Кіріспе

Гүлбранд Оскар Йохан Лунде (14 қыркүйек 1901 – 25 қазан 1942) – норвегиялық саясаткер және химик, Nasjonal Samling партиясының мүшесі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Видкун Квислингтің құрамдас үкіметінде министр болды. Оның 1942 жылғы өлімі жазатайым оқиға деп есептелді, алайда 2012 жылы жарық көрген Лунде өмірбаянында оның мәдени көзқарастары нацистік Германия үкіметінің көзқарастарымен келіспегендіктен қастандықпен өлтірілгені анықталды.

Отбасы

Лунде Берген қаласында, сол кездегі Швеция-Норвегияда, архитектор Сигурд Лунде (1874–1936) мен Инга Гру (1870–1948) ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Берген қаласында өсті. 1929 жылғы 6 наурызда Мари Хонория Холлинг Вулфсбергке (1907 жылғы 26 тамыз – 1942 жылғы 25 қазан) үйленді.

Білім және химиялық мансап

Лунде Швейцарияның Цюрих қаласындағы ЭТХ-да (Eidgenössische Technische Hochschule Zürich;) және Германияның Фрайбург қаласындағы Фрайбург университетінде оқыды. 1925 жылы Германияда химия ғылымдарының докторы дәрежесін алды. 1927 жылы Норвегияның Осло қаласындағы Осло университетінің химия кафедрасында қызмет етті. 1929 жылы Норвегияның Ставангер қаласындағы Герметикалық индустрия лабораториясының директоры болу үшін екі профессорлық қызметтен бас тартты. Ол Норвегияның консерві өнеркәсібінің дамуына зор үлес қосты және биохимия және витаминдер тақырыбында бірнеше ғылыми еңбектер жазды.

Ұлттық жинақтау

Лунде Видкун Квислингтің жақтаушысы ретінде тез танылып, Квислингтің «Nasjonal Samling» саяси партиясының алғашқы мүшелерінің бірі болды. Ол 1933 жылы Ставангерде «Nasjonal Samling» партиясын құруға қатысып, содан кейін сол күздегі сайлау науқанында белсенділік танытты. Лунде «Nasjonal Samling» партиясының көрнекті спикерлерінің бірі және тиімді әкімші болды. 1934 жылы партия дауыстардың 12 пайызын алғанда, ол Ставангер қалалық кеңесіне өкіл болып сайланды. Квислингтің бірінші кабинетінде оған әлеуметтік істер министрі лауазымы ұсынылды, бірақ Лунде одан бас тартты. Көтеріліс алты күннен кейін сәтсіз аяқталды. 1940 жылдың 24 сәуірінде Йозеф Тербовен Норвегияның неміс рейхкомиссары болып тағайындалды. Норвегиядағы әскери науқан 1940 жылдың 10 маусымында Германияның Норвегияны басып алуымен аяқталды, ал Нигардсвольд үкіметі эмиграциядағы Норвегия үкіметі ретінде жалғасты. Темірқасық Тербовен Норвегияда дербес билік жүргізді, ал ел соғыс аяқталғанға дейін неміс оккупациясы астында қалды. 1940 жылдың 25 қыркүйегінде Тербовен Норвегия королі Хакон VII және эмиграциядағы Нигардсвольд үкіметін қызметтен шеттетуді жариялады, «Nasjonal Samling» партиясынан басқа барлық саяси партияларды тыйым салды және елді басқаруға көмектесу үшін 11 «Nasjonal Samling» мүшесінен әкімшілік кеңес құрды, олардың мақсаты – ақырында «Nasjonal Samling» партиясының басшылығымен Норвегияның құрамдас үкіметін құру болатын. 1942 жылдың 1 ақпанында Норвегияның ұлттық үкіметі ретінде Квислинг режимі құрылды, ол елдегі тікелей неміс азаматтық басқаруын алмастырды, бірақ іс жүзінде Тербовен Норвегияны басқаруын жалғастырды. Лунде Квислинг режимі кезінде мәдениет және ақпарат министрі қызметін атқарды. Мәдениет және ақпарат министрі ретінде Лунде Норвегиядағы рухани өмірді бақылауға тырысты. Ол сөздері мен лекциялары арқылы норвегиялық ұлттың дамуына қатысты өз пікірлерін негіздеу үшін викинг дәуірінен бастап өзінің заманына дейінгі мәдени-тарихи байланыстарды көрсетті. Профессор Гуннар Скирбекк неміс барлау қызметінің есебіне сілтеме жасайды, онда нацистік Германия үкіметі Лундеге күмәнмен қарағаны айтылады, себебі ол норвегиялық халықты басымдыққа қойды, бұл Норвегияның басқа германдық халықтардан ерекшеленуі дегенді білдірді. 1942 жылдың қыркүйегінде Лунде және Джим Йоханнесен, «Nasjonal Samling» партиясының әскериленген жарымәскери ұйымы «Hirden» музыка бөлімінің жетекшісі, еврей скрипкашысы Эрнст Глазерді кездесуге шақырды. Олар Глазерді Норвегиядағы Холокост кезінде оған ештеңе болмауы үшін Швецияға қауіпсіз жолдауды ұйымдастырды.

Өлім

1942 жылдың 25 қазанында сағат 20:30-да Лунде, оның әйелі Мари және Берген Хордаланд округінің басшысы Кристиан Аструп Хирден мүшесі Рольф Бреннфорд басқарған машинамен Ромсдалсфьорд арқылы Эйдсбьгдаға және одан әрі Андальснеске бару үшін Алесундтан жолға шықты. Автомобиль шамамен сағат 22:00-де Ромсдалдағы Вейдегі Вэгге паром терминалына жетті. Лунде мен оның әйелі артқы орындықта ұйықтағанда, Бреннфорд машинадан түсті. Екі неміс офицері күзетіп тұрған паром кемесі, кемежайға жақындау үшін қозғалтқышын іске қосты, бірақ керісінше, жағалаудан алыстап кетті, нәтижесінде машина алға жылжып, терең суға құлады. Аструп батып келе жатқан машинадан қашып шықты, ал Лунде мен оның әйелі суға батып қайтыс болды. Осы оқиғадан кейін паром терминалдарында мұндай апаттарды болдырмау үшін кедергілер орнату туралы бұйрық берілді. 1942 жылдың 1 қарашасында Ослода Лунде мен оның әйеліне арнап үлкен еске алу шарасы өтті. Олардың денелері кремацияланды, ал пепелі кейін Норвегияның Вик қаласында Викриге жақын орналасқан Хопперстад ағаш шіркеуіне қойылды. Лунде мен оның әйелінің өлімі күдікті деп саланып тергелді, бірақ тергеу нәтижесінде бұл оқиға жазатайым болғаны анықталды. Дегенмен, олардың өлтірілгені туралы әңгімелер тарады, ал 2012 жылы жарық көрген Лунде өмірбаянында оның өлімі немістердің ұйымдастырған қастандығы екені айтылды. Немістер "герман халықтары" тұжырымдамасына сай келмейтін, "норс" дәстүріне ерекше назар аударған, өкілдігі қиын болған министрден құтылуды қалаған.