side-да жалғыз тұратын ақын, антиквар сатушыдан "Үш ана" атты кітап сатып алады. Алхимик Варелли жазған кітапта дүниеге қайғы, көз жасы мен қараңғылықпен билік жүргізетін үш жаман қыз бауыр туралы айтылады. Олар алхимик оларға арнап салған бөлек үйлерде тұрады. Матер Суспириорм, үшкүрінің анасы Фрайбургте тұрады. Mater Lachrymarum, көз жастардың анасы, Римде тұрады, ал Mater Tenebrarum, қараңғылықтың анасы, Нью-Йоркте тұрады. Роза Матер Тенебрарумның ғимаратында тұрғанын сезініп, Римде музыканы оқып жүрген ағасы Маркке хат жазып, оны өзіне келіп тұруын сұрайды. Роза кітаптағы ілмектерді пайдаланып, үйінің жертөлесін іздеп, еденде су толған би залына апаратын тесікті табады. Ол кілттерді жоғалтып, оларды іздеп суға түседі. Ол кілттерді қайтарып алып, қайта жүзе бастағаннан кейін, тереңдіктерден бірнеше шіріген өліктер шығады, оны қорқытады. Роза жүзіп шығып, қашып құтылады. Ол өзінің вестибюльдегі пәтеріне қайтып келе жатқанда, екі адамның "Розаның шымшылдап жүргені" туралы және бейтаныс адам үшін "бәрін жасыру" керектігі туралы шыбыртқылағандарын естиді. Содан кейін, ағаш арқалықтар ғимараттың бір жерінде құлап бастайды, бірақ көрініс Римге дейін құпия түрде жоғалады. Римде Марк Розаның хатын сабақ кезінде оқып шығады. Ол қолында құмшаң мысық ұстап тұрған сұлу студенттің қалың қарасына алаңдап қалады. Сабақ біткен соң, ол кенеттен кетеді, Марк артынан келіп, хатты қалдырады. Досы Сара хатты алып, кейін оқып шығады. Хаттың мазмұнынан қорқып, ол таксимен кітапханаға барады да, "Үш ана" кітабын табады. Сара кітапхананың жертөлесіне кіргенде, оның іші қайнап тұрған қазанмен толған бөлмені табады. Сараға кітапты таныған қорқынышты тұлға шабуыл жасайды. Ол кітапты жерге лақтырып, қашып кетеді. Үйіне оралғанда, ол Маркка телефон соғып, оның келуін сұрайды және көрші Карлодан оған серік болуын сұрайды. Жарық сөндіріліп, Сара мен Карлоны қолғап киген кісі өлтіреді. Марк екі адамның денесін және Розаның хаттарының екі сынығын табады. Полиция келгеннен кейін ол Сараның пәтерінен шығып бара жатып, баяу жүріп келе жатқан таксиді көреді. Көліктің артқы орындығында музыка студенті отыр, ол оған қадала қарап тұр. Марк Роузға телефон соғып, онымен кездесуге барамын деп уәде береді, бірақ телефон арқылы сөйлесу қысқа болады. Роза екі көлеңкелі тұлғаны өз пәтеріне кіруге дайындалып жатқанын көреді. Ол артқа қарай шығады, бірақ артынан еріп кетеді. Ол зардап шеккен зертханаға жүгіріп бара жатып, оны тырнақпен шабуылдаушы ұстап алады және сынған терезе әйнегімен гильотинаға шалады. Нью-Йоркке келгеннен кейін Марк Роуздың ғимаратына барады, онда ол үй басқарушы Кэрол мен кейбір тұрғындармен, соның ішінде қарт профессор Арнольдқа қамқорлық жасайтын медбикемен кездеседі. Марк ауру-сырқау графиня Элис Де Лонгвалл Адлермен кездеседі, ол оған Розаның жоғалғанын айтады. Екі қыз Розаның бөлмесінің сыртындағы кілемнен қан тапқаннан кейін, Марк лақтырылудың артынан жүреді. Бірде ол таңғажайып иіске түсіп, ауырып, есінен танып қалады. Элис қара шапан киген кейіпкердің Маркты сүйреп әкетіп жатқанын көреді, бірақ кейіпкер тоқтап, Элиске ілеседі. Кейіннен ол қызды қызу жүректі мысықтар толы бөлмеде тауып, оны өлтіреді. Марк Кэрол мен медбике оны төсекке жату үшін бөлме ғимаратының вестибюліне барады. Келесі күні таңертең Марк Розаның үш анасын салған антиквар сатушы Казанианнан өз әпкесі қайда екені туралы сұрайды. Алайда ол сол түні теледидардан тұтылуды көру керектігін ғана айтады. Сол түні Казаниан Орталық паркке бірнеше мысықты суға батырып, суға құлайды. Жақын маңдағы құдықтан жүздеген тышқандар оның үстінен жүгіріп, денесін жыртпақ. Ол тұтылудың пайда болуын көру үшін жоғары қарайды. Бір хот-дог сатушысы Казанианның көмек сұрап айқайлағанын естіп, оған қарай жүгіреді, бірақ, мүмкін, сиқыршының жындық ықпалынан кейін, оны пышақпен өлтіріп, денесін ағынды кіреберіс алдына жылжытады. Ғимаратта Кэрол мен Элистің үй басқарушысы Джон графнаның өлімін пайдаланып, оның құнды заттарын ұрлауды жоспарлағанда, тағы да таңғажайып өлімдер орын алады. Шокта қалған Кэрол Джонның өлігін Элистің пәтерінен тауып, отқа айналған шамды түсіреді. Ол отты сөндіруге тырысқанда, жанып жатқан перделерге ілінеді де, терезеден құлап қалады. Марк Розаның хатындағы соңғы ілмекпен әр қабаттың астында жасырын жер бар екенін анықтайды. Ол жасырын өтпелерден бөлмелердің жиынтығына барады, онда профессор Арнольдты табады, ...

Өндіріс

1977 жылы «Суспирия» 20th Century Fox үшін күтпеген үлкен кассалық табысқа ие болды және АҚШ-та «Халықаралық классика» атты тумен шығарылды. Фильмнің коммерциялық сәттілігін пайдаланып, Арженто және сценарийді бірлесіп жазған Дарья Николоди «Суспирия» – «Үш ана» деп аталатын жоспарланған трилогияның бірінші бөлімі екенін жариялады. Трилогияның үш фильмінің негізгі идеясы Томас де Квинсидің «Ағылшын опиум жеушінің жасырын сырлары» романының жалғасы – «Suspiria de Profundis» шығармасынан алынған. Кітаптағы «Левана және Көңілсіздіктің аналары» атты поэма үш тағдыр мен үш инабат бар болғандай, үш қайғы да бар екенін көрсетеді: Mater Lachrymarum (Көз жасының анасы), Mater Suspiriorum (Шығырдың анасы) және Mater Tenebrarum (Қараңғылықтың анасы). Аталымынан көрініп тұрғанындай, «Суспирия» Mater Suspiriorum-ға бағышталған, ал «Инферно» фильміндегі зұлым әпке – Mater Tenebrarum. Аржентоның трилогиясын аяқтаған «Айқын ана» (2007) фильмі Mater Lachrymarum туралы айтады. Арженто «Инферноны» «Суспирияға» жалғас ретінде ұсынғанда, 20th Century Fox өндірісті бірлесіп қаржыландыруға келісті. Фильмнің бюджеті 3 000 000 АҚШ доллары болды, ал продюсер Клаудио Арженто итальяндық және неміс консорциумдарынан қосымша өндіріс қаражатын тартты. Николодидің бастапқы жазбаларын пайдаланып, Арженто Нью-Йорктегі қонақүй бөлмесінде, Орталық паркқа қарап отырып сценарий жазды. Бірақ түсірілімнің бір бөлігі Нью-Йоркте, соның ішінде Орталық паркте де өтті. Фильмнің алаулы соңғы сахнасы Леи МакКлоскидің дублері болмай-ақ түсірілді. Басты түсірілім аяқталғаннан кейін, продюсер Клаудио Арженто МакКлоскиге каскадтық трюктерді өзі орындауға рұқсат сұрады, себебі бұл жұмсаққа жалданған каскадер аяғын сындырып алған. Продюсер актерге: «Бұл мүлдем қауіпсіз болады» деп сендірді. Актер келісімін берді және келесі күні түсірілім алаңына келгенде «алдында үш қатарлы плексиглас және барлығының бас киімдерін кигенін» көрді. «Мен осының екінші жағында тұрған жалғыз адаммын! Әрине, мен бәрін сезіміммен істедім. Мен әлі күнге дейін есіктің жарылуын сезінемін. Олар сізге сөзбен айтқанда бір нәрсе, бірақ шыны сіздің алдыңыздан ұшып өтіп, Харриер ұшағының шуындай дыбыс шығарғанда, оны ешқашан ұмыта алмайсыз!»

Музыка

Дарио Арженто прогрессивті рок музыканты Кит Эмерсонды «Inferno» фильмінің саундтрегін жазуға шақырды, себебі ол «Италиялық Goblin тобының «Suspiria» фильміне жазған саундтрегінен өзгеше, көбірек нәзік музыканы қалаған». Арженто Джузеппе Вердидің «Набукко» операсынан үзіндіні, атақты «Еврей құлдарының хоры» («Va, pensiero, sull'ali dorate») операның үшінші актісінің екінші көрінісінен, «Inferno» фильмі бойына жиі пайдаланған. Екі рет Рим симфониялық оркестрі мен хорының жазбасы қолданылды. Арженто Эмерсонға осы шығарманы саундтрекке енгізуді де тапсырды. Ол «Va, pensiero» шығармасын 5/4 өлшемінде қайта өңдеп, Римдегі «шапшаң және тегіс емес» такси саяхатын бейнелеуге тырысты. Арженто Эмерсонның жұмысын қарағанда бастапқыда ремиксті танымады, бірақ кейіннен оның Сараның таксидегі сахнасында қолданылғанын білгенде қуанды. Эмерсонның музыкасы сыншылар тарапынан әртүрлі бағаланды, кейбіреулері оны Goblin-нің «Suspiria» үшін жазған саундтрегімен теріс салыстырды. Time Out журналынан Скотт Мик: «Аржентоның өзінің керемет саундтрегі [«Suspiria» үшін] Кит Эмерсонның пернелі аспаптарынан шыққан діни күркіреулермен ауыстырылды» деп жазды. AllMusic журналының 2000 жылғы Cinevox CD-сіне жасаған шолуында: «Пернелі аспаптарға арналған үзінділер өте ерекше емес, бірақ «Cigarettes, Ice, Etc.» финалында Эмерсон өзінің барлық пернелі аспаптарын керемет нәтижемен пайдаланған» делінген.

Шығару

Inferno Италияда 1980 жылдың 8 ақпанында 20th Century Fox компаниясы арқылы таратылды. Нақты себептері белгісіз болғандықтан, Fox Америка Құрама Штаттарында Inferno фильмінің кең экранға шығуына келіспеді. Мейтленд Макдонагпен сұхбаттасқанда Ардженто, Fox-тың бұл шешімінің студия басшылығындағы күрт өзгеріске байланысты болғанын болжады. Осы өзгерістен кейін Inferno және тағы бірнеше ондаған фильмдер бұрынғы басшылықтың жасыл жарық бергендігіне байланысты күдік күйінде қалды. Әлем бойынша фильм өте қысқа және шектеулі түрде ғана кинотеатрларда көрсетілді. Арджентоның айтуынша, "Италиядан тыс жерде Inferno-ны көруге мүмкіндік алғандар өте бақытты болды деп ойлаймын". Осының салдарынан Inferno коммерциялық сәттілікке жете алмады.

Кассалық жинақ

Фильмнің жалпы кірісі 1 331 763 000 итальян лирасын құрады (сол кезде шамамен 1,6 миллион доллар). Фильмнің бастапқы кассалық көрсеткіштері үміттендірді, Римде өткен премьерасында 500 билет қайтарылды, себебі зал көрермендерге толы болды, тіпті еденге отырып та қарады. Жалпы алғанда, фильм 1980 жылы Италиядағы ең табысты фильмдердің 14-і және сол жылғы ең табысты фильмдердің сегізіншісі болды.

Сыни жауап

Бастапқы сын-пікірлер көңілсіз болды. Бірнеше сыншы фильмді әлдеқайда эффектілі Суспириямен салыстырып, көңілі қалды. Кейінірек Макдонагтың маңызды танылған «Бұзылған айналар/Бұзылған саналар: Дарио Аржентоның қараңғы армандары» (1994) кітабында жарияланған Variety журналы Inferno фильмін «керемет, шектеусіз сиқыршы әйел туралы әңгіме, логика мен техникалық шеберліктен мүлдем айырылған, бірақ баяндаудың күшті энергиясымен жасырылған» деп сипаттады, содан кейін фильм «қорқынышты сәттерді дамытуда шектеудің болмауынан қателеседі, жақын планды және әсем камера бұрыштарын оқиғаға қатысы жоқ, бекер пайдаланады» деп шағымданады. Inferno әлі де әртүрлі сын-пікірлерге ие. Rotten Tomatoes кино шолу агрегаторындағы 14 шолу негізінде фильмге 64% оң баға берілген. Metacritic 8 сыншының пікіріне сүйене отырып, фильмге 100 балдық шкала бойынша 69 бал қойды, бұл «жалпы алғанда оң пікірлерді» көрсетеді. Леонард Мальтиннің «Киножүргізушісі» фильмге екі жарым жұлдыз берді және оны «сюрреалистік, гипнотикалық, мағынасы аз, бірақ стилі көп» деп бағалады. Бірақ бірнеше сыншы фильмді жоғары бағалады. Видеокассетада алғашқы рет шыққан кезде Тим Лукас «Видео бақылаушы кітабында» былай деп жазды: «Фильм керемет, қазіргі қорқынышты видеолардың көп бөлігінен әлдеқайда қызықты». Ким Ньюман «Пингвиннің қорқыныш және табиғаттан тыс энциклопедиясында» Inferno фильмінің «нағыз әлемнің қорқынышты, әдемі, эротикалық және қауіпті екенін көрсету үшін жасалған таңғажайып көріністер тізбегі» екенін атап өтті. «Inferno – абсолютті кино шедевр және 1980-жылдардың ең бағаланбаған қорқыныш фильмі». 2013 жылы Time Out жүзден астам кинорежиссерлер, сценарийшілер және сыншылардың топ-10 тізіміне сүйене отырып, жасалған 100 ең ұлы қорқыныш фильмінің тізімінде Inferno 92-орынды иеленді. Фильмге жазылған сын пікірінде Найджел Флойд: «Қорқыныш киносының ең барокколық нұсқасы: қарапайым либретто күрделі, ағынмен жүретін камера қозғалыстарымен, абстрактілі түс блогымен, мазасыз дыбыс эффектілерімен және саундтрек авторы Кит Эмерсонның Вердиге жасаған күркіреген рок вариацияларымен безендірілген. Аржентоның ең жақсы жұмысы артта қалды, бірақ бұл ғана оның культты атағын ақталады» деп жазды.