Кіріспе

Құрып кеткен сүтқоректілер туысы

Палеотерий (көне грек тілінде "ескі жануар") – Еуропаның орта эоценнен ерте олигоценге дейінгі кезеңдерінде белгілі болған, құрып кеткен перисодактил тұяқтылар туысы. Француз табиғаттанушысы Жорж Кувье 1804 жылы алғаш рет сипаттаған Палеотерий палеоген сүтқоректілерінің ең алғашқыларының бірі болды.

Таксономия

Palaeotherium Palaeotheriidae туысына жатады, бұл топ екі кіші туыстан құралған: Palaeotheriinae – Palaeotherium-ды, ал Plagiolophinae – жақын туыс Plagiolophus-ты қамтиды. Кейде қазіргі жылқылардың алдындасы деп есептелгенмен, палеотерлер қазір Equidae туысымен бауырлас таксон болып саналады, бірақ олардың бір тектік желісінің бөлігі емес. Palaeotherium-ға жататын түрлер мен түршелері әлі де даулы мәселе, себебі туыстың ішінде түрлердің көптелуіне байланысты. Түрлер мен түршелер көбінесе тіс және бас сүйегінің ерекшеліктеріне сүйене отырып жіктеледі.

Сипаттама

Палеотерийлер – өсімдіктермен қоректенетін перисодактилдердің алуан түрлі туысы, олардың мөлшері үлкен аттың мөлшеріндегі *Палеотерий магнумнан* иық сүйегінен биіктігінен бастап, *Палеотерий минус* сияқты кішкентай түрлерге дейін өзгереді. *Палеотерий* туысының орташа биіктігі иықтан шамамен болады. Бас сүйегінен кейінгі дене бөлігі салыстырмалы түрде берік, аяқтары ұзын, алдыңғы және артқы аяқтары үш саусақты. Алдыңғы аяқтары артқы аяқтарына қарағанда пропорционалды түрде ұзын. Ұзын, бірақ берік тарсалдық және карпальдық сүйектер осы туыстың жылдам қозғалысқа бейімділігін көрсетеді. Жатыр мойын омыртқалары да созылған, әсіресе *P. magnum* түрлерінде, бұл *Палеотерийге* салыстырмалы түрде ұзын мойын сыйлайды. *Палеотерийдің* тістері селенолофодонтты, жоғары тажы бар. Бұл туыс *P. medium* сияқты ерте түрлерден бастап, *P. muehlbergi* және *P. magnum* түрлерінде одан әрі дамыған, молярға ұқсас премолярлардың көбею тенденциясын көрсетеді. *Палеотерийдің* бас сүйегі жылқы бас сүйегіне ұқсас, бірақ бас сүйегі әлдеқайда қысқа, ал көз ұялары алдыңғы жағына қарай орналасқан. Бұл, ішінара, уақытша бұлшықеттерінің жақсы дамуына байланысты, ол уақытша шұңқырлардың ұзаруын қажет етеді. Жорж Кувье бастапқыда *Палеотерийді* тапирдің бір түрі ретінде сипаттаған, сондықтан *Палеотерий* көбінесе тапирге ұқсас жануар ретінде бейнеленген. 19 және 20 ғасырлардағы реконструкциялар, ең танымалдары Кристалл Палас паркінде, *Палеотерийді* тапирлердегідей қысқа тұмсықпен бейнелеген. Мұндай реконструкциялар қазір қате деп есептеледі, себебі *Палеотерий* тапирлерге тән емес, ерекше қаңқалық ерекшеліктерге ие, мысалы, ұзын аяқтар, салыстырмалы түрде тік және ұзын мойын, ал артқы аяқтарынан ұзын алдыңғы аяқтар. Сонымен қатар, мұрын сүйектері артқа жылжыған болса да, тапирлерде байқалатын тұмсыққа арналған мұрын аймағында ешқандай арнайы құрылым жоқ. Окапи оған жақын туыс болар еді.

Палеонтология

Палеотерийдің қазбалары Еуропаның Франция, Испания, Португалия, Германия, Швейцария, Ұлыбритания және Грекиясы аумағындағы Орта эоцен және Олигоценнің ерте кезеңдеріне жататын шөгінділерде табылды. Palaeotherium magnum – осы туыстың типтік түрі алғаш рет Монмартр гипсокарпаты мен Париждегі Бутт Шомонттың қазбалары негізінде сипатталды. Содан бері Францияның әртүрлі аймақтарында, оның ішінде Фосфориттер дю Кверси, Ла Дебрюж, Обрелонг және Эскамптарда қазбалар жиналды. Ұлыбританияда Палеотерий материалдары Хэмпшир алабында табылған, ол жақын туысқан палеотер Плагиолофуспен бірге кездеседі. P. magnum, P. medium, P. curtum және P. muehlbergi-нің оқшауланған тістері, сүйектері және сирек кездесетін буындармен байланысқан материалдары Приабоннан Рупельге дейінгі Солент тобының жағалау жазықтарындағы шөгінділерден тұрақты түрде жиналады, олар Уайт аралының солтүстік жағалауында және Гэмпширдегі Хордл жартасында орналасқан. Бартония кезеңіне жататын сирек және сәл көне материалдар Дорсеттегі Крикбарроу әктас көлінен, сондай-ақ Бартон жартасындағы Бартон тобының теңіз шөгінділерінен және Хэмпширдегі Элмордан жиналды. 2010 жылы 19-ғасырдың ортасында Фракиядағы Балук Кеуиден жиналған жұптұяқтылардың бас сүйектерін қайта қарау нәтижесінде сүйектердің палеотерге жататыны анықталды. Сүйектер Palaeotherium sp., cf. P. magnum деп белгіленді. Балук Кеуиде палеотерий қазбаларының табылуы – бұл туыстың ең шығысқа қарай табылған жері және бұрын Батыс Еуропамен шектелген деп есептелген палеотерийдің географиялық ареалын кеңейтеді.

Палеобиология

Палеотерий – Еуропаның соңғы эоцен дәуіріндегі салыстырмалы түрде ірі шөпқоректі жануар. Пропорционалды түрде ұзын алдыңғы аяқтары, созылған мойны (әсіресе P. magnum түрінде) және биік тәжді тістері Палеотерийдің төмендегі бұталар мен жер бетіндегі жұмсақ жемістер мен жапырақтарды жеген браузер болғанын көрсетеді. Ең ірі түрі P. magnum 2 метрге дейін биіктіктегі бұталарды шағып жеуге қабілетті болған. Бұл бейімделулер Палеотерийдің орманды немесе кем дегенде жартылай орманды орталарды ұнатқанын көрсетеді. Палеотерийлер шамамен 33,6 миллион жыл бұрын болған Гранде-Купюр кезінде жойылып кетті, бұл олигоценнің басындағы маңызды фауналық өзгеріс оқиғасы, ол Еуропаның соңғы эоцен дәуірін сипаттайтын көптеген сүтқоректілер тобының жойылуына әкелді. Климат салқындап, құрғаған кезде олигоценнің басталуымен Азиядан келген иммигрант таксондар Еуропаға тарады, олардың ішінде антракотерлер, энтелодонттар және риноцеротидтер болды. Бұл топтар өзгерген климат жағдайларына жақсы бейімделген болуы мүмкін және эоценнің соңғы кезеңіндегі фауналардың көп бөлігін жылдам алмастырды. Палеотерийлердің жойылуынан бос қалған экологиялық орындарды Ронзотерий сияқты риноцеротидтер басып алған болуы мүмкін. Гампшир бассейнінің Солент тобындағы фацилер Палеотерийдің жағалаудың төменгі жазықтарында, маусымдық су тасқынына ұшырайтын ылғалды жерлер мен көлдерде, су тасқыны ормандары бар аймақтарда мекендегенін көрсетеді.