Кіріспе

Мұғалімдерді оқыту дағдыларын дамыту

Мұғалімдерді даярлау немесе мұғалімдерді оқыту – (болашақ) мұғалімдерді сыныпта, мектепте және жалпы қоғамда өздерінің міндеттерін тиімді атқару үшін қажетті біліммен, көзқарастармен, мінез-құлықпен, тәсілдермен, әдістемелермен және дағдылармен қамтамасыз етуге бағытталған бағдарламалар, саясаттар, процедуралар және шараларды білдіреді. Болашақ мұғалімдерді даярлаумен айналысатын мамандар мұғалімдерді тәрбиелеушілер (немесе кейбір жағдайларда мұғалімдерді оқытушылар) деп аталады. Осы қызметті қалай атау керектігі туралы ұзақ жылдардан бері пікірталас жүріп келеді. "Мұғалімдерді оқыту" термині (ол қызметкерлерді салыстырмалы түрде күнделікті жұмыстарға даярлауға бағытталғандай әсер қалдыруы мүмкін) кем дегенде АҚШ-та "мұғалімдерді даярлау" терминіне (ол қызметкерлерді ойлы тәжірибелі маман ретінде кәсіби қызметке дайындауды білдіреді) орын беруде. Мұғалімдерді даярлаудың екі негізгі түрі бар: қызметтегі мұғалімдерді даярлау және қызметке дейінгі мұғалімдерді даярлау.

Саясат және оған байланысты мәселелер

Мұғалімдерді даярлау процесі көптеген елдерде саяси талқылау нысаны болып табылады, бұл қоғам мен мәдениеттердің жастарды өмірге дайындауға берген құндылығын және білім беру жүйелерінің айтарлықтай қаржылық ресурстарды жұмсайтынын көрсетеді. Дегенмен, мұғалімдерді даярлауға мемлекеттік бақылау деңгейі әртүрлі. Егер мұғалімдерді даярлау толығымен университеттердің құзырында болса, мемлекет жаңа мұғалімдерді не және қалай оқытуды тікелей бақылай алмайды; мұның салдарынан аномалиялар туындауы мүмкін, мысалы, мұғалімдер мектепте сол әдістерді қолданса, тиімсіз деп есептелетін оқыту әдістерін пайдалануы немесе мұғалімдерді нақты сыныптарда оқыту тәжірибесі аз немесе жоқ адамдар оқытуы мүмкін. Ал басқа жүйелерде мұғалімдерді даярлаудың егжей-тегжейлі талаптары болуы мүмкін (мысалы, мемлекет барлық мұғалімдердің ие болуы тиіс дағдыларды немесе мұғалімдерді даярлау курстарының мазмұнын белгілеуі мүмкін). Еуропалық Одақтағы саяси ынтымақтастық нәтижесінде Еуропалық Одақ мүше мемлекеттерінің мұғалімдерінің болуы керек қасиеттерінің жалпы сипаттамасы жасалды: Мұғалімдердің компетенциялары мен біліктілігінің жалпы еуропалық қағидасы.

Ұйым

Көптеген елдерде бастапқы мұғалімдер даярлау (сондай-ақ, жұмысқа орналасу алдындағы мұғалімдерді оқыту) жоғары білім беру мекемелерінде негізгі немесе толыққанды жүзеге асырылады. Шри-Ланка сияқты елдерде мұғалімдерді даярлау үшін арнайы институттар – Ұлттық білім колледждері бар, ал Мұғалімдерді даярлау колледждері қызметтегі мұғалімдерді оқытуды қамтамасыз етеді. Мұғалімдер орталықтары деп аталатын тағы бір институттар мұғалімдердің үздіксіз кәсіби дамуын ұсынады. Ол екі негізгі модель бойынша ұйымдастырылуы мүмкін. «Тізбекті» модельде мұғалім алдымен бір немесе бірнеше пән бойынша біліктілік алады (көбінесе оқытушылық диплом немесе бакалавр дәрежесі), содан кейін оқыту саласында қосымша біліктілік алу үшін тағы бір кезең оқиды (бұл бакалавриаттан кейінгі біліктілік немесе магистр дәрежесі түрінде болуы мүмкін). Балама «бірдей» модельде студент бір мезгілде бір немесе бірнеше академиялық пәндерді және осы пәнді оқыту әдістерін зерттейді, нәтижесінде осы пәннің мұғалімі болу үшін біріктірілген бакалавр дәрежесі мен оқытушылық біліктілік алынады. Басқа да жолдар бар. Кейбір елдерде адам мектепте жұмыс істей отырып, аккредиттелген тәжірибелі педагогтің жетекшілігімен мұғалімдік білім алуы мүмкін. Ұлыбританияда университеттер мен мектептер арасында мемлекеттік қолдаумен мұғалімдерді даярлаудағы серіктестіктердің ұзақ тарихы бар. Бұл дәстүрде керістер мен даулар жоқ емес. АҚШ-та, 2007 жылдың 17 мамырындағы Конгресс тақырыптық комитетіне Ұлттық баламалы аттестаттау орталығының және Ұлттық білім беру ақпарат орталығының президенті Эмили Файстрицердің куәлігіне сәйкес, жаңа мұғалімдердің шамамен үштен бірі мұғалімдік аттестаттаудың баламалы жолдары арқылы келеді. Дегенмен, көптеген баламалы бағыттар білім беру мектептерімен байланысты, онда үміткерлер әлі де университеттегі курстарға жазылады. Университеттегі курстардың қосымша құралы – қоғамдық негіздегі мұғалімдерді даярлау, онда мұғалімдерге кандидаттар оқыту теориясын тәжірибеде қолдануға мүмкіндік беретін қоғамдық ортаға еніп, оның ішіндегі жағдайды зерттейді. Қоғамдық негіздегі мұғалімдерді даярлау мұғалімдерге кандидаттардың жыныс, нәсіл және көпмәдениетті әртүрлілік мәселелеріне қатысты көзқарастарын сынға түсіреді. Бұл мектептегі сегрегацияны жою мақсатында мұғалімдердің көзқарасын өзгертуге көмектеседі.

Ауылдық

Ауылдық және шалқар аймақтарда оқытуға дайындалатындар қалалық орталықтарда оқытушыларға қарағанда басқаша қиындықтарға тап болады. Сондықтан, ауылдық және шалқар аймақтарда оқытуға ұмтылатындар үшін мұғалімдерді даярлауға басқаша көзқарас қажет. Ауылдық және шалқар аймақтардағы жергілікті тұрғындарды, мұғалімдерді даярлау курсын бітіргеннен кейін қалалық тұрғындарды ауылға көшіруге тырысудың орнына, мұғалімдерді жұмысқа алуда табысқа жете алады деген ұсыныс бар. Ауылдық және шалқар аймақтардағы мұғалімдердің жетіспеушілігін қамтамасыз ету үшін онлайн және аралас оқыту бағдарламалары кеңінен қолданылуда. Бұған қоса, Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты даму мақсатының 4-ші қадамы 2030 жылға қарай халықаралық ынтымақтастық арқылы білікті мұғалімдердің санын едәуір арттыруды көздейді.

Жаңадан жұмыс істей бастаған мұғалімдерді оқыту

Оқыту – оқытылатын пән туралы кең көлемді білімді пайдалануды, сондай-ақ әртүрлі оқушыларға сол пәнді оқытудың ең тиімді жолдары туралы білімді қолдануды қамтиды; демек, мұғалімдер әрбір сәтте күрделі міндеттерді орындауға тиіс. Көптеген мұғалімдер мансаптарының алғашқы жылдарын стресстік сезінеді. Бастапқы білім беруді аяқтағаннан кейін мамандыққа қадам баспайтын немесе алғашқы жұмысынан кейін мамандықты тастайтын мұғалімдердің саны көп. Кейде мұғалімді жаңа мектепке енгізу (мектептің мақсатын, процедураларын т.б. түсіндіру) мен мұғалімді оқытушылық мансапқа енгізу (жаңа мұғалімнің кәсіби бейнесін қалыптастыруға және колледжде алған негізгі біліктерін одан әрі дамытуға көмектесу үшін қажетті қолдау көрсету) арасында ерекшелік жасалады. Көптеген елдер мен штаттар жаңа мұғалімдерге мансаптарының алғашқы жылдарында көмектесу үшін жан-жақты қолдау жүйесін құрды. Мұндай бағдарламаның құрамына мыналар кіруі мүмкін: жетекшілік (менторлық): әрбір жаңа мұғалімге тәжірибелі, жетекші ретінде дайындалған мұғалімді бекіту; жетекші эмоционалдық және кәсіби қолдау мен бағыт-бағдар бере алады; мұғалімдерді даярлауда енгізу тек жетекші ұсынумен шектеледі, бірақ зерттеулер бұл жеткіліксіз екенін көрсетеді. әріптестер желісі: өзара қолдау үшін, сондай-ақ бірлесіп оқу үшін. білім беру сарапшыларының кеңесі (мысалы, жаңа мұғалімге колледжде алған білімін сыныптағы шындықпен байланыстыруға көмектесу). барлық мұғалімдердің өзіндік ойлау процесін қолдау (мысалы, күнделік жүргізу арқылы). Кейбір зерттеулер мұндай бағдарламалар: бастауыш мұғалімдерді мансапта ұстап қалу деңгейін арттыруға; оқыту сапасын жақсартуға; мұғалімдердің жеке және кәсіби әл-ауқатын жақсартуға көмектеседі. Дегенмен, көптеген авторлар қазіргі мұғалімдерді даярлау жүйесінде көптеген кемшіліктер бар екенін және ол негізінен батыстық үстемдік құратын оқу бағдарламасына бағытталғандығын айтады. Сондықтан мұғалімдерді даярлаудың инклюзивті болуы және мұғалімдерге оқушылардың қажеттіліктеріне жауап беруге мүмкіндік беретін әртүрлі факторларды ескеруі керек деп санайды. Бұл этностық, түрлі түс терілі және әртүрлі студенттердің үлгеріміне қол жеткізу үшін маңызды процесс.

Мұғалімдерді даярлау

Соңғы кезде мұғалімдерді даярлау саласында Еразмус бағдарламасы және оның SchoolEducationGateway платформасы елеулі рөл атқарып келеді. Бұл бағдарлама еуропалық мұғалімдерге Еуропаның әртүрлі елдеріндегі халықаралық оқу курстарына қатысуға, KA1 (Негізгі әрекет 1) қаражаты есебінен толық қаржыландырылуға бірегей мүмкіндік береді.

Мұғалімдер білімінің сапасына кепілдік беру

Білім берудегі «сапа» ұғымы көптеген түрлі жолдармен түсіндіріледі және даулы мәселе болып табылады. Мұғалімдерді даярлау сапасын қамтамасыз ету – мұғалімдерді даярлау бағдарламаларына қабілетті үміткерлерді іріктеу, тұрақты түрде жақсы нәтижелер көрсететін бағдарламаларды аккредиттеу, сондай-ақ оқытушылық қызметке құзыретті екенін дәлелдегендерге тіркеу, лицензия беру немесе сертификаттау ұсынуды қамтиды. Кейде бұл мұғалімнің жұмысының сапасына қатысты болып есептеледі, ол оның оқушыларына немесе студенттеріне маңызды әсер етеді. Мұғалімдердің жалақысын салық немесе мектеп төлемдері арқылы төлейтіндер, алған ақшаларының құнына көз жеткізуді қалайды. Сондықтан, жеке мұғалімдердің, мектептердің немесе білім беру жүйелерінің жұмысының сапасын өлшеудің жолдары жиі іздестіріледі. Көптеген елдерде мұғалімнің жалақысы оның жұмысының сапасымен байланысты емес. Дегенмен, кейбір елдерде «үздік жұмыс істейтін» мұғалімдерді анықтау және олардың еңбекақысын сәйкес арттыру жүйесі бар. Басқа жағдайларда мұғалімдердің жұмысын бағалау, оларға қосымша оқу немесе даму қажеттігін анықтау мақсатымен жүргізілуі мүмкін, ал ең қиын жағдайларда – қызметтен кетуі керек мұғалімдерді анықтау үшін жасалады. Кейбір елдерде мұғалімдер оқыту лицензиясын алу үшін мерзімік түрде қайтадан өтініш беруі керек және олардың қажетті біліктіліктерін тағы да дәлелдеуі тиіс. Бірақ әлі де ондай елдер бар (мысалы, Шри-Ланка), онда мұғалімдерге оқыту лицензиясы берілмейтіндіктен, оларды мамандық деп санауға болмайды. Мұғалімдердің жұмысы туралы пікір көптеген мемлекеттік және жеке білім беру процедураларының маңызды бөлігі болып табылады, бірақ олардың формалары әртүрлі болады. Кейбіреулер «кінәсіздік» тәсілінің қанағаттанарлық екенін санайды, себебі кемшіліктер мұқият анықталып, бағаланып, содан кейін ішкі немесе мектептік оқу арқылы түзетіледі. Алайда, мұндай жағдай институттың мүддесіне жұмыс істейтін болып көрінеді және жеке тұлғаның үздіксіз кәсіби даму қажеттіліктерін толыққанды қанағаттандырмауы мүмкін, себебі олар білім берудің маңыздылығын жоғалтады.

Мұғалімдерді оқытушылардың білім салалары

Кейбір соңғы зерттеулер мұғалімдерді даярлаушылардан қажетті білім салаларының көптігін көрсетті; оларға мұғалімдерді даярлау педагогикасы, оқу және оқушылар туралы білім, оқыту және жетектеу (коучинг), сондай-ақ мұғалімдерді даярлаушы мамандығының өзі туралы білім кіреді. Бұған қоса, мұғалімдерді даярлаушылар өз студенттері жұмыс істейтін нақты жағдайларды (мысалы, бастауыш немесе орта білім беру саласында) және олар оқытатын пәндерді білуі керек. Ал тәжірибелі мұғалімдерді даярлаушылар оқу бағдарламасын жасау және бағалау, мұғалімдерді даярлаудың жалпы контексі, оның ұйымдастырылу жолдары және зерттеу саласындағы біліктілікке ие болуы керек.

Бірнеше сәйкестік

Мұғалімдерді даярлаушылардың міндеттерінің күрделілігі, зерттеулер көрсеткендей, олардың көптеген кәсіби рольдерімен байланысты. (Бұл жоғарыда айтылған терминнің анықтамасына қатысты). Мұғалімдерді тәрбиелеуге жауапты адамдардың кейбіреулері өздерін «мұғалімдерді даярлаушы» деп атайды, ал енді біреулері «зерттеуші» немесе «академик» деп танысады. Тағы да басқалары өздерін «химик» немесе «географ» сияқты ғылыми салаларымен байланыстырады. Бірақ мұғалімдерді даярлаушы мамандығының негізгі екі жақтылығы – бірінші және екінші деңгейдегі оқыту. Мұғалімдерді даярлаушы, ең алдымен, өте білікті «бірінші деңгейдегі оқытушы» (яғни, жақсы мұғалім) болуы керек, сонымен қатар шебер «екінші деңгейдегі оқытушы» (яғни, оқыту шеберлігін тиімді түрде оқытуға және басқаларды оқыту дағдыларын меңгеруге көмектесуге қабілетті) болуы шарт. Бірінші деңгейдегі оқытушылар ретінде олар (ересек) студенттерді тиімді оқытуы керек. Екінші деңгейдегі оқытушылар ретінде олар оқыту туралы білім беруге мүмкіндік беретін үлгілеу және мета-ойлау сияқты арнайы біліктер мен қабілеттерге ие болуы керек. Бұл Болонья университетінде жүргізілген FAMT & L Comenius жобасының мақсаты, ол 11-16 жас аралығындағы оқушылардың математика пәнінде қалыптастырушы бағалауды дұрыс қолдануын ілгерілетуге бағытталған. Осы мақсатқа жету үшін математика пәнінің мұғалімдерінің қажеттіліктерін, сенімдерін, күтулерін анықтау және қалыптастырушы бағалауды қолдану арқылы оқыту бағдарламаларын жасау қажет.

Модельдеу

Мұғалімдерді даярлаушылардың қалай оқытуы студент-мұғалімдердің тәжірибе туралы ойлауына, оқыту мазмұнынан гөрі зор әсер етеді. Сондықтан мұғалімдерді даярлаушылар өздері қалаған құзыреттер мен қасиеттерін студенттеріне үлгі ете білуі керек. Свеннен және авторлар (2008) оқытылатынды үлгі ретінде көрсету үшін мұғалімдерді даярлаушылар өздерінің (жасырын) теорияларын және оқыту тәжірибесін жалпыға қолданылатын теориямен байланыстыра білуге тиіс екенін айтты, яғни Кортагеннің сөзімен айтқанда, үлкен әріппен жазылған Теорияны кішкентай әріппен жазылған теорияға аудару керек.

Мета-зерттеу

Оқыту енді тек фактілік ақпаратты берумен ғана шектелмейтіндей, мұғалімдерді даярлау да ой елегінен өткізілген тәжірибеден туындайтын кәсіби білімге негізделген, күрделірек көзқарас талап етеді. Логранның пікірінше, кәсіби педагог болу үшін "академияда оқыту туралы білім берудің қажеттіліктеріне, талаптарына және күтулеріне шын ниетпен ой жүгізу және оларға жауап беру" қажет.

Мұғалімдерді оқытушылардың кәсіби стандарттары

Әлемнің кейбір аймақтарында (әсіресе АҚШ, Фландрия және Нидерланды) оқытушыларды даярлаушылар үшін немесе олардың қатысуымен кәсіби практиканың нақты стандарттары әзірленген. Олар оқытушыларды даярлаушы мамандығының өкілінен күтілетін біліктіліктердің спектрін, сондай-ақ осы мамандыққа мүше болу үшін қабылданатын көзқарастарды, құндылықтарды және мінез-құлықтарды белгілейді.

Мұғалімдер мен білім берушілердің кәсіби саясаты мен заңнамасы

Мектептер мен мектеп мұғалімдері жиі жаңалықтарда және саяси пікірталастарда кездеседі, бірақ зерттеулер мұғалімдерді даярлау мамандығының мұндай қоғамдық талқылаулардан және білім беру саласындағы саясаттан мүлдем тыс екенін көрсетеді, бұл көбінесе мұғалімдер мен мектеп басшыларына ғана бағытталған. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, көптеген елдерде мұғалімдік кәсіпке қатысты саясат пен заңнама бар, бірақ мұғалімдерді даярлау мамандығына қатысты нақты саясат немесе стратегия бар елдер аз. Caena (2012) бұл жағдайдың салдары ретінде мұғалімдерді даярлау саласы нашар ұйымдастырылған, мәртебесі төмен немесе ресми түрде танылмаған, ережелері аз, кәсіби стандарттары немесе тіпті минималды біліктілік талаптары жоқ, сондай-ақ мұғалімдерді даярлаушыларды іріктеу, жұмысқа енгізу және үздіксіз кәсіби дамыту бойынша біртұтас тәсілдің болмауы мүмкін екенін анықтады. Үндістанда Мұғалімдерді даярлау жөніндегі Ұлттық кеңес (ҰСТБ) 2010 жылғы «Мұғалімдерді даярлау жөніндегі ұлттық оқу бағдарламасы» (ҰОБМД) жобасын жариялады, ол Үндістандағы мұғалімдерді даярлаудағы көптеген кемшіліктерді жоюға бағытталған. Ол «адамгершілік пен ойлылық қағидаларын ұстанатын маманды» дайындауды және оқушылардың нақты қажеттіліктеріне сәйкес оқу бағдарламасын түсіндіре алатын, жай ғана оқулықты оқытумен шешілмейтін оқытушының қабілетін және дербестігін арттыруды талап етеді.

Мұғалімдер мамандығы бойынша зерттеулер

Мұғалімдерді даярлау мамандығы да жеткілікті зерттелмеген деп есептеледі; кәсіби тәжірибе бойынша эмпирикалық зерттеулер де сирек. Дегенмен, оқыту мен оқу сапасы үшін осы мамандықтың сапасының маңыздылығын халықаралық ұйымдар, оның ішінде ЭЫДҰ және Еуропалық комиссия баса көрсетті. Сондықтан кейбір авторлар "мұғалімдерді даярлаушылардың өзі қандай білімге ие болуы керек" және "21 ғасырда мұғалімдерді дайындаудың күрделі талаптарын қанағаттандыру үшін" қандай институционалдық қолдау қажет екенін зерттеу қажеттігін айтты. Осы қажеттілікке байланысты, қазір көбірек зерттеу жобалары мұғалімдерді даярлау мамандығына бағытталған. Бұл салаға бірнеше ғылыми журналдар арналған.