Кіріспе

Пелопоннес соғысы кезінде сөйлеген сөзі "Периклдің жерлеу сөзі" (Ежелгі грек: Περικλέους Επιτάφιος) – Фукидидтің Пелопоннес соғысы тарихындағы әйгілі сөзі. Бұл сөзді Перикл, көрнекті афиналық саясаткер, Пелопоннес соғысының бірінші жылының соңында (б.з.д. 431–404 жж.) соғыста қаза болғандардың жылдық қоғамдық жерлеу рәсімі аясында сөйлеген деп есептеледі.

Өмірбаян

Бұл б.з.б. V ғасырдың соңында Афинада қалыптасқан дәстүр болды – соғыста қаза тапқандардың барлығына арналып қоғамдық жерлеу рәсімі өткізілуі. Қаза тапқандардың денелері үш күнге шатырда қалдырылып, оларға құрбандықтар шалынар еді. Содан кейін, әрбір афиналық тайпасы үшін бірден, он кипарис сандығында мәйіттермен жерлеу шеруі ұйымдастырылды, ал тағы бір сандық жоғалып кеткендердің немесе денелерін таба алмағандардың құрметіне бос қалдырылды. Соңында олар жалпы қабірге (Керамейкоста) жерленді. Рәсімнің соңғы бөлігі – мемлекет таңдаған көрнекті афиналық азаматтың сөйлеген сөзі болды. Классикалық Афинадан сақталған бірнеше жерлеу сөздері Фукидидтің соғыс кезіндегі афиналық жерлеу салтының тұрақты ерекшелігі болды деген пікірін растайды. Фукидид бұл жерлеу рәсімі туралы баяндаманы өзінің әйгілі "Пелопоннес соғысының тарихы" атты екінші кітабында жазған. Фукидид сөзді бірінші тұлғада, Періклдің айтқандарын сөзбе-сөз жазғандай етіп баяндаса да, оның сөзді кем дегенде өңдегеніне күмән жоқ. Фукидид өзінің "Тарихының" басында баяндамалардың сөзбе-сөз жазылған жазба емес екенін, бірақ айтылғанның негізгі идеяларын және Фукидидтің айтуынша, "жағдай талап еткенді" көрсететінін айтады. Соғыстың бірінші жылының соңында Перікл сөз сөйлегеніне сенімді болуға болады, бірақ Фукидидтің баяндамасы Періклдің нақты сөзіне қаншалықты ұқсас екені туралы әлі де келіспеушіліктер бар. Тағы бір шатастыратын жайт – Періклдің б.з.б. 440 жылы Самиан соғысы кезінде тағы бір жерлеу сөзін айтқандығы белгілі. Мүмкін, екі сөздің де элементтері Фукидидтің нұсқасында ұсынылған болар. Дегенмен, Фукидид өте мұқият құжаттама жүргізген және әрқашан өзінің деректерінің сенімділігін көрсетеді. Ол баяндаманы былай деп бастайды: "Περικλῆς ὁ Ξανθίππου ἔλεγε τοιάδε", яғни "Ксантипп ұлы Перикл осылай сөйледі". Егер ол сөзді сөзбе-сөз келтірген болса, онда "τοιάδε" ("осындай" немесе "осындай сөздер") орнына "τάδε" ("бұл" немесе "бұл сөздер") деп жазар еді. Жерлеу сөзінің авторлығы да нақты емес. Платон өзінің "Менексен" еңбегінде авторлығын Періклдің серігі Аспасияға жатқызады.

Сөз мазмұны

Құрмет көрсету сөзі маңызды, себебі ол әдеттегі афиналық жерлеу сөздерінен ерекшеленеді. Дэвид Картрайт оны "Афинаның өзіне арналған мадақ" деп сипаттайды. Бұл сөз Афинаның жетістіктерін дәріптеп, әлі соғыста жүрген мемлекеттің рухын көтеріп, жігерлендіруге бағытталған.

Проэмиум (2,35%)

Сөзінің басында ол қайтыс болғандарды қоғамдық жерлеу салтымен мақтаса да, сөз сөйлеуді сынға алып, "көптеген батыл адамдардың беделі" "бір адамның аузында тәуекелге ұшырауы" тиіс емес дейді. Перикл сөз сөйлеушінің өлгендердің жақындарына ризашылық тудырудың мүмкін емес міндеті бар екенін айтады, олар өз істерінің маңыздылығын артық көрсетілгенін қаласа, ал қалғандары қызғаныш сезіміне беріліп, шындықты күмәндануы мүмкін.

Соғыста қаза тапқандарды мадақтау (2.36 2.42)

Перикл сөзін қаза болғандарды мақтаудан бастайды, сияқты басқа афиналықтардың жерлеу сөздері де қазіргі афиналықтардың ата-тегін еске алады (2.36.1 – 2.36.3), империяның қалай иелік етілгеніне қысқаша тоқталады. Бірақ Перикл басқа афиналық жерлеу сөздерінен өзгеше, Афинаның бұрынғы ұлы соғыс жетістіктерін айтпай кетеді: «Біздің тарихымызда бізге иелік берген соғыс жеңістері немесе біздің немесе аталарымыздың грек немесе шетелдік шабуылдарына қарсы ерлікпен тойтарыс бергені туралы айту – менің тыңдаушыларыма жақсы таныс нәрсе, сондықтан осы туралы тоқталмаймын». Оның орнына Перикл «біз қалай осы мәртебеге жеттік, біздің ұлылығымыз қандай үкімет аясында өркендеді және оның қайнар көзі болған ұлттық мінез-құлықтар» туралы айтуды ұсынады. Осы сөздер «заң алдында теңдік» деген мәшһүр сөздің бастауында тұр. Перикл айтқан кеңдік Афинаның сыртқы саясатына да қатысты: «Біз қаламызды әлемге ашамыз және шетелдіктерді білім алуға немесе байқауға кедергі жасайтын ешқандай әрекетке бармаймыз, бірақ жаудың көзі біздің кеңдігімізден пайда көруі мүмкін». Алайда, Перикл айтуынша, Афинаның теңдік және ашықтық құндылықтары Афинаның ұлылығына кедергі келтірмейді, керісінше, оны күшейтеді: «қоғамдық өмірдегі жетістіктер қабілетке байланысты беделге ие болады, әлеуметтік жағдайлар лайықтылыққа араласуға рұхсат етілмейді. Біздің қарапайым азаматтарымыз, өнеркәсіппен айналысса да, қоғамдық мәселелерде әділ баға беруге қабілетті». Афинада біз қалағанымызша өмір сүреміз, бірақ әрбір заңды қауіпке қарсы тұруға дайынбыз. Перикл Афинаны мақтаудың шыңында былай дейді: «Қысқасы, менің ойымша, қала ретінде біз Грекияның мектебіміз; менің күмәнім жоқ, әлемде өзіне сенетін, осыншама көп қиындықтарға төтеп бере алатын және афиналықтар сияқты керемет дарынмен безелген адамды табу мүмкін емес». Соңында Перикл қалаға деген мақтауын осы сөздерін тыңдап отырған қаза болған афиналықтармен байланыстырады: «Мен мақтаған Афина осылардың және оларға ұқсас ерліктерінің арқасында ғана қалыптасқан. Бұл адамдардың ешқайсысы байлықтың болашақтағы ыңғайлы өмір сүру мүмкіндігімен рухын жібітпеді немесе кедейліктің бостандық пен байлыққа деген үмітімен қауіптен қашуға құмарландырмады. Керісінше, олар жауларынан кек алуды кез келген жеке бақыттан артық санады және осыны ең даңқты тәуекел деп есептеді, сондықтан олар қуана тәуекелге бара жатты. Осылайша, бағынудың орнына қарсылық көрсетіп өлуді таңдап, олар тек ар-ұяттан ғана қашты». Қорытындысы айқын: «Сондықтан, бақытты болу – еркін болу, ал еркін болу – батыл болу дегенді білдіреді, соғыс қаупінен қашпаңыз». Афинаның ұлылығын толыққанды байланыстырған Перикл енді тыңдаушыларына жүзбененді.

Афина әскерін мадақтау

Өз сөзінде Перикл Афинаның ұлылығын баса айтып, Афина азаматтарының соғысты қолдауын жалғастыруы керектігін, олардың күресінің маңызы зор екенін түсіндірді. Пікірін нақтылау үшін, ол айтқан сарбаздар Афина қаласының және оның бостандығының қорғаны үшін өз өмірін құрбан еткенін жеткізді. Афинаны көрші елдерден ерекшелейтін, демократия сияқты қасиеттері үшін мақтады, себебі ол қала жүйесі мен саясатына ғана емес, азаматтарға сенім білдірудің маңызды екенін атап өтті. Афина азаматтарының жаулары – лакедемондықтардан өзгеше, еркіндікпен мақтана білуіне баса назар салды. Өз өмірін берген жауынгерлерді лайықты құрметке ие деп есептейді. Егер біреу сұраса, олардың елдері үшін өмірін қиған соңғы сәттеріне қарасын, ол олардың санасында ешқандай күмән қалдырмауы тиіс. Перикл өлгендердің жесірлеріне тек осы жерде ғана сөз сөйлеп: "Әйел үшін ең үлкен мақтан – жақсы немесе жаман, оның есімді ешкімнің атамауы" деді. Бұл сөздер афиналықтардың қоғамдық өмірдегі әйелдердің рөліне қатысты көзқарасын көрсетеді, сонымен қатар жеке басылымдарда аза тұтушы әйелдердің әдеттегі мінез-құлқымен де байланысты.

Эпилог (2.46)

Перикл қысқаша эпилогпен аяқталады, көрермендерге өлгендер туралы сөз сөйлеудің қаншалықты қиын екенін еске салады. Содан кейін көрермендерге тарап қалуға рұхсат етіледі.

Тіл және аудармалар

Фукидидтің грек тілі өте қиын, бірақ Периклдің жерлеу сөзі Пелопоннес соғысы тарихындағы ең қиын және шеберлікпен жазылған бөлім деп саналады. Сөзде антитеза, анаколутон, асиндетон, анастрофа, гипербатон және басқа да риторикалық тәсілдер көп қолданылған; ең әйгілісі – сөйлемнің мәңгейлік нүктесінде e әрпімен басталатын, жылдам ауысатын пропарокситондық сөздер ("τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δ' ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον κρίναντες" [батылдықты бостандық деп, ал бостандықты бақыт деп бағалаған]) (43.4). Стиль софистерге тән стильдік ерекшеліктерге сәйкес әдейі күрделендірілген. Бұл сөздің ағылшын тіліне бірнеше аудармасы бар. Питер Астон 1976 жылы "Олар өз денелерін берді" атты хорлық нұсқасын жариялады.