Кіріспе

Модель аттары – нағыз аттардың масштабты көшірмелері. Олар Америка Құрама Штаттарында, Канадада және Ұлыбританияда бір уақытта, бірақ тәуелсіз түрде пайда болды, содан кейін Швеция (Ұлыбританияның ықпалымен), Германия (АҚШ-тың ықпалымен) және Австралия пайда болды. Олардың жанкүйерлерінің саны көп, олардың кейбіреулері жай ғана жинауды ұнатады, ал енді біреулері модель аттар көрмелерінде өз коллекцияларын көрсетеді. Модель көліктер мен пойыздардан өзгеше, модель аттарын жинақтау үшін бөліктерден құрастырудың қажеті жоқ, бірақ коллекционер қалауынша оларды өзгертуге болады.

Қысқаша тарихы

1960 жылдардың соңында Ұлыбритания коллекционерлері PONY журналы арқылы бірікті, соның нәтижесінде бірнеше клубтар мен хабарламалар пайда болды, ең маңыздысы – The Postal Pony Club. Осыдан кейін Линдфилд модельдік көрмелер қауымдастығы құрылды, ал кейін 1989 жылға дейін екі айда бір рет шығатын Model Horse News (MHN) журналы жарық көрді. 1979 жылы "The International Arabist" журналы пайда болды, ол араб жылқылары мен олардың ұрпақтарына ғана арналған болғамен, әлемнің түкпір-түкпірінен келген хоббистерді біріктіруге ұмтылған алғашқы журнал болды. MHN негізінен Julips сияқты алғашқы журналдардың дәстүрін сақтағанда, TIA өзгертілген Breyer модельдері арқылы реализмді насихаттады. TIA таза арабтық қызығушылықтан алыстағанын көрсете отырып, өзінің атын Model Horse International (MHI) деп өзгертті, бірақ журнал 1989 жылға таяу уақытта жабылды. MHN да сол кезде жабылып, оның орнына реалистік және дәстүрлі модельдерге қызмет ететін Model Horses Unlimited (MHU) журналы құрылды, ол бүгінгі күнге дейін жарық көріп келеді. 1960 жылдары Элен Хичинс, Симон Смилжанич және Марни Валериус сияқты хоббистер фотокөрмелер ұйымдастыра бастады. Ең ертедегі клубтардың бірі – Хитчинс пен Смилжанич басқарған IMHA, яки Халықаралық модельдік жылқылар қауымдастығы болды. Көптеген жас хоббистер 1969 жылғы наурыз айында жарық көрген "Western Horseman" журналында жарияланған модельдік жылқы жинау туралы қысқа мақала оқығаннан кейін осы хоббиге келе бастады. 1970 жылдары АҚШ-тағы модельдік жылқы коллекционерлері өздерінің жылқыларының тек сөреде тұрудан басқа да бірдеңе жасауы керек деп шешті. Олар бір-бірін іздеп табуға кірісті, ал Брейердің "Just About Horses" және "Model Horse Showers Journal" сияқты алғашқы модельдік жылқы журналдары коллекционерлердің араласуына мүмкіндік берді. Реализм мақсатқа айналды және хоббиге жанкүйерлер саны арта түсті. Көптеген техникалар бөлісілген сайын реализмдегі өзгеріс көріне бастады. Мысалы, ертедегі жіптен жасалған құбырлар қазір былғарыдан жасалып, кішкентай бөлшектермен толықтырылады. Сондай-ақ коллекционерлер үшін клубтар құрылды. Көптеген клубтар белгілі бір тұқымдарға, жарыс сияқты ат спорты түрлеріне немесе аймақтарға арналған, ал нағыз жылқы клубтары сияқты, мүшелері үшін жыл соңындағы марапаттар, клубтық іс-шаралар, ұпайлық жүйелер мен жаңалықтар бар.

Брендтің тарихы

Ұлыбритания мен АҚШ-тағы көлемді өндірілген модельдік жылқылардың ең алғашқы танымал брендтері осы екі елде коллекция жинау және көрмелер өткізу әдеттеріне күшті ықпал етті. Ұлыбританияда латекс корпусты және қылы бар Джулипс, ал АҚШ-та инъекциямен қалыпталған, қатты пластиктен жасалған Брейерлер.

Ұлыбритания брендтері

Модельді жылқылар ұзақ жылдардан бері танымал ойыншықтар болып келген, көбінесе солдаттарға мінуге немесе модельді фермаларға қойылатын фигуралар ретінде, негізінен әрекеттік фигураларға қосымша аксессуарлар. 1920 жылы Britains Ltd осы типтегі фигураларды жаппай өндіруді бастаған алғашқы компаниялардың бірі болды. Жылдар өте келе олардың жылқы фигураларының ассортименті кеңейді, бірақ олар әрекеттік фигуралар болып қала берді; Рой Селвин Смит Britains Ltd үшін өте егжей-тегжейлі 54 мм («мини») жылқылар жасады. Julip Horses Ltd 1947 жылы алғашқы жаппай өндірілген, жеке тұратын жылқы фигураларын жасады. Бастапқыда Julip компаниясы Эдит Рейнольдс сияқты компаниялар дәстүрінде толтырылған жұмсақ ойыншықтарды жасады, бірақ кейін латекспен қолмен құюға көшті (Julip Originals). Isis, Pegasus және Otway сияқты басқа компаниялар да көп ұзамай латекс композициясының (тұтқырдың алға құралы) өз желілерін шығарды. Памела ду Булай латекс модельдерін жаңа деңгейге көтерді, 1969 жылы Rydal модельдерін жасады – әрқайсысы суретшінің түпнұсқасы, өте нақты, аэрографиямен салынған мүсіндер. 2008 жылы Хелен мен Элис Мур егжей-тегжейлі латекс модельдерінің желісін іске қосты, Equorum Model Horse Stud. Порцелин фигураларымен танымал хобби суретшісі Донна Чейни 2015 жылы RubberNedz деп аталатын латекс жылқы қалыптарының шағын топтамасын ұсынды. Көптеген ойыншық компаниялары жылқыдан жасалған пластикалық фигураларды серіктер немесе аксессуарлар ретінде шығарады, олардың кейбіреулері жылқыға арналған жеке желілеріне ие. Бұл компаниялардың бірі – Dream Ponies, Swallow Horsetoys өнімдері. 1971 жылы олар инъекциялық қалыпталған пластиктен жасалған жылқы модельдері мен аксессуарларының шағын ассортиментін шығарды; Dream Ponies кейін сатылып, Magpie Models ретінде қайта іске қосылды. Басқа да танымал брендтерге Vivid Imaginations компаниясының My Beautiful Horses; Thelwell Pony фигураларын шығаратын Plastech; және Sindy, британдық Barbie нұсқасы, олардың өнімдеріне түрлі жылқылар кірді. 2015 жылы Ұлыбританиядағы ең ірі модельдік жылқы дистрибьюторы Utterly Horses жаңа модельдік жылқы компаниясы CopperFox Model Horses құрылғандығын жариялады. Бұл жаңа кәсіпорынның миссиясы – АҚШ-тағы компаниялар басымдық танытатын пластикалық аренада жеткіліксіз өкілдік етілген британдық тұқымдардың нақты және жоғары сапалы үлгілерін жасау. Керамикалық жылқылар да танымал, бірақ олар жиналмалы заттар ретінде көбірек сынғыш. Beswick, Border Fine Arts (керамика және тұтқыр), кейінірек Animal Artistry сатып алған Alchemy Ceramics, Melba Ware және басқа да көптеген компаниялар түрлі жылқы фигураларын ұсынады.

АҚШ брендтері

1940-жылдардың соңында – 1950-жылдардың басында «Хартленд Коллекция» және «Брейер Жануарлар Креациясы» (қазір «Ривз Интернешнл» бөлімшесі) реалистік инъекциялық қалыптау арқылы жасалған пластик модельді жылқыларды шығара бастады. Екі компанияның алғашқы модельдері де сағаттың қасында немесе үстінде тұрған батыс жылқылары болды. «Брейер»-дің алғашқы жылқыларының, итттерінің және малдарының көп бөлігін Крис Хесс мүсіндеді, бірақ көптеген суретшілер түрлі тұқымдар мен поздарды жасауға үлес қосты. «Breyer Animal Creations» компаниясы жыл сайын Кентукки штатының Лексингтон қаласындағы «Кентукки жылқы паркінде» өнімді мерекелеуге арналған «BreyerFest» фестивалін өткізеді. «Брейер» жылқылары дәстүрлі түрде бес өлшемде шығарылады, ең үлкенінен ең кішісіне дейін: дәстүрлі (1:9), классикалық (1:12), «Кішкентай бит»/«Паддок Пал» (1:24), «Стаблмейт» (1:32) және «Мини Винни» (1:64). 2014 жылы 1:6 өлшемді модель қосылды, бірақ бұл өлшем тобының кеңейтіліп, аты берілері белгісіз. Толық қатты пластиктен жасалған модельдерінен басқа, «Брейер» сонымен қатар шашты «ойыншық» модельдерін, жұмсақ ойыншықтарды, керамикалық және полимерлі модельдерді, кітаптарды, әшекейлерді және қолөнер жиынтықтарын шығарады. «Hartland Collectibles» тарихында көптеген рет иесі ауысты, сондай-ақ 1986 және 1994 жылдары өнім мен жабдықтарға зиян келтірген су тасқынына ұшырады. Соңғы сатып алу 2001 жылы жасалды, ал өндіріс 2008 жыл шамасында тоқтатылды. 1990-жылдардың ортасында Пит Стоун, «Брейер Жануарлар Креациясын» құруға көмектескен Сэм Стоунның ұлы, өмірінің көп бөлігін «Брейерде» жұмыс істеді, бірақ ақырында компаниядан бөлініп, өз бизнесін ашты. «Stone Horses» компаниясы арнайы, шектеулі санда шығарылған және коллекционерлерге арналған әртүрлі түсті қалыптарымен, сондай-ақ Кэрол Уильямстың «Квотер Хорс» полимерін пластикке айналдыруымен танымал. Бүгінде «Stone» және «Breyer» жылқылары пластик модельдердің ең танымал екі бренді болып табылады. «Grand Champion», «Blue Ribbon», «Creata» және тағы да басқа компаниялар да жылқы модельдерін шығарады, бірақ олар көбінесе коллекционерлерге қызығушылық тудырмайтын ойыншықтар саналады. «Hagen Renaker» – Калифорния штатында орналасқан, жылқы фигураларын шығаратын компания. Бұл фигуралар өте коллекционерлік және «Брейер» пластикпен өндіру үшін бірнеше қалыптарды жалға алған.

Суретші шайырлары

Шектелген нұсқадағы суретші шайырлары (көбінесе, тапсырыс емес, түпнұсқа мүсіндер) алғаш рет 1980 жылдары пайда болды. Алғашқылары – марқұм Карен Гриммге тиесілі "Black Horse Ranch" компаниясының Breyer брендінен жасалған көшірмелері болды. Кэрол Уильямның әйгілі "Quarter Horse 1" немесе "RRQH1" ("RR" – Уильямның модельдеу кәсіпорны "Рио Рондо" атауының аббревиатурасы) түпнұсқа мүсіннен жасалған алғашқы көшірмелердің бірі еді. Шайыр модельдер – суретшінің түпнұсқа мүсінінің жоғары сапалы құймалары – әдетте боялмаған күйде сатылады, оларды клиент өңдеуге дайын күйде алады. Олар 1990 жылдары хобби әлемінде үлкен қызығушылық тудырды және бүгінде де өте танымал және ізделіс үстінде. Шайыр – сүйікті суретшінің туындысын қолжеткімді бағамен алудың мүмкіндігі, ал бағасы шығарманың сирек кездесуіне байланысты. Кейбір шайырлар 50 данадан кем нұсқада шығарылады. Мұндай модельдер тез сатылып кетеді және олардың екінші нарықтағы құны жоғары болуы мүмкін.

Жинақтау

Модельдік жылқылардың көптігіне байланысты, кейбір хоббистер тек бір тұқым, масштаб немесе нақты бір қалыпты жинауға бейім. Көптеген модельдер 1:9 масштабында жасалса, ал кейбіреулері егеуқұйрықтан да кішкентай болады. Әдетте, модель бірнеше жыл бойы немесе шектеулі санда белгілі бір түсте шығарылады. Модельдік жылқы компаниялары Secretariat және Man o' War сияқты танымал жылқылардың портреттік модельдерін жасауға да шешім қабылдауы мүмкін. Бір қалыптың әртүрлі түсті нұсқаларын жинау "конга желісі" деп аталады. Хоббистер көбінесе өздеріне ұнаған нәрсені жинаса, ал кейбіреулері кейін пайда табу үшін сатуды мақсат етеді. Модельдердің құнының уақыт өте келе артатынына кепілдік жоқ. eBay-дің пайда болуымен бағаларды салыстыру оңайлап, бағалар төмендеді. Қазір сатып алушылар жылқыны бастапқы құнынан гөрі әлдеқайда арзанға ие бола алады. Бастапқыда пластикалық жылқыларды жинаумен айналысқандар енді шайыр немесе керамикадан жасалған модельдерді де жинауы мүмкін. Көбінесе кездесетін брендтер: Breyer Horses, Paradise Horses, Stone Horses, Hagen Renaker, Royal Doulton, North Light, Grand Champion және Schleich. Модельдік жылқылардың көпшілігі ойыншық ретінде сатылса, шайыр сияқты кейбіреулері нәзік, қымбатқа соғады және балаларға арналмайды. Пластикалық модельдік жылқыларды ойыншық дүкендерінен, ат жабдықтары сататын дүкендерден, уәкілетті дилерлерден немесе басқа коллекционерлерден сатып алуға болады. Суретшінің шайырының бағасы бірнеше доллардан мыңдаған долларға дейін жетеді. Кейбір хоббистер Model Horse каталогтарын, журналдар мен жарнамалық заттарды да жинауға құмар.

Өзіндікке келтіру

Өнеркәсіптік модельдермен қанағаттанбай, хоббишілер фабрикада жасалған модельдерді қайта жасап, шаш қосу, құйрықты алып тастау немесе орнын немесе түсін өзгерту арқылы жаңартты. Осы ертедегі өзгертулердің көпшілігі қазіргі стандарттар бойынша қарапайым саналады. Бұл алғашқы модельдерде көбінесе жалған теріден жасалған жалаңаяқтар мен құйрықтар болған, немесе олар спрей бояумен, тіпті тұрақты маркерлермен боялған. Аяқтарды шаш кептіргішімен немесе шаммен жылытып, пластик иленген арқылы қозғалды. Алайда, 1970 жылдардың соңында британдық суретшілер Брейер модельдеріне қол жеткізді (ол кезде олар Ұлыбританияда саудаға түспеген еді) және ду Булей Ридалдың шынайылығын қайта жасайтын мақсатта, оларды күрделі техникалармен қайта өңдеуге кірісті. Бұл үшін аэрограф, ұзын мохер және қайта пішіндендіру үшін эпоксидті мақта қолданылды. Бүгінде осы техникалар мен "өзгерту" термині бүкіл әлемде қабылданып, хобби стандартына айналды. Акрил (қылышпен немесе аэрографпен жағылған), майлы бояулар, қылқаламмен жағылған пастель ұнтағы және бастапқы бояуды x-acto пышағымен жою – модельдің сыртқы түрін өзгерту үшін қолданылатын кең таралған материалдар мен әдістер. Боялған қарындаштар, акварель (қарындаш және бояу), тіпті түсті қаламдар да кейде қолданылады. Мүсінделген немесе шашты жалаңаяқтар мен құйрықтарға деген әуес аймаққа қарай өзгеріп отырады. Мохер көбінесе қолданылады, бірақ кейбір суретшілер желіммен жабылған кесте жіптерін қолданып, мүсінделген және шашты көріністің арасындағы нәрсені жасайды. Жылдар бойы әртүрлі деңгейде сәттілік пен беріктікпен көптеген мүсіндеу пасталары қолданылды. Бастапқыда ағаш мақтасы мен сантехниктердің эпоксиді жиі қолданылды, бірақ қазір көркемдік мақсатта жасалған жаңа эпоксидтік өнімдер бар. Apoxie Sculpt және Gapoxio сияқты өнімдер бұрынғы мүсіндеу материалдарына қарағанда ұзақ кебу уақытына, нәзік текстураға және жақсы икемділікке ие. Жекешелендірілген модельдер бастапқы формасын толыққанды тану мүмкін емес етіп, мұқият өңделген және қайта пішіндендірілген модельдерден бастап, қарапайым түрде қайта боялған модельдерге дейін болуы мүмкін. Көптеген суретшілер модельдерді жекешелендіру арқылы өмір сүреді, ал кейбір суретшілерге зор сұраныс бар.

Үлгі атын көрсету

Модельді жылқы көрсететін екі қатысу жолы бар: фотосуреттерді көрсету (онлайн немесе пошта арқылы) және тікелей көрсету. Фотосуреттерді көрсету саяхаттауға мүмкіндігі жоқ немесе басқа коллекционерлерге жақын тұрмайтын адамдар үшін ыңғайлы. Көрсететін адамдар сыныптар тізімін жариялап, қатысуға шақырады, оның үшін номиналды төлем алынады. Көрсететін адам жылқының суретін түсіреді, әдетте, фонға қарсы. Суреттің арт жағында жылқының негізгі көрсеткіштері мен көрсететін адамның мекенжайы жазылады. Суреттің арт жағына таспа жабыстырылады, онда көрсететін адам жылқының қай сыныптарға қатысатынын жазады. Көрсететін адам барлық жұмыстарды алғаннан кейін, олар сынып нөмірлері бойынша сұрыпталып, бағалау басталады. Көрсететін адам фотосуреттің сапасы, тұқымның дұрыс бейнеленуі және жылқының жағдайы бойынша баға бере алады. Әдетте, чемпионаттар мен резервтер де ұсынылады. Кейде көрмеге қатысушыларға қайтарылған фотосуреттермен бірге ленталар немесе шағын сыйлықтар жіберіледі. Соңғы кезде интернеттегі фотокөрмелер пошта шығындарын және қайтаруды күтуді ұзақ мерзімге созуды болдырмады. Тікелей көрсету мүлдем басқаша. Мұнда да көрсететін адам сыныптар тізімін жариялап, басқа көрсететін адамдарды шақырады. Көрме әдетте қонақүй немесе арена сияқты үлкен кеңістікте өтеді, ал қатысушылар қатысу үшін жеке саяхаттайды. Әр көрсететін адам әдетте "негізгі орын" ретінде пайдалану үшін үстел алады. "Шаршылар" – бұл сынып нөмірлері бар үстелдер, онда көрсететін адамдар сыныптар шақырылғанда жылқыларын қояды. Тікелей көрмелердегі сыныптар әдетте түпнұсқалық бояуындағы және өзгертілген модельдер арасында бөлінеді, ал кейбіреулерінде қытайдан жасалған мүсіндерге, суретшілердің шайырына және өте сирек кездесетін түпнұсқалық бояуындағы модельдерге жеке бөлімдер қарастырылған. Тікелей көрмелерде көбінесе бірнеше судья болады және ұзақ сыныптар тізімін қамту үшін бірден бірнеше сыныпты бағалайды. Фотокөрмелердегідей, судьялар жылқының жағдайы мен тұқымның дұрыстығын қарастырады. Тікелей көрмелерде коллекциялық сыныптар да болуы мүмкін немесе сыныптарды тұқымдық дұрыстығымен қатар коллекциялық құндылығы бойынша да бағалауы мүмкін, онда модельдер сирек кездесуі мен жағдайы бойынша бағаланады. Көрмеден түскен табыс көбінесе жануарларға қатысты қайырымдылық қорларына беріледі. Егер көрсететін адам клуб мүшесі болса, жыл соңындағы сыйлықтар үшін жылқының алған орнынан жинаған ұпайларын тіркеуге болады. Көптеген клубтар мерзімді, көбінесе ай сайынғы фото немесе онлайн көрмелер өткізеді, бұл мүшелерге жыл соңындағы және жинақталған сыйлықтарға қолданылатын ұпайларын жинауға мүмкіндік береді. NAN карталары да жоғары бағаланады. Бұл қызыл және жасыл карталар белгілі бір жылқыға Солтүстік Америка чемпионатында (NAN) қатысуға мүмкіндік береді, ол Солтүстік Америка модельдік жылқы қауымдастығы (NAMHSA) ұйымдастырған жыл сайынғы көрме. Көрме және біліктілік карталары хобби әлемінде үлкен беделге ие – «NAN біліктілігі» бар модельдің құны артады. Ұлыбританияда Модельдік жылқы чемпионаты (MEC) NAN-ға ұқсас тұжырымдамаға ие және 1998 жылдан бері өткізіліп келеді. Пошта арқылы көрсету – бұл бастапқы көрсету әдісі, онда жылқы туралы мәліметтер судьяға жіберіліп, орындар тастақтарды айналдыру арқылы анықталады. Қазіргі уақытта пошта арқылы көрсету көбінесе жарыс немесе дрессаж сияқты өнер көрсету салаларында қолданылады, ал модельдер шаралары көбінесе нақты оқиғаларды қайталайды. Орындар модельді шынайы қатысушымен жұптастыру арқылы немесе жарыс жағдайында күрделі есептеу жүйесіне сілтеме жасау арқылы тағайындалуы мүмкін.

Тіректер мен тақталар

Әуесқойлар реквизиттер, ат жабдықтары және шабандоздарды да пайдаланады. Реквизиттер мен ат жабдықтары модельге пропорционалды болуы маңызды, бұл реализмді арттырады. Реквизиттер – көріністі жақсартатын кез келген заттар, мысалы, иттер, кедергілер, ағаштар, жол элементтері, фондық суреттер және қоршаулар. Кейбір жарыстар, мысалы, кедергілерден секіру, арқан тарту және жол сынақтары реквизиттерді пайдалануды талап етеді. Құмырсқалар алдын ала дайындалған буынды құмырсқалардан бастап, шебер құмырсқа жасаушылардың бірегей туындыларына дейін болады. Қазіргі уақытта АҚШ-та олар өнер көрсету үшін міндетті емес, бірақ басқа елдерде міндетті. Ат жабдықтары нақты ат жабдықтарының барлық түрлерін қамтиды, нумадан бастап толық ат селі жиынтығына дейін; қарапайым қора тізгіштерінен бастап, бірнеше жылқыға арналған әсем арқандарға дейін; және тұраққа арналған жамылғыштардан бастап қолмен тігілген араб жылқысының костюмдеріне дейін. Олар былғары, былғарыдан жасалған шнур, атлас, парша лента, әшекей тізбек және түрлі маталар сияқты әртүрлі материалдардан жасалады. Аспаптар сымнан немесе қайың, ақ қола сияқты құйма металдан қолмен жасалуы мүмкін. Жоғары сапалы ат жабдықтарын жасау үшін көп зерттеу жұмыстары жүргізіледі, кейбір ат жабдықтарын жасаушылар онлайн суреттер жинағы мен кітаптардан анықтамалық кітапхана жинақтайды. Ат жабдықтарын бастапқы материалдардан немесе жиынтықтарды пайдаланып жасауға болады. Жылқы тегістеу, ою, бояу және тігу дағдылары модельдік ат жабдықтарын жасаушының кәсібінде қолданылады.

Ата-аналық тегі

Реализмді қамтамасыз ету үшін көптеген хоббишілер өздерінің модельдеріне тегі мен есімдерін зерттеп, тағайындайды. Педигриялық тағайындама – көбінесе "PA" деп қысқартылады – түрлі тұқымдарды зерттеу және ұрпақтар жасаудың бір жолы. Кейбір педигрилер нақты жылқылардан немесе басқа модельдерден зерттеледі. Модельдік жылқы өсірушілер жылқының ата-аналық тегін белгілі бір ақыға ұсынуы мүмкін және әдетте жегінің иесіне сертификат береді. Кейбір клубтар мүшелері үшін нақты биелердің және олардың тууға болатын жылдарының тізімін сақтайды, осылайша модельдің ата-анасы тірі болса, оның анасы мен туған жылы басқа мүшеге тиесілі модельмен бірдей болмайтынына көз жеткізеді. Хоббидің реализмді сақтауға жасаған тытысымен, модельдерге педигри тағайындайтын коллекционерлер көбінесе нақты биенің төлдемеген жылдарын ғана пайдалануға тырысады, немесе сирек кездесетін тұқымдар болған жағдайда, төлдеген, бірақ кейін қастылаған (және осылайша көбеюге қабілетсіз) жылды қолданады.