Кіріспе

1944 жылы финляндия-германия шайқасы

1944 жылғы Торнио шайқасы – Германия мен Финляндия арасындағы Лапландия соғысындағы алғашқы маңызды шайқас (1944 жылдың 1-8 қазаны). Бұл шайқасқа дейін басқа жерлерде де қақтығыстар болған (Танне Ост соғысын қараңыз).

Өмірбаян

Қыркүйек айының ортасында Гоголандта фин және неміс әскерлері арасында ашық шайқас басталғанымен, солтүстік Финляндияда екі тарап арасындағы қарым-қатынас салыстырмалы түрде жақсы қалды. Алдын ала жоспарланған "Бирке" операциясы бойынша немістер Финляндияның солтүстігіндегі қауіпсіз жерлерге материалдар мен әскерлерді эвакуациялады. Немістердің Финляндияның Лапландия аймағына деген нақты қызығушылығы Пецамо аймағы мен оның никель кендерін бақылауда ұстау болды. Екінші жағынан, неміс және фин әскерлері үш жыл бойы бірге соғысып, екі армия арасында көптеген жеке достықтар қалыптасқан еді. Осылайша, осы уақытқа дейін неміс және фин әскерлері арасында нақты жауынгерлік қимылдар өте сирек болды. Торнио шайқасына дейін фин және неміс әскерлері "күзгі маневрлерді" өткізді, онда немістердің кері шегіну қарқыны фин әскерлерінің ілесу қарқынымен өзара келісім бойынша үйлестірілді, осылайша екі тараптың ашық қақтығысынан аулақ болды. Алайда, финдер КСРО-мен жасасқан бейбіт келісімдеріне сәйкес, өз аумағынан неміс әскерлерін күшпен шығаруға мәжбүр болды. Осылайша, Торниоға жасалған шабуыл немістерді күтпеген жерден шабуылдап, швед шекарасы бойында олардың артында майдан ашу мақсатымен жоспарланып, орындалды. Лапландиядағы операцияларға генерал-лейтенант Сииласвуо жауапты болды және Торнио маңында амфибиялық шабуылды, сонымен қатар Кемиге қарай құрлықтағы шабуылды жоспарлады; екі операцияның да базасы Оулу қаласы болды. Финдер әр кемеде бір-бір әуеге қарсы пулеметпен қаруланған үш жүк кемесін пайдаланды. Оулудан Торниоға дейінгі 80 мильдік сапарда оларға әуе және теңізден қолдау көрсетілмеді.

Германияның күштілігі

Кеми (және Торнио) бағытындағы неміс күштері Краутлер дивизиясының құрамында біріктірілді. Оларға 139-шы тау-жағар бригадасының 1-ші батальоны (Gebirgsjäger Brigade 139), 6-шы жағар батальоны (Jäger Bataillon 6), 6-шы СС тау-жағар барлау батальоны (SS Gebirgs Aufklärungs Abteilung 6) және 6-шы СС жаяу әскер батальоны (SS Schützen Bataillon "Nord" 6) кірді. Оңтүстіктен Финляндия тарапынан болған қысымға байланысты, тек 6-шы СС тау-барлау батальоны ғана Торниоға қарай жылжытыла алды, ал қалған бөлімдер финдердің шабуылына тойтарыс беруге мәжбүр болды.

Торниодағы көтеріліс

Финнің «Пеннанен» отряды (фин. Osasto Pennanen) Кемидегі маңызды өнеркәсіптік объектілерді қорғау деген сылтаумен неміс әскерінің желісінің артында орналасуға рұхсат алды. Бұл күштерге қоса, фин азаматтық гвардиясы Торнио шекаралық қаласында көтеріліс ұйымдастыруды жоспарлады. Майор Тюре Ларжо сол уақытта жалдамада болған фин әскерлерін және бір әуе қорғаныс ротасын пайдаланып, Торне өзенінің батыс жағалауындағы Торнио қаласын басып алып, ондағы немiс әскерлерiн тоқтатты. Дегенмен, өзеннің шығыс жағалауындағы Торнио теміржол станциясы маңындағы үлкен неміс жабдықтау қоймасына жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды. Бірақ финдер десант күшіне көмектесу үшін пойыз жіберді. Көтеріліс үміттенгендей сәтті болмаса да, ол неміс тарапындағы жағдайды ушықтырып, десант күшінің Торнио портының сыртқы бөлігі – Ройтаға көрінбей жетуіне көмектесті. Кемидегі «Пеннанен» отрядының іс-қимылдары, атап айтқанда Айос портын басып алу, бастапқы неміс жауабын десант операциясына финдердің Торнио емес, Кемиге шоғырланатынына сендіріп, жаңылыстырды.

Рёйттаға қону

Финляндияның 11-ші жаяу әскер полкінің (JR 11) алғашқы бөлімдері 1 қазанда сағат 07:45-те Рёйта портына қарсылықсыз түсірілді және оларды қалаға жақындата бастаған пойыз күтіп алды. Полковник-лейтенант Халсти өз күштерін Кемиге жылдамдықпен жылжытып, Кеми өзенінің маңызды көпірлерін бақылауға алуды жоспарлаған. Алайда, қаланы бақылауға алған фин әскерінен қала маңында толыққанды неміс батальоны болуы мүмкін екенін естіген соң, ол көбірек сақтық танытуды жөн көрді. Кемиге қарай жылжудың орнына JR 11 Торнио теміржол станциясындағы неміс жабдықтау қоймасын қорғауға көшті. Фин батальондарының Рёйттадан келуі немістерді күтпеген жерден шақырды, себебі олар бұл тек жергілікті көтеріліс екенін ойлаған. Станцияға қарай жылжыған JR 11 полкінің екі батальоны да немістердің фанатикалық қарсылығына тап болды және шайқасқа қатысты.

Құрылуға жауап беру

Неміс әскерлері күшейту туралы өтінішке жауап ретінде бірнеше бөлімді сол аймаққа жіберді. Бір бронетанктік бөлім, Panzer Abteilung 211-дің екінші ротасы, 2 қазан күні таңертең Рованиемиден теміржол арқылы Кемиге жеткізілді. Бірнеше жаяу әскер құрамалары топтардан бөлініп, Торниоға асықты, олардың ішінде 379-шы гренадер полкінен (Grenadier Regiment 379) бір батальон, 206-шы тау-жегер полкінен (Gebirgs Jäger Regiment 206) бір батальон, сондай-ақ Финляндияның автоматтары шаңғы бригадасының (MG Ski Brigade Finnland) құрамы толығымен жіберілді. Ал финдерлер Кемиге қарай оңтүстіктен күшпен шабуыл жасаудың орнына, қону жерін күшейтуді жөн көрді және Оулудан Торниоға көбірек әскер мен жабдықтар жіберуге кірісті, алғашқы жеткендердің бірі 53-ші жаяу әскер полкі (JR 53) болды. Фин операциясы бір полктің шабуылынан бірнеше дивизияны қамтитын маңызды операцияға айналды.

"Кіші Берлин"

1 қазан күні кешкісін 11-ші жаяу әскер полкінің фин әскерлері неміс жабдықтау қоймасын басып алды, оны халық арасында "кіші Берлин" деп атаған және ірі мөлшерде алкоголь тапты. Соның салдарынан 2-ші батальон және 1-ші батальонның көп бөлігі тәртіпсіздікке берілді. Кейіннен, жаңадан келген 53-ші жаяу әскер полкінің 2-ші батальоны да қателікпен сол жерге бағытталды, нәтижесі де осы болды. "Кіші Берлиндегі" оқиғалар фин әскерлерінің аймақтағы бір күндік уақытын кетіріп, немістерге күштерін жинақтауға мүмкіндік берді. Фин әскерлері бастаманы жоғалта бастады.

Неміс шабуылдары

3 қазанда немістер Торнио мен Кеми арасында жинаған күштері Торниоға қарай жылжуды бастады. 11-ші және 53-ші фин батальондары үш неміс батальонына қарсы тұрды, олар бронетехника мен артиллериямен қолдау көрсетілді. Немістердің таңертеңгі алғашқы әрекеті қайтарылды және бірнеше танк жойылды. Екі тарап та шабуыл жоспарлады, нәтижесінде фин батальонының бірі неміс батальонына тікелей соқтығысып, екеуі де қиын жағдайға түсті. Алайда, бұл немістердің басты шабуылын финдерді кері шегінуге мәжбүр етуге кедергі келтірмеді, бірақ финдер жағдай ушығар алдынан немістердің жылжуын тоқтата алды. Фин әскері немістерге қарағанда жаяу әскер саны жағынан аздап басым болғанымен, финдерде артиллерия болмады, ал немістер бірнеше артиллериялық батареяларды және бірнеше танкқа қарсы пушкаларды қолдана алды. 4 қазанның түстен кейін немістер тағы шабуыл жасады, бұл жолы финдерді Раумо өзеніне дейін ығыстырып жіберді, онда шеп мұздап қалды. 5 қазанда Раумо өзенінен өтуге жасалған немістердің келесі әрекеттері финдермен оңай қайтарылды. 4 қазанға дейінгі түні Торнионың солтүстігіндегі неміс күштері Алавояккалаға жеткен финдерге шабуыл жасады. Фин әскері бұрыннан қоршауда тұрған жанармай қоймасын тастап, оңтүстікке қарай шегінуге мәжбүр болды. Кейіннен, 4 қазанда Торнионың солтүстігіндегі неміс күштері, үш жаяу әскер батальонынан тұратын, финдерге қарағанда жақсы қаруланған және артиллериямен қолдау көрсетілген, үш фин жаяу әскер батальонымен кездесті. Финдер немістердің басты күші Кеми бағытынан келеді деп күтті және солтүстіктен күшті шабуылға дайын болмады, ол жылдам жылдамдықпен финдерді бірнеше шақырымға шегінуге мәжбүр етті, содан кейін Керопудас өзенінде жаңа қорғаныс шебі құрылды. Карталардың жетіспеушілігі, «қажетсіз соғыс» салдарынан төменгі моральдық жағдай және, әсіресе, ауыр қару-жарақтардың жетіспеушілігі финдердің сәтсіздігіне елеулі үлес қосты.

Соңғы шабуылдар

6 қазанда немістердің финдерді Торниодан ығыстырып, сол жердегі көлік түйінін қайтарып алуға бағытталған соңғы күш-жігері басталды. Олар операция үшін бронетранспорттық құралдар мен артиллерия қолдауымен жабдықталған 6 жаяу әскер батальонын жұмылдырды. Бірақ, немістер күткендей екі жаяу әскер полкімен емес, 6 қазанда өте шектеулі бронетехникасы бар (T 26 танктерінің ротасы қайта жандандырылды) және артиллерия қолдауымен 10 фин жаяу әскер батальонына тап болды. Екі тарап та шабуылдарын күшейтуді шешті. Немістер солтүстік және шығыстан бірдей шабуылдауды жоспарлады, ал финдер Торнионың солтүстігінде немістерді қоршау үшін толыққандай полк жіберді. Осының нәтижесінде Лапландия соғысының ең қаһарлы шайқастары болды. Солтүстіктен жасалған неміс шабуылы Керопудас өзенін кесіп өтті, бірақ финдердің нық қарсылығына тап болып, тоқтатылды және байланды, ал шығыстан жасалған шабуыл финдерді олардың бекіністерінен ығыстыра алмады. Финляндияның 50-ші жаяу әскер полкі (JR 50) Германияның автоматтары бар шаңғы бригадасын (Machine Gun Ski Brigade Finland) қанатын айналып өтіп, ол JR 53-тің қорғанысына қарсы шабуылда тоқтатылған еді, және неміс позицияларының солтүстігіндегі Торне өзенінің жағалауына жетті. 7 қазанда жағдай немістер үшін одан бетер нашарлады: олардың шабуылдары ғана емес, сонымен қатар шабуыл жасаған бөлімдері де ауыр шығынға ұшырады, ал 20-шы тау армиясының жалғыз резерві – Финляндия бригадасы, Арктикада кеңес әскерлерінің шабуылы басталғанда Торнионың солтүстігінде қоршауға түсті. Бірақ, қиын жағдайда тек немістер ғана емес, шайқасқа асығысқан фин JR 50-і де өз жабдықтарының көп бөлігін Рёйттада қалдырып, жабдықты батпақты жерлер мен саздақты даладан қолмен тасымалдауға мәжбүр болды. 7 қазанда немістердің қоршауға түскен бөлімдерді босатуға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. 8 қазанда финдер қоршауды тазарта бастады және барлық бағыттан қоршаудағы немістерге шабуыл жасады. Көптеген немістер тұтқынға алынса да, көптегені ауыр жарақаттар алғанмен қашып құтыла алды.

Кейінгі Röyttä іс-әрекеті

Неміс ұшақтары өз ұшақтарын Рёйттаға бұдан да ертерек жібергенімен, алғашқы күшті шабуыл 4 қазанда болды. Немістер Рёйтта портына Стука пикировщик бомбалаушыларының эскадрильясын жіберді, ал әуеден қорғауға тағайындалған фин ұшақтары оңтүстіктегі базасындағы нашар ауа райынан жерде қалды. Пикировщиктер портта түсіріліп жатқан фин көліктеріне бірнеше рет соқтығысты, олардың екеуі – Bore IX және Maininki – кемежайға жақын жерде батып, түсіру жұмысын қиындатты. Рёйттадағы әуе шабуылдары Торнио аймағындағы шайқастар аяқталғанға дейін жалғасты. Кейін, 1944 жылдың 6 қазанында, фин теңіз күштерінің кішкентай эскадрильясы – гаубицалық қайықтар Hämeenmaa және Uusimaa, сондай-ақ патрульдік қайықтар VMV 15 және VMV 16 порттан атыс қашықтығындағы Лайваниемиде орналасқан неміс батареясын басып тастау және әуе шабуылдарына қарсы от беру үшін келді. Қосымша гаубицалық қайық Aunus кейінірек жетті. Сол күні – 6 қазанда – бірнеше Focke Wulf Fw 200 бомбалаушылары Henschel Hs 293 басқарылатын бомбаларын қолданып Рёйттаны бомбалады, бірақ ешқандай нәтижеге қол жеткізбеді.

Қалдықтар

Финдердің Торниоға қонуына және неміс әскерлерін тұтқындауына жауап ретінде немістер фин азаматтарын кепілге алуға кірісті: Кемиден 132 және Рованиемиден тағы 130 адамды, оларды тұтқынға алынған немістермен алмастыруға тырысты. Торниодағы шайқас барысында неміс келіссөзшісі финдерге талап қойып, тұтқындарды босатуды және Рёйтаға қайта шегінуді талап етті, әйтпесе немістер кепілдерді өлімге кеседі. Финляндия тарапынан берілген жауапта мұндай әрекетке тұтқынға алынған барлық неміс әскерлерінің дереу өлім жазасы ілеседі делінді. Германияның жоспары күткен нәтижені бермеді, себебі ол фин әрекеттеріне қатты әсер етпеді, керісінше, Финляндияда немістердің, әсіресе Рендуличтің беделін одан сайын түсірді. Кепілдік оқиға фин медиасына немістерге қарсы пайдалануға болатын керемет үгіт құралын сыйлады. Немістер өз қателіктерін түсініп, 12 қазан күні Яатилада кепілдерді финдерге тапсырды.

Салдары

Торниодағы шайқастар әлі де жалғасып жатқанда, неміс басшылығы «Бирке» операциясынан «Нордлихт» операциясына көшуге және солтүстік Финляндия мен Норвегияның басым бөлігін тастап кетуге шешім қабылдады. Совет әскерлерінің Петсамо маңындағы шабуылы немістер шешім қабылдағаннан кейін көп ұзамай басталды. Немістердің қатаң әскери тәртібі, моторизацияланған бөлімдері және көлік инфрақұрылымын тиімді қиратуы салдарынан, Торнио шайқасынан кейін фин әскерлері немістердің шегінуіне тек қана немістер таңдаған уақыт пен жерде ғана қарсы тұра алды. Финляндияның бастапқы жоспары – Кеми маңындағы неміс әскерлерін барлық кері шегіну жолдарынан толық оқшаулау болатын. Бірақ неміс әскерлері Рованиемиге дейінгі жолды бақылауға алып, ұйымдасқан түрде шегінуге қол жеткізді. Алайда, Торнионы басып алу Финляндиядағы неміс әскерлерін екі топқа бөлді: бірі Торнио өзенінің бойында, екіншісі Кеми өзенінің бойында шайқасты. Жолдардың жетіспеуіне байланысты, Кеми маңындағы әскерлерге жабдықтау Рованиеми арқылы жүзеге асырылуға тиіс болды. 8 қазанға дейін Кеми-Торнио аймағы толығымен тазартылды. Солтүстіктегі неміс қолбасшысы, генерал Лотар Рендулич, Торнионы басып алуды финдердің сатқындығы деп есептеді және Лапландияны толығымен қиратуға бұйрық берді. Торниоға шабуыл жасау арқылы Финляндия үкіметі Кеңес Одағына неміс әскерлерін елден шығаруға белсенді түрде жұмыс істеп жатқанын көрсетті. Бұдан өзге, фин армиясы бұрынғы одақтастарына қарсы қару қолдануға қабілетті және дайын екенін дәлелдеді.