Кіріспе

Майкл Муркоктың 1971 жылғы романы "Әуе әміршісі" – Майкл Муркок жазған 1971 жылғы британдық балама тарих романы. Ол Үндістанда орналасқан Эдвард дәуірінің әскери қызметшісі Освальд Бастаблдың және бірінші дүниежүзілік соғыс болмаған балама әлемдегі оның оқиғалары туралы. Бұл Муркоктың "Уақыт ағындарының көшпелісі" трилогиясының бірінші бөлігі. Эдвард дәуірінің атмосферасында қиял-ғалымдық технологияны (мысалы, дирижабльдерді) пайдалану арқасында, бұл роман стимпанк жанрының алғашқы туындыларының бірі саналады. Роман алғаш рет Ace Books баспасында "Ace Science Fiction Specials" сериясының бөлігі ретінде жарық көрді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Романның қолжазбасын 1903 жылы 'Майкл Муркок' (автордың ойдан шығарылған атасы) түсірген. Шабын даласындағы Роу аралында демалып жүргенде, ол бұрынғы әскер қызметкері, жасырын жолмен сапар шеккен Освальд Бастаблмен танысады. Бастабл опиумға тәуелділігінен туындаған шатасу мен бейбақ сезімде мазасыздық танытады, сондай-ақ өткен шақта жасаған әрекеті үшін өкінішпен күйінеді. Бастабл Муркокқа оқиғаны айтуға келіседі және 1902 жылы Солтүстік-Шығыс Үндістандағы тәжірибесінен бастап баяндауын жалғастырады. Ол британдық экспедиция құрамында Теку Бенга ғибадатханасының үнді бас діни қызметкері Шаран Кангпен күресу үшін жіберілген. Канг пен оның жақтастарымен қақтығысқаннан кейін, Бастабл өзін 'Болашақ Будда ғибадатханасы' маңындағы үңгірлерде жоғалған және жалғыз қалған сезінеді. Сол жерде оған белгісіз күш шабуыл жасап, есінен айырады. Оянғаннан кейін үңгірден қашып шыққанда, ғибадатхана уақыттың өтуімен қираған күйде болады. Көп ұзамай оны алып дирижабль тауып алады, онда ол 1973 жылға келгенін біледі, бірақ бұл оқырман танитын 1973 жыл емес. Осы балама болашақта Бірінші дүниежүзілік соғыс болған жоқ, ал отаршылдық державалар өз империяларына үстемдік етуді жалғастыра береді. Мысалы, Үндістан британдық иелік болып қала береді, алайда Уинстон Черчилль осы балама болашақта да, Бастаблдің өзінің заманында да вице-король қызметін атқарған. Бастапқыда Бастабл өзінің 'болашағында' күтіп тұрған кереметтерге таңғалады. Лондон таза және тыныш қала, ал әлем ұлы империялардың тепе-толықтығымен сақталатын утопия сияқты көрінеді. Алайда, ол алып дирижабль флотында жұмысқа орналасқаннан кейін, анархистер тобымен байланысқа түседі. Олардың арасында Уна Перссон есімді құпия әйел және Ульянов есімді орыс революционері бар. Ол бастапқыда олардың іс-әрекеттеріне патриоттық қарсылық көрсетеді, бірақ біртіндеп шындықты біледі: өмір үстем империялар үшін бейбіт, бірақ империялардың отандық елдеріндегі көрінетін утопия ондаған жылдар бойы тоқтаусыз және қарсылықсыз отаршылдық езгіге, қатыгездікке және өз аумақтарын басып алуға негізделген. Бірінші дүниежүзілік соғыс болмағандықтан еуропалық отаршылдық империялар банкротқа ұшырап, отарлардың біртіндеп босануы мен еркіндігіне жол ашпаған, империализм тоқтаусыз жалғасып, әлемде теңсіздік пен әділетсіздік орнаған. Ұлыбритания, Франция, Ресей империясы, Германия империясы, Жапония, Италия империясы және АҚШ осы әлемді аяусыз басқарып, империализмге қарсы және отаршылдыққа қарсы наразылықты басып тастайды. Әділ және ар-ұяты бар Бастабл оған ашылған қатыгездік, әділетсіздік және қорқыныштан ашуға булығады және әлемнің қысымға ұшыраған халқы үшін күресуге кіріседі (басқалармен қатар, дирижабль қызметіндегі бұрынғы досы, майор Энох Пауэллге қарсы). Оның әрекеттері анархистердің Хиросимаға атом бомбасын тастауына себеп болады. Атомдық жарылыс оны балама 1973 жылдан шығарып, жаңа 1903 жылға жібереді. Сансыз бейкүнә адамдардың өліміне қатысқандығы үшін өкінішпен күйіне отырып, ғылым мен империализмнің ақыр соңы қандай болатынынан қорқып, Бастабл Теку Бенга үңгірлеріне бет түзеп, 1903 жылға қайта оралады, бірақ, өкінішке орай, өзінің бастапқы уақытына емес. Оның басынан өткен оқиғалар оны осы жаңа балама әлемде өмірге бейімделуге мүмкіндік бермейді; оның тәжірибелері де, осы орынсыздық сезімі де оны опиумға жетеледі. Роман Бастаблдың құпия түрде жоғалып кетуімен аяқталады, бұл 1903 жылғы Муркокты таң қалдырады; сондай-ақ, қазіргі заманғы автор Муркоктың әкесінің 1916 жылы Батыс майданында қаза тапқанын растайтын постскриптісі қосады.

Сериялы қосылыстар

Бұл кітаптан кейін "Жер Левиафаны" және "Стальной Царь" кітаптары жарық көрді. Муркоктің көптеген басқа кітаптары сияқты, бұл кітап та оның "Мәңгілік Чемпион" көп әлемдік сериясымен байланысты; осы себепті, романда жиі кездесетін кейіпкерлер мен есімдер (Уна Перссон, Майор Най және кейінгі басылымдарда граф фон Бек сияқты) пайда болады. Освальд Бастабл – автор Э. Несбиттың "Қазына іздеушілердің тарихы" кітабы үшін жазған кейіпкері.

Мәдениетті сілтемелеу

Бастабл ұшатын алғашқы кемелердің бірі «Лох-Несс» деп аталады. Ол оны монстр деп әзілдейді, әйтсе де «Лох-Несс монстры» термині 1930 жылдары ғана қолданысқа енді.

Британ империясы және дирижабльдер

Британ империясының саяси бірлік ретінде сақталуы, әуе кемесінің әуедегі басты немесе жалғыз саяхат құралы ретінде сақталуын қамтамасыз етеді деген пікір, Муркоктің 1971 жылғы «Әуе әміршісі» романынан кейін (бірақ бір-бірінен едәуір өзгеше болатын) тағы да бірнеше Британ империясы туралы фантастикалық әңгімелерде қолданылды. Олардың ішінде ең танымалдары – Ричард К. Мередиттің «Тар жол» (1973), Джон Кроулидің «Уақыттың ұлы еңбегі» (1989), Гарри Туртлдов пен Ричард Дрейфустың «Екі Жорж» (1995) және С. М. Стирлингтің «Пешавар ұландары» (2002) туындылары.