Кіріспе
Астық саудасы – бидай, арпа, жүгері, күріш және басқа да азық-түлік дақылдарының жергілікті және халықаралық саудасы. Астық – басқа ауыл шаруашылығы өнімдерінен өзгеше, оңай сақталады және аз шығыспен тасымалданады. Денсаулыққа пайдалы астықпен жабдықтау және сауда көптеген қоғамдар үшін маңызды, өйткені ол көптеген азық-түлік жүйелері үшін калориялық база болып табылады, сондай-ақ мал шаруашылығында мал азығы ретінде маңызды рөл атқарады. Астық саудасы – егіншілікпен айналысқан алғашқы мәдениеттерде белгілі болған, ауыл шаруашылығының пайда болуымен бірдей ескі кәсіп. Рим империясының құлауы сияқты қоғамдағы маңызды өзгерістер тікелей астық саудасымен байланысты. Ерте заманнан бері астық саудасы отаршылдық кеңеюдің және халықаралық билік тепе-теңдігінің маңызды бөлігі болды. 20 ғасырда Австралия, АҚШ, Канада және КСРО сияқты елдердің геосаяси үстемдігі олардың астық бойынша артық өндірісші елдер екендігімен байланысты болды. Соңғы кезде халықаралық тауар нарықтары азық-түлік жүйелерінің және астық бағасын қалыптастырудың маңызды бөлігіне айналды. 2007-2008 жылдардағы қаржылық дағдарысқа әкелген спекуляция және өндіріс пен ұсыныс факторлары 2007-2008 жылдардағы әлемдік азық-түлік бағасының өсуіне себеп болды. Жақында Украина мен Ресейдің бидай сияқты астық нарығындағы үстемдігі Ресейдің 2022 жылы Украинаға басып кіруіне байланысты 2022 жылы жаһандық азық-түлік дағдарысының қаупін арттырды. Климаттың өзгеруінен туындаған ауыл шаруашылығындағы өзгерістердің әлемдік астық нарықтарына тікелей әсер етуі күтілуде.
The grain trade refers to the local and international trade in cereals such as wheat, barley, maize, and rice, and other food grains. Grain is an important trade item because it is easily stored and transported with limited spoilage, unlike other agricultural products. Healthy grain supply and trade is important to many societies, providing a caloric base for most food systems as well as important role in animal feed for animal agriculture. The grain trade is as old as agricultural settlement, identified in many of the early cultures that adopted sedentary farming. Major societal changes have been directly connected to the grain trade, such as the fall of the Roman Empire. From the early modern period onward, grain trade has been an important part of colonial expansion and international power dynamics. The geopolitical dominance of countries like Australia, the United States, Canada and the Soviet Union during the 20th century was connected with their status as grain surplus countries. More recently, international commodity markets have been an important part of the dynamics of food systems and grain pricing. Speculation, as well as other compounding production and supply factors leading up to the 2007–2008 financial crises, created rapid inflation of grain prices during the 2007–2008 world food price crisis. More recently, the dominance of Ukraine and Russia in grain markets such as wheat meant that the Russian invasion of Ukraine in 2022 caused increased fears of a global food crises in 2022. Changes to agriculture caused by climate change are expected to have cascading effects on global grain markets.
Тарих
Астық саудасы, астық өсірумен бірдей көне болуы мүмкін, неолиттік революцияға (шамамен б.з.д. 9500 жылға) дейін жетеді. Жер жетіспейтін жерлерде (мысалы, қалаларда) адамдар өздерін асырау үшін сырттан тағам әкелуге мәжбүр, оны күшпен немесе сауда арқылы алуға болады. Дегенмен, тарих бойы (қазір де) көптеген шаруалар күнкөріс деңгейінде жұмыс істейді, яғни олар үй шаруалығының қажеттіліктерін өтеу үшін өнім өндіреді және саудаға аз ғана артық өнім қалдырады. Мұндай шаруалардың мақсаты бір ғана дақылға маманданып, оның артығын өсіру емес, керісінше, отбасына қажеттінің бәрін өндіріп, өздігінен қамтамасыз болу. Тек өндіріс сауда үшін артық өнім өндіруге бағытталған аймақтарда және кезеңдерде (коммерциялық егіншілік) ғана ірі астық саудасы мүмкін болады.
Классикалық әлем
Ежелгі заманда астық үнемі ішкі аймақтардан ұлы империялардың орталықтарына ағылып келді: ежелгі Мексикада жүгері, ежелгі Қытайда күріш, ал ежелгі Таяу Шығыста бидай мен арпа. Осымен бірге астықты сақтау және тасымалдау технологиялары жақсарды; Еврей Библиясінде ежелгі Египеттің үлкен астық қоймалары жиі еске алынады. Классикалық дәуірде астық тасымалы үшін теңіз саудасы маңызды болды (және қазір де маңызды). Римдік сауда кемесі астықты Жерорта теңізі бойында тасымалдай алатын, ал сол көлемді құрлықпен 15 шақырымға тасымалдаудың құнымен тең болатын. Сол кездегі ірі қалалар жеткізілген азық-түліксіз өмір сүре алмас еді. Мысалы, біздің заманымыздың алғашқы үш ғасырында Рим жылына шамамен 150 мың тонна египет астығын тұтынды. Классикалық дәуірде Қытайдың бірігуі және Рим империясының Жерорта теңізі бассейнін бағындыруы Еуразияның екі шетіндегі тауарлардың кең аймақтық нарықтарын құрды. Рим қаласына астық жеткізілімі римдік әскербасылары мен саясаткерлері үшін ең маңызды стратегиялық мәселе саналды. Еуропада Рим империясының құлауымен және феодализмнің өркендеуімен көптеген шаруалар тек өздерінің феодалдары мен шіркеу алдындағы міндеттемелерін орындауға жеткілікті өнім өндіретіндей күнкөріс деңгейіне төмендеді, өздері үшін аз, ал сауда үшін тіпті одан да аз қалды. Саудаға жұмсалатын азық-түлік өте аз болғандықтан, ол негізінен жергілікті жәрмеңкелерде сатылды.
Ерте заманауи және заманауи кеңейту
Еуропалықтар Америка, Ресей және Австралияда миллиондаған шаршы шақырым жерді өңдеуге кіріскенде астық саудасы күрт өрістеді. Бұл кеңейу он бесінші ғасырда басталып, жиырмасыншы ғасырға дейін созылды. Сонымен қатар, Ұлыбритания мен Шығыс Еуропадағы жерлерді біріктіру, теміржолдар мен пароходтардың дамуы сауданы жергілікті деңгейден халықаралық деңгейге көшірді. Осы кезеңде астық тарифтері мен еркін сауда мәселелері қызу пікірталас тудырды. Кедей жұмысшылар күн көрісі үшін арзан нанға мұқтаж болды, ал фермерлер үкіметтерінен арзан шетелдік тауарлардан қорғау үшін жергілікті бағаны көтеруді талап етті, нәтижесінде Ұлыбританияның Астық заңдары сияқты заңдар қабылданды. Ұлыбритания мен Еуропаның басқа елдері өнеркәсіптік дамып, қалаланған сайын әлемнің түрлі астық өндіретін аймақтарынан астық импорттаушы елдерге айналды. Еуропаның көптеген аймақтарында жарлылық жойылғаннан кейін ірі меншіктермен қатар тиімсіз шағын шаруашылықтар да көбейді, бірақ жаңа отарланған аймақтарда ірі шаруашылықтар тек ақсүйектерге ғана емес, қарапайым фермерлерге де қолжетімді болды. АҚШ және Канададағы «Жертелім беру туралы» және «Үстемдік жерлер туралы» заңдар батыс жазықтарындағы пионерлерге төрттен бір шаршы миль немесе одан да көп жерді тегін немесе минималды төлеммен алуға мүмкіндік берді. Бұл астық өсіруді, демек сауданы, әлдеқайда ірі масштабқа көшirdi. Фермерлердің өнімдерін қабылдап, теміржол арқылы портқа жеткізу үшін ірі астық терминалдары салынды. Алайда, шалқары аймақтардағы фермерлер үшін көлік шығындары маңызды мәселе болды, сондықтан астықты оңай тасымалдауға мүмкіндік беретін кез келген технология үлкен көмек көрсетті, ал Еуропадағы фермерлер кішкентай масштабта жұмыс істеуге мәжбүр болғандықтан бәсекеге төтеп беруге тырысты.
ХХ ғасырдағы өзгерістер
1920-1930 жылдары Австралия мен Канаданың шаруалары ірі астық тасымалдау және сату компанияларының баға белгілеу билігіне қарсы шықты. Олардың үкіметтері Австралиялық Бидай Кеңесі мен Канадалық Бидай Кеңесі сияқты монополиялық сауда кеңестерін құрды, олар сол елдердегі барлық бидайды экспортқа сатып алды. Бұл екі кеңес 20 ғасырдың ортасында әлемдік астық саудасының үлкен бөлігін бақылады. Сонымен қатар, бидай пулы сияқты шаруалардың кооперативтері ірі астық компанияларына қарапайым балама болып кең таралды. Сол кезде Кеңес Одағында, ал көп ұзамай Қытайдағы апатты коллективизация бағдарламалары әлемдегі ең ірі ауыл шаруашылығы елдерін астық импорттаушы елдерге айналдырды. 20 ғасырдың екінші жартысына қарай астық саудасы бірнеше мемлекеттік және жеке меншік алыптар арасында бөлінді. Мемлекеттік алыптар – Экспортхлеб (Кеңес Одағы), Канадалық Бидай Кеңесі, Австралиялық Бидай Кеңесі, Австралиялық Арпа Кеңесі және т.б. Ең ірі жеке компаниялар, «үлкен бестік» деп белгілі, – Cargill, Continental, Louis Dreyfus, Bunge және André, бұл Бразилиядан келген André Maggi Group емес, көне еуропалық компания. 1972 жылы Кеңес Одағында бидай өнімі сәтсіз аяқталды. Елінде азық-түлік тапшылығын болдырмау үшін Кеңес билігі АҚШ үкіметінің білмеуімен жеке компаниялар арқылы американдық артық өнімнің көп бөлігін сатып ала алды. Бұл бүкіл әлемде бағаларды өсірді және сыншылар бұл оқиғаны «үлкен астық тонауы» деп атады, нәтижесінде американдықтар ірі сауда компанияларына көбірек назар аудара бастады. Керісінше, 1980 жылы АҚШ үкіметі Ауғанстанға басып кіргені үшін Кеңес Одағын жазалау мақсатымен астық экспортына эмбарго салатын азық-түлік күшін пайдалануға тырысты. Бұл сыртқы саясат тұрғысынан сәтсіздікке ұшырады (Кеңес Одағы халықаралық нарықтағы тапшылықты толтырды) және американдық шаруаларға кері әсер етті.
Қазіргі заманғы сауда
Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Солтүстік Америкада бұрыннан да кең шаруашылықтарды одан әрі біріктіру тенденциясы қалыптасты. Көлік инфрақұрылымы да экономикалық тиімділікті арттыруға септігін тигізді. Темір жол көмірден дизель отынына көшті және көбірек жүк көлемін аз күшпен тасымалдауға арналған хоппер вагондарын енгізді. Ескі ағаштан жасалған астық көтергіштердің орнына ірі бетонды ішкі терминалдар салынып, темір жол көлігі үлкен жүк машиналарына жол берді. Астық саудасындағы қазіргі мәселелерге азық-түлік қауіпсіздігі, биоотынның пайдалануының артуы, генетикалық түрлендірілген және органикалық өнімдерді дұрыс сақтау және бөлу туралы пікір келіспеушіліктер, жергілікті тағам қозғалысы, дамып келе жатқан елдердің өнеркәсіптік елдердегі нарыққа қол жеткізуге ұмтылысы, климаттың өзгеруі мен құрғақшылықтың егіс алқаптарын өзгертуі, сондай-ақ жаңа егістерді әзірлеу кіреді.
Бағаның құбылмалылығы және қорғау
Бағаның құбылмалылығы астық импортына тәуелді елдерге, мысалы, Ближний Шығыс және Солтүстік Африка айманындағы кейбір елдерге зор әсер етеді. "Бағаның құбылмалылығы – әлемдегі көптеген адамдар үшін өмір мен өлім мәселесі", - деп ескертті ICTSD аға ғылыми қызметкері Серджо Марчи. "Сауда саясаты дамушы елдердің ауыл шаруашылығына инвестиция салуға ынталандыруы керек, сонда кедей шаруалар болашақтағы баға шоктарына төзімділік таныта алады". ХХІ ғасырдың басындағы 2007-2008 жылдардағы әлемдік азық-түлік дағдарысы және 2022 жылғы азық-түлік дағдарысы сияқты екі ірі баға құбылмалылығы дағдарысы астық бағасына әлемдік деңгейде үлкен теріс әсер етті. Климаттың өзгеруі ауыл шаруашылығында үлкен сәтсіздіктерге алып келеді деп күтілуде, бұл азық-түлік бағасының, әсіресе дәнді дақылдар сияқты ірі тауарлардың құбылмалылығын күшейте түседі.
Пайдаланылған әдебиеттер
В. Бройл, «Каргилл – жаһандыққа қадам басады», Жаңа Англия университетінің баспасы, 1998. В. Бройл, «Каргилл – әлемдік астық саудасы», Жаңа Англия университетінің баспасы, 1992. Чад Дж. Митчем, «Қытайдың Батыс және Жапониямен экономикалық қарым-қатынастары, 1949–79: Астық, сауда және дипломатия», Routledge, 2005. Дэн Морган, «Астық саудагерлері», Viking, 1997. В. Э. Моррисс, «Таңдалған құрал: Канада бидай кеңесінің тарихы, МакИвор жылдары», Канада бидай кеңесі, 1987.