Кіріспе

10 ғасырдағы ирактық исмаили миссионері Абу Абдалла әл-Хусейн ибн Ахмад ибн Мұхаммед ибн Закария, Әбу Абдалла әл-Шиии (ابو عبد الله الشيعي) деген атпен кеңінен танымал, Йемен мен Солтүстік Африкада белсенділік танытқан исмаили миссионері (dāʿī) болды. Ол Кутама бербер тайпасының көп бөлігін исламға өткізіп, біріктіруде табысқа ие болды, оларды 902 жылдан 909 жылға дейін Ифрикияны басып алуға және Аглабид әулетін құлатуға жетектеді. Бұл, нәтижесінде, Имам-халифа Абдулла әл-Махди Билла басшылығымен Ифрикияда Фатимид халифатының құрылуына әкелді. Алайда, Абдулла әл-Махди Билла Әбу Абдалламен қарым-қатынасын нашарлатты және Әбу Абдалланы 911 жылдың 28 ақпанында өлім жазасына кесті.

Ерте өмір

Әбу Абдалла әл Шии әл Хусейн ибн Ахмад ибн Мұхаммед ибн Закария Ирактың Куфа қаласында дүниеге келді. Деректерге сәйкес, ол 891 жылы жергілікті миссионер Әбу Әлимен бірге Исмаили шииттеріне өткенге дейін, немесе басқа деректер бойынша, Исмаили миссионерлік желісінің ирактық бөлімшесінің басшысы Хамдан Қармамен бірге болған болуы мүмкін. Әбу Абдалла мен Әбу Аббас жасырын имамның өкілі Фируздың ұсынысымен Исмаили миссионерлік желісінің мүшелері болды және көп ұзамай шетелге миссионерлік қызметке жіберілді: Әбу Аббас Мысырға, ал Әбу Абдалла Йеменге. Әбу Абдалла Меккеге бару үшін хаж керуеніне қосылып, өз отанына қайтып келе жатқан йемендік қажыларға қосылды. 892 жылдың сәуір айында ол Йеменге жетіп, Магрибке миссияға дайындалу үшін Йемендегі исмаилилердің басшысы Ибн Хавшабпен бірге тұрып білім алды. Бір жылдан аспаған соң, Ибн Хавшаб Әбу Абдалланы қайтадан Меккеге жіберді, содан Магрибке аттанды. Әдеттегідей, онымен бірге Абдалла ибн Әби'л Малахиф та болған, бірақ ол Ибрахим ибн Исхақ әз-Забидимен ауыстырылды. Ибрахим Әбу Абдалланың лейтенанты болды, Әбу Абдалланың ізбасарлары арасында «кіші хан» деп танылды және 909 жылы Ифрикияны бағындырғанға дейін оның жанында болды. Меккеде Әбу Абдалла хажға келген Кутама берберлерінің тобымен кездесті, оларға өзін Сана қаласының тумасы ретінде таныстырды. Кейінгі деректерге сәйкес, олармен пікір алмасып, олардың отанындағы жағдайды, Ифрикияның негізгі аймақтарынан тыс жердегі Аглабид үкіметінің әлсіздігін және берберлердің әскери күшін анықтады. Ол мүмкіндікті пайдаланып, оларды өзінің дінін үйрету үшін шақыруға көндірді. Дегенмен, қазіргі ғалымдар кездейсоқ кездесу туралы әңгімеге күмән келтіреді, оның орнына Әбу Абдалланың өз мақсатын қасақана таңдағанын айтады: Магрибке жіберілген бұрынғы шиит миссионерлері туралы әңгімелер бар, Кутама тобында кем дегенде екеуі шиит болған, сондықтан олар Исмаили ісіне бейімделген. Сонымен қатар, көптеген берберлерден айырмашылығы, Кутамалар Тахерттің Ибади Харижит имаматының жақтастары болған жоқ; Ифрикияның тұрақты мұсылман қоғамының шетінде өмір сүрген олар сырттай ғана исламды қабылдаған болуы мүмкін, көптеген ескі діни сенімдерін сақтап қалған.

Кутама халқының арасындағы миссия

Әбу Абдалла Кутаманы Кіші Кабилиядағы отанына қайтарып алып, 893 жылдың маусым айында сонда жетті. Оның інісі Әбу әл-Аббас Мысырда қалды және Саламиядағы штаб-пәтермен байланыс жасады. Әбу Абдалла Сактан тайпасының қорғауын алып, бірден миссионерлік жұмысын бастады, сирек қоныстанған Икжан аймағында база құрды. Олар Масалта тайпасының басшысы Әбу Муса ибн Юнус әл-Азай және Иджана тайпасының басшысының туысы Зәки Таммам ибн Муарик сияқты ықпалды тұлғаларды дінге көндірді. Сонымен қатар, оның үйретістері Хариджизмнің жақтастары тарапынан ғана емес, сондай-ақ саяси бәсекелестік нәтижесінде де қарсылық тудырды: кейбір тайпалардың немесе рулардың басшылары Әбу Абдалламен одақтасқанда, олардың жаулары оған қарсы шықты. Осының салдарынан ол өзінің базасын Икжаннан Тазрутқа көшіруге мәжбүр болды. Білімсіз халықтың арасында нағыз пайғамбар болған Әбу Абдалла өз қызметін Мұхаммедтің үлгісімен жүргізді: Икжан мен Тазрут "паналау орнына" айналды, оның ізбасарлары "достар" немесе "сенімділер" деп аталды, таңдалған халық. Жаңа қауымға кіру және оған қатысу бұрынғы амалдар мен байланыстардан бас тартуды білдірді: жаңа ілім мен оның уағыздаушысының ықпалымен жақтастары біртұтасқа бірікті. Бұрынғы тайпалық немесе рулық байланыстарды ескермей, Әбу Абдалла қарулы жақтастарын жеті бөлікке бөліп, әрқайсысына командир тағайындады, ал жаңа тағайындалған командирлер өздері бақылап отырған аудандарды басқаруға бекітілді. Шиа дәстүріне сәйкес, олжаның бестен бірі Мәсіхке (а.с.) арналып, ол өз патшалығына келгенде сақталды. Бұл мол қазынаға айналды, ол оның адалдығының үлгісі болды – ол оны ешқашан пайдаланбады және басқаруын офицерлеріне сеніп тапсырды, сонымен қатар офицерлерінің адалдығын сынады – олардан ұрлық жасағандар тез арада тазартылды.

Ифрикияны жаулап алу

Олар Кіші Кабилия тауларында болған кезде, Әбу Абдалланың қызметі Раққададағы Аглабид үкіметінің назарынан тыс қалды. Бұл бейжайлық 902 жылдың соңында аяқталды, Әбу Абдалла бекіністі Мила қаласына шабуыл жасап, басып алды. Бұл қадам күш пен әлсіздіктің нәтижесі болды: Әбу Абдалла Кутаманың көп бөлігін бақылауға алғанмен, оған қарсы шыққан басшылары енді Аглабид үкіметінен қолдау және әскери көмек сұрап, Аглабидтер мен олардың ізбасарларына қарсы жүгінді. Миланың алынуы Аглабидтерді жауап беруге мәжбүр етті, олар Әмір Абдулла II-нің ұлы Әбу Абдулла әл-Ахвал басшылығында қаланы қайтару үшін батысқа әскер жіберді. Бұрынғы әмір Ибрахим II көптеген әскерлерін Италияға алып кеткендіктен, әскердің көп бөлігі жаңа ғана жиналған сарбаздардан құралды; сонымен қатар, жылдың соңына таяу келгендіктен, Әбу Абдалла таулардағы бекіністеріне шегінген кезде, Аглабид әскері қарда оны қуалап жете алмады. Экспедиция Аглабид әулеттері арасындағы келіспеушіліктердің салдарынан сәтсіздікке ұшырады: 903 жылдың шілдесінде Әмір Абдулла II-ні оның ұлы Зиядат Алла III өлтірді, содан кейін оның бауыры Әбу Абдулла әл-Ахвалды қайта шақырып, жазалап өлімге жіберді. 904 жылы Әбу Абдалла тағы бір маңызды қала – Сетифті басып алды. Әмір Зиядат Алла III «Санадан келген адамның» ізбасарларын дінсіздер деп айыптаған заңгерлік шешім алды, бірақ оның әскери жауабы бұрынғысынан да тиімсіз болды. Принц Ибрахим әл-Хабаши басқаратын әскер батысқа жіберілді, бірақ шекаралық Заб провинциясының губернаторы Шабиб ибн Әби Шаддадтың күштері қосылғанға дейін Константинде қыстады. Ибрахим әл-Хабаши Құтаманы қуалай, Аглабид әскерін тауларға бастап барды, бірақ Каюнада олар Әбу Абдалланың әскерімен шайқасып, талқандалып жеңілді. Аглабид үкіметі дереу тағы бір әскер жинап, оны әл-Урбуста (Византиялық Ларибус) орналастырды, Каируан мен Раккадаға баратын жолды кесті. Тарихшы Майкл Бретттің айтуынша, «бұл қорғаныс әскері болды»; нәтижесінде Әбу Абдалла оған мән бермей, Шабиб ибн Әби Шаддадтың ордасы, Аглабид шекарасының әкімшілік және әскери орталығы және көтерілісші Кутама басшыларының соңғы панасы болған Табнаға (ежелгі Табунаға) шабуыл жасады. Табна шамамен бір жылға дейін қоршауға алынды, содан кейін 906 жылдың қазан айында шарттар бойынша капитуляциялады: гарнизон сақталды, бірақ көтерілісші Кутама басшысы Фат ибн Яхья әл-Масалити жазаланды. 906 жылдың наурыз айында Муддлиб ибн Закария басқаратын Аглабид әскерінің көтерілісі Әбу Абдалланың жеңісіне көмектесті. Бұл әскери бүлік Аглабид мемлекетінің ыдырап бара жатқанын көрсетті, және Әбу Абдалла осы мүмкіндікті пайдаланды. 907 жылдың көктемінде Кутама Тубнадан Каируанға дейінгі жолды бақылаған Билизма қаласын тонады; Тубнадан айырмашылығы, оның гарнизоны сақталмады. Кутама Бағаядан оларға қарсы жіберілген Аглабид экспедициясын жеңді, содан кейін Багая мен Тиджис қақпаларын ашып, Әбу Абдаллаға орталық Мағрибтен Туниске өтуді бақылауға берді. Құтама мен Каируан/Раккада арасындағы соңғы бекініс әл-Урбус болды, онда соңғы Аглабид әскерлері жиналды. Әбу Абдалла 908 жылы оңтүстікке қарай Кассерин мен Джеридте болды, бірақ 909 жылдың наурыз айында күштерін соңғы шабуылға жинады. Оның әскері көптеген тайпалардың қосылуымен едәуір үлкейді, бірақ олардың көпшілігі ерікті түрде келмеді, себебі қарсылық көрсеткендер жазаланды. 909 жылдың 18 наурызында Аглабид әскері жеңіліп, әл-Урбустың тұрғындары қырғынға ұшырады. Зиядат Алла III өзінің көптеген қазыналарын алып, елордасынан Мысырға қашып кетті, бірақ оның кең гаремінің көп бөлігін қалдырды және жер салығы бөлімінің кеңселерін және ондағы барлық қаржылық деректерді өртеп жіберді. Бұл хабар тарағаннан кейін хаос басталды, жергілікті тұрғындар бес күн бойы сарайларды тонады және одан әрі қарсылық көрсету туралы ойлар жойылды. Әбу Абдалла өзінің қолбасшыларының бірімен мың атты жіберіп, тонауды тоқтатуға бұйрық берді, содан кейін Каируанға қарай жол тартты. Сол жерде оны қала басшыларының делегациясы күтіп алып, қаланы тапсырды. Келесі күні, 25 наурызда 909 жылы Әбу Абдалла Раккадаға кірді және әмір сарайына орналасты.

Регенттік және әл-Махдиді құтқару

Осы аралықта жасырын исмаили имамы және Әбу Абдалланың нағыз қожайыны, болашақ халифа әл-Махди Билла, Аббасилердің қудалауынан қашу үшін Саламияны тастап кеткен еді. Шағын сүйемелдемесімен ол Рамлаға, содан кейін Мысырға бет бұрды, онда 904–905 жылдары бір жыл бойы Әбу Абдалланың ескі ұстазы Әбу Әлиде паналаған болатын. Әбу Абдалланың жетістіктерін ескере отырып, әл-Махди енді батысқа қарай Ифрикияға жол тартуға шешім қабылдады және Әбу'л Аббас Мұхаммедтің серігі ретінде батысқа қарай бет алған керуенге қосылды. Жолда керуенге бербер тайпалары шабуыл жасады, нәтижесінде Әбу'л Аббас Мұхаммед жараланды. Триполиде Әбу'л Аббас Мұхаммедті Аглабидтердің астанасы Кайруанға барлау үшін жіберді. Ол білмейтін жағдайда, әл-Махди және оның Аббаси үкіметі іздеп отырған тұлға екені туралы хабар қалаға жеткен еді, сол үшін де ол дереу тұтқындалды. 906 жылдың көктеміне дейін түрмеде отырды, содан кейін қашып, Триполиге кетті. Әбу'л Аббастың тағдырынан хабардар болған әл-Махди жоспарларын өзгертті: Аглабидтердің иеліктерінен өтіп, Кутама еліне барудың орнына, ол оңтүстік Аглабидтер аумағының жиегімен жүріп, батысқа қарай бет алған тағы бір керуенге қосылды. Оған тек ұлы, болашақ әл-Қайым және бір құлы ғана еріп жүрді. 905 жылдың соңында олар Сиджилмасаға, Марокконың шығысындағы оазис қаласына жетті, оны Мидраридтер әулеті биледі және Сахара арқылы сауданың орталығы болды. Керуен басшысына асығу үшін қысым көрсетіп, тіпті пара берді. Аглабид әмірлігінің жаулануы толық аяқталмас бұрын, Әбу Абдалла өз қожайынын Ифрикияға сүйемелдеу үшін Кутама әскерін жіберді, бірақ олар Тахерттің Ибади әмірінің шабуылына ұшырады және кері қайтуға мәжбүр болды. Қожайыны әлі Сиджилмасада болғандықтан, Әбу Абдалла Ифрикияда жаңа шиит режимін орнату міндетін алды. Ол Кайруан тұрғындарына және Аглабид режиміне қызмет еткен барлық бұрынғы қызметшілерге кешірім хаттарын (аман) берді, сарайлардың мазмұнын тексерді, губернаторларды тағайындады және жаңа режимді көрсету үшін монеталарға, дұғалар мен уағыздарға және ресми мөрлерге өзгерістер енгізуді бұйырды. Жаңа билеушінің аты әлі жарияланбаған; оның орнына жаңа формулаларда Мұхаммедтің Отбасын, Құдайдың уәдесін орындауды, Құдайдың ақиқатының (хаққ) және Құдайдың дәлелінің (хужжа) жеңісін дәріптейтін Құран аяттары немесе парафразалар қолданылды. Әбу'л Аббас Мұхаммед түрмеден қашып, ағасының жеңісінен кейін жасырынып жүрді, содан кейін Каируанның Ұлы мешітінде жергілікті сүнни заңгерлермен пікірсайыстар өткізіп, исмаилилік ілімді таратуға кірісті. Әбу Абдалла жергілікті шииттерден Мұхаммед ибн Омар әл-Марваррудхиді жаңа бас қади (судья) етіп таңдады. Оның билігі жеткілікті тұрақты болғаннан кейін, 6 маусым 909 жылы Әбу Абдалла үлкен әскердің басында Раққададан жолға шықты, қожайынын тауып, оған билікті тапсыру үшін. Раққадада оның орнына Әбу Зәки Тәммам ибн Муарик, оның көмекшісі ретінде ағасы Әбу'л Аббас Мұхаммед қалды. Әбу Зәки Кутамадағы ықпалына байланысты регент болып тағайындалды, өйткені Әбу'л Аббастың берберлерде ағасының билігі болған жоқ; бірақ шын мәнінде, әсіресе діни мәселелерде Әбу'л Аббастың пікірінің шешуші болатыны анық болды. Сиджилмасаға бара жатқанда Әбу Абдалла көшпелі Зената берберлерінің басшысы Мұхаммед ибн Хазардың бағынысын қабылдады және Тахертте Рустамид Ибади имамын құлатып, онда Кутама губернаторын орнатты. Кутама әскерінің жақындап келе жатқанын білген Сиджилмаса әмірі әл-Махдиді тексеріп, ұлымен бірге үй қамауына алды, бірақ оған жақсы қарады. 26 тамыз 909 жылы Кутама әскері Сиджилмасаға жетіп, тұтқынға алынған имамын босатуды талап етті. Мидрарид әскерлерімен қысқаша қақтығыстан кейін Әмір әл-Яса қаласынан қашып кетті, ол басып алынып, тоналды. Атқа мініп, әдемі киім киіп, әл-Махди мен әл-Қайымды әскерге көрсетті, сол кезде діни қуаныштан айқай-шу мен жас ағылды. Келесі күні, 27 тамызда әл-Махди таққа отырғызылып, әскерлермен құттықталды. Тарихшы Майкл Бретттің түсіндіруінше, бұл оқиға екі мағынаға ие болды: бір жағынан, ол әл-Махдидің халифалығын мойындады, екінші жағынан, ол Кутама әскерін «сенімділер» (муминун) немесе «Құдайдың достары» (аулия) ретінде ерекше мәртебеде растады, бұл қарапайым мұсылмандардың көпшілігінен ерекшеленетін элита еді.

Құлау және өлім

Пайғамбарлық дәстүрлерде Махди туралы айтылғандар, кең тараған болса да, оның келуі аспан белгілерімен және керемет оқиғалармен хабарланатынын, ол өте әдемі жас адам болатынын және әскерін тез және керемет түрде жеңіске жетелейтінін баса көрсеткен. Алайда, әл-Махдидің адам және билеуші ретіндегі шындығы көңіл көншітпеді: ол 35 жастағы, бұрынғы саудагер, жеңіл өмірге, шарапқа және қымбат киімге үйренген, оның сәнді өмір салты Әбу Абдалла таратып отырған қатаң нанымдармен және Кутаманың бұрынғы ұстанымдарымен қайшы келді. Тіпті Әбу Абдалла да оны билік, ақша, зәулімдік және сыйлықтар арқылы Кутаманы бұзды деп айыптады. Әбу Абдалла Сиджилмасаға барғанға дейін оның қожайынымен ешқашан кездеспеген, оның мінезі мен ниетінен хабарсыз болған; енді ол тарихшы Майкл Бретттің сөздерімен айтқанда, "өз қозғалысы мүлдем басқа біреуге берілгендей сезінген" болуы мүмкін. 910 жылдың шілдесінде Әбу Абдалла батысқа әскерді басқаруға шақырылғандықтан, бірден қақтығыс болдырмалды. Алдыңғы айларда Сиджилмаса Мидраридтерге өткен, Тахерт Зенаталардың қоршауында қалған, ал Кутама арасында Бабан атты біреу бастаған көтеріліс болған. Соңғысы тез арада Кутаманың адал жауынгерлерімен басылған, ал Әбу Абдалла Зенаталарды Тюбна маңында жеңіп, Тахертті босатып, тіпті Тенестегі Жерорта теңізі жағалауына жеткен. Одан кейін ол 910/11 жылдың қысында Раққадаға қайтып оралғанға дейін қазіргі Орталық Алжирдегі Зената және Садина тайпаларына қарсы жорық жасаған. Бірақ Тенесте Кутама басшылары арасында сөз байласу басталды: Әбу Абдалла бастаған олар әл-Махдиге қарсы тұрып, оның талаптарын сынауға шешім қабылдады. Дереккөздер бұл туралы әртүрлі мәлімет береді, бірақ Кутама әл-Махдиді көпшілік алдында қарсы алып, одан керемет жасауды талап етті. Әбу Абдалла, оның інісі Әбу әл-Аббас Мұхаммед, Әбу Заки және "жоғарғы шейх" Әбу Мұса Харун оны алдамашылыққа және жалғандыққа айыптады. Әбу Мұса Харун қысқа уақыттан кейін өлтірілгеннен кейін, қалған құдандар әл-Махдиді өлтіруге шешім қабылдады. Әбу Абдалланың күмәні болғандықтан немесе оның ізбасары туралы келісе алмағандықтан, олар осы әрекетті кейінге қалдырды. Кутама қолбасшысы Газвия олардың ниеттері туралы хабарлағаннан кейін әл-Махди бірінші болып қимыл жасады. Сенімсіздік тудырған қолбасшылар астанадан алыс миссияларға жіберілді және олардың орнына адал адамдар тағайындалды, сондықтан 18 ақпан 911 жылы Әбу Абдалла мен Әбу әл-Аббас Мұхаммедті халифаның сарайында адал Кутама сарбаздары өлтірді. Әбу Абдалла әш-Шиидің өлімі туралы хабар тез тарады. Әл-Махди екі күн ойланып, содан кейін құтма басшыларын өлтірді. Фатимид халифалығын құрудағы маңызды рөлі үшін Әбу Абдаллаға ресми жерлеу рәсімі жасалды, оған әл-Махди қатысты; ал Фатимидтік дереккөздер оның өлімін "бұрынғы адал қызметкердің қайғылы құлдырауы" ретінде көрсетуге тырысады, оның сенімін соңында амбиция жеңген, кінә Әбу әл-Аббас пен Кутама басшыларына, ең алдымен Әбу Закиге жүктеледі; Әбу Абдалланың болмаған кезінде Әбу Заки мен Әбу әл-Аббастың билікке ие болуы оларды бұзды және өздерінің заңды билеушісіне қарсы шығуға итермеледі.