Белград халқының тарихы мен демографиясы

Кіріспе

Белградтың халық статистикасына тарихи көзқарас. Белград – Сербияның астанасы және ең ірі қаласы.

Орта ғасырлар

Ерте орта ғасырлар кезеңінің барсасында Белградтың дамуға мүмкіндігі болмады, себебі ол Болгар империясы, Византия империясы және мажарлар арасындағы бәсекелестік нысаны болды. Сол кезде сербтердің солтүстікке қызығушылығы болмады, өйткені олардың көп бөлігі оңтүстікте орналасқан: Ішкі Сербия, Захумлье, Травуния, Зета және т.б. ; 13 ғасырда король Драгутин Белградты Орта ғасырлық Сербия патшалығына қосып, оның мәдениетін православиелік сипатқа бағыттап, католиктердің ықпалын азайтты. Сол кезде қала халқы біртіндеп өсе бастады, ғасыр соңына қарай 10 000-нан асып, 14 ғасыр соңына қарай 20 000-ға жетті. 1389 жылы Сербия империясы құлағаннан кейін, оңтүстіктен келген босқындар Белградқа қауіптен қорғану үшін көптеп ағыла бастады. 1403 жылы Белград Сербияның Деспоттығының астанасы болды, түріктер басып алған Балқандағы христиандық ізгі орынға айналды. Деспот Стефан Лазаревичтің тұсында, ол нағыз еуропалық рыцарь, ақын және суретші болғандықтан, Белград Шығыс пен Батыс арасындағы сауданы реттейтін еркін христиан мемлекетінің орталығы болды. Оның ежелгі қабырғалары мен қамалдары қайта жаңартылып, нығайтылды, шіркеулер салынды, Шығыс және Батыс мәдениеттерінің жақындығының арқасында мәдениет гүлденді және халқы көбейді. 1430 жылы Белград халық саны бойынша Константинопольден кейін екінші орынға ие болды, ғасыр соңына қарай 100 000 адамға жетті. 1430 жылы ол Венгрия Корольдығының құрамына кірді, ал 1456 жылы христиандық Еуропа қалаға бірігіп, Белградты қоршауды тоқтатып, түріктерге қарсы жеңіске жетті. Қаланың алтын ғасыры 16 ғасырға дейін жалғасты. Алайда 1521 жылы түріктер Белградты басып алды. Халық саны азайа бастады, себебі Түркиядан келген отарлаушылар Белградқа көптеп ағылды, ал оның мәдениеті Портаға қауіп тудырды. Сербтердің көші-қоны басталды. 1594 жылы Банаттағы көтерілістен кейін көптеген сербтер солтүстік және батысқа көшіп кетті, әсіресе Османлылардың Белград орталығында Киелі Саваның сүйектерін өртегеннен кейін. Қазіргі Сербияның солтүстігіндегі, Венгрия, Босния және Хорватиядағы соғыстар көптеген адамдарды халық азайған аймақтарға көшуге итермеледі, себебі түріктердің ықпалы сол жерлерде әлсіз болды. Келесі ғасырда Габсбургтер империясы осы аймақтардың көп бөлігін (Босниядан басқа) басып алды, ал сербтердің көші-қон толқыны 1690 және 1737 жылдары ең жоғары деңгейге жетті, онда Косово мен Оңтүстік Сербиядан мыңдаған сербтер мұсылмандардың қолында қалған жерлерін тастап, Дунайдан солтүстікке қарай христиандық Австрияға көшіп кетті. Бұл көші-қонның салдары бүгінге дейін көрініп тұр, өйткені сербтер Воеводинада, Батыс Боснияның көп бөлігінде көпшілікке айналды, бірақ Косово және Метохия мен Санджақта азшылыққа айналды. Нови-Сад келесі ғасырларда Сербияның мәдениет және бостандық астанасы атағын қайтадан иеленді, ол Австрияда гүлденсе, Белград Түркияның билігінде толығымен құлдырады. Земун (қазіргі Белградтың солтүстік шеткі аймағы) қазіргі оңтүстік Белградтан келген жүздеген босқындарға пана болды.

During the entire course of early medieval times, Belgrade did not have an opportunity to evolve, as it was a subject of rivalry between the Bulgarian Empire, Byzantine Empire and Magyars. Serbs at that time had no interest in the North, as most of their states were in the South: inner Serbia, Zahumlje, Travunija, Zeta etc. ; It wasn't until King Dragutin in 13th century that Belgrade was included into the Medieval Kingdom of Serbia and shaped its Orthodox rather than Magyar Catholic character. Its population gradually started to increase at that time, numbering over 10,000 by the end of the century, and 20,000 by the end of the 14th century. When Serbian Empire collapsed in 1389, more and more refugees from the south sought refuge in Belgrade. In 1403 it became the capital of Serbian Despotovina, evolving into a Christian Mecca in Turkish occupied Balkans. Under Despot Stefan Lazarevic, who was a true European knight, poet and artist, Belgrade was a seat of a free Christian state that regulated trade between East and West. Its ancient walls and castles were reconstructed and refortified, its churches raised, its culture experienced a boom due to proximity of Oriental and Western influences, and its population soared. By 1430 Belgrade was second to Constantinople in population, by the end of the century reaching 100,000 people. In 1430 it became part of the Kingdom of Hungary, and in 1456 it was victorious against Turks, when Christian Europe united in the city to put an end to the Siege of Belgrade. The golden age of the city continued into the 16th century. However, in 1521 the Turks conquered Belgrade. The population slowly started to decrease, as more and more colonists from Turkey poured into Belgrade, and its culture became a danger to the Porte. Serbian migrations began. In 1594, after a rebellion in Banat, many Serbs moved to the North and West, especially after the burning of St Sava's bones in the center of Belgrade by the Ottomans. Wars in today's northern Serbia, Hungary, Bosnia and Croatia encouraged many to start moving into those areas which were depopulated, as the Turkish influence was less intense in those areas. In the following century the Habsburg Empire took over most of these areas (except Bosnia), and the Serbian migration wave reached its peak in 1690 and 1737, when thousands of Serbs from Kosovo and South Serbia left their lands in hands of Muslims, moving north of the Danube into Christian Austria. The results of these migrations are still evident to this day, as Serbs became a majority in Vojvodina, much of western Bosnia, but also became a minority in Kosovo and Metohija and Sandzak. Novi Sad would resume the title of the Serbian capital of culture and liberty in following centuries, thriving in Austria while Belgrade entirely deteriorated under Turkey. Zemun (today's northern suburb of Belgrade) became home to hundreds of refugees from today's southern Belgrade.

Қазіргі заман

Қала үш ғасырлық басқыншылықтан кейін түріктерге қарсы алғашқы серб көтерілісі күшейген кезде революциялық үкіметтің орталығы болды. Белград жоғары мектебінің құрылуымен білім беру орталығына айналды, ол Балқандағы ең көне білім беру мекемесі және бүгінде Белград университеті ретінде жалғасып келеді. Ұлттық жиналыс та құрылды. 1804 және 1813 жылдар аралығында, Сербия астанасы ретінде 400 жылдығын тойлаған кезде, Белград Сербия княздығының орталығы болды. Земун және Австриямен сауда қатынастары орнаған сайын халық саны арта бастады. Караджордже Ресей мен Франция императоры Наполеон I-нің қолдауын алды, ол елге қауіпті жақын келді. Түріктер бұл көтерілісші провинцияны қан төгіспен қайта басып алды, бірақ бір жылдан кейін екінші серб көтерілісі оларды таңқалдырды және Сербия Түркиядан жартылай тәуелсіздік алды. 1817 жылы автономия жарияланды және Обренович әулеті Сербияда 90 жылдық билікке ие болды. Белград 1839 жылы қайтадан астана болып сайланды, өйткені оның маңызы қайтадан артты, католик Австрия мен мұсылман Түркия арасындағы православие христиандық буферлік аймақ ретінде маңызды рөл атқарды. Феодализм жойылғаннан кейін қала экономикасы мен халқы тез өсті. 1848 жылы 40 000, ал 1878 жылы тәуелсіздік алғанда 50 000-ға жуық тұрғыны болды, бұл аз саналғанымен үлкен жетістік болды. Қала толығымен батыстық үлгіде қайта жаңартылды, Вена мен Будапешт сәулеттік үлгілерге айналды (өткендегі үш австриялық басқыншылық кезінде барокко ғимараттары мұсылмандар тарапынан бұзылды). Сонымен қатар, ол Босния, Болгария, Македония сияқты шетелдік үстемдік астындағы көрші елдер үшін мәдени және білім беру орталығы болды. Алайда Сербия Корольдігінің экономикасы әлсіз болды және халық үш мемлекетке бөлінді. Сербия мал және ауыл шаруашылығы есебінен өмір сүрді, бірақ Белград қаласы 1882 жылы теміржол, трамвай, электр қуаты және тіпті киномен жарақтанды. 1900 жылы қалада 70 000 адам тұрды, яғни ол әлі де ортағасырлық халық санына жете қоймады, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, қарқынды өсуге байланысты, қала халқы 100 000-ға жетті, бұл Константинопольден кейін үшінші орынға ие болды, сондай-ақ Румынияның Бухаресті де осы деңгейде болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс одақтас елге зор қиындықтар әкелді, халықтың 33% жоғалды. Белград қорғаныссыз болғандықтан және екі өзен арқылы Австрияға ашық болғандықтан, көп бөлігі қиратылды. Соғыс кезінде халық саны шамамен 20 000-ға дейін төмендеді, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін және Сербтер, хорваттар мен словендер патшалығы құрылғаннан кейін қалаға халық көптеп келді, негізінен қираған аймақтардан келген сербтер, сондай-ақ Батыс сербтері. Тарихында бірінші рет Белград пен Земун сияқты екі қала бірігу мүмкіндігіне ие болды. Бұл 1929 жылы болды және біріккен халық саны 240 000 адамды құрады. Он жылдан кейін ол 350 000-ға жетті, ал Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Белградта 400 000 адам тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыс Белградта үлкен қиратуларға әкелді. Мыңдаған адамдар Люфтваффе әуе шабуылдарынан, ал он мыңдаған адамдар Старо-Саймисте, Банджица, Яжинци және басқа да концентрациялық лагерьлерде қаза тапты. Алайда Белград соғыстан кейін тез қалпына келді және Югославияның астанасы ретінде елдің өнеркәсіптік орталығына айналды, ал мәдени құндылықтары екінші ірі қала Загребке басымдық берді. Халық санының өсуі зор болды. 1948 және 1971 жылдар аралығында қала халқы екі еседен астам өсті, 1948 жылы 400 000-ға жуық, 1971 жылы 900 000-ға дейін, ал 1981 жылы қала халқы 1,087,915 тұрғынға жетіп, 1 миллионнан асты. 1990 жылдары БҰҰ санкцияларынан туындаған соғыстар мен экономикалық құлдырау болды. Шамамен 300 000 адам, әсіресе жастар елден кетті, ал Хорватия, Косово және Босния мен Герцеговинадан келген жарты миллионнан астам серб босқындары Сербия мен Белградта баспана тапты. 2011 жылғы халық санауының нәтижелері Белградтың нақты халқы 1,166,736 адамды құрайтынын көрсетті, ал Белградтың қалалық халқы (Белградтан басқа, Борча, Овча және Сурчин сияқты үш қалалық елді мекенді қамтиды) қазіргі уақытта 1,233,796 адамды құрайды.

The city was the seat of a revolutionary government, when First Serbian Uprising escalated against Turks, after almost three centuries of occupation. It became the seat of education when the Belgrade Higher School was founded, the oldest educational facility in the Balkans that continued to exist still today as the University of Belgrade. A National Assembly was also formed. At that time, between 1804 and 1813, on its 400th anniversary as a Serbian capital, Belgrade was a seat of the Principality of Serbia. Its population started to grow as the trade with Zemun and Austria were established; Karadjordje was supported by the Russians and French emperor Napoleon I, who came dangerously close to the country. Turks reconquered this rebelled province with much bloodshed, but a year later Second Serbian Uprising surprised them and Serbia was finally semi independent from Turkey. In 1817 the autonomy was proclaimed and Obrenovic dynasty started its 90 year reign in Serbia. Belgrade was reelected the capital in 1839, as its importance again grew big, being the Orthodox Christian buffer zone between Catholic Austria and Muslim Turkey. As the feudalism was abolished the city grew rapidly in economy and in population; by 1848 it had some 40,000 residents, and by its independence in 1878 some 50,000, which is considered little but was a great improvement. The city was entirely westernized and rebuilt with nearby Vienna and Budapest being its architectural role models (during the three Austrian occupations in the past the Baroque buildings were demolished by Muslims). It also became a cultural and educational hub for the neighboring nations that were under foreign domination: Bosnia, Bulgaria, Macedonia, etc. However the economy of Kingdom of Serbia was weak and the nation was still divided, now living in three states. Serbia lived out of livestock and agriculture, although Belgrade as a city was increasingly modern, getting a train rail in 1882, its trams, electricity and even cinema at the end of the 19th century, becoming thus the most developed city in the Balkans. By 1900 the city reached 70,000 people, which means that it still hasn't reached its medieval population level, but by the outbreak of World War I, due to rapid growth, the city has finally reached 100,000 residents, again ranking third only behind Constantinople but also Romanian Bucharest. World War I left this Allied country devastated, having lost 33% of its entire population. Belgrade, being unprotected and opened to Austria with its two rivers, has also been largely demolished. During the war the population fell down to only about 20,000, but soon after the war ended and Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes was formed, the city gained a large influx of population, largely Serbs from devastated areas but also Western Serbs. It was the first time in history that these 2 cities, one against another Belgrade and Zemun, have had a chance to unite. This occurred in 1929 and the combined population was 240,000 people; a decade later it reached 350,000 and by the outbreak of World War II Belgrade had 400,000 people. World War II saw a big destruction in Belgrade; thousands have died in Luftwaffe air raids, and tens of thousands in concentration camps on Staro Sajmiste, Banjica, Jajinci and so on. However Belgrade recovered quite quickly after the war, and as a capital of Yugoslavia, becoming an industrial hub of the nation while its cultural values were set aside in advantage to Zagreb, second largest city. The population growth was huge; between 1948 and 1971 the city population more than doubled, from nearly 400,000 in 1948 to around 900,000 in 1971, and the city finally passed 1 million mark in 1981 when it reached population of 1,087,915 inhabitants. The 1990s saw wars and economic collapse caused by the UN sanctions; some 300,000 left the country, especially young people, while on the other hand, more than a half a million Serb refugees from Croatia, Kosovo and Bosnia Herzegovina have found shelter in Serbia and Belgrade. Results from the 2011 census showed that the population of the Belgrade proper is at 1,166,736 while urban population of Belgrade (which, besides settlement of Belgrade, include three other urban settlements: Borča, Ovča and Surčin) currently stands at 1,233,796.