Кіріспе
Француз фотографы Жизель Фрёнд (туған аты – Жизела Фрёнд; 19 желтоқсан 1908, Шенеберг (Берлин) – 31 наурыз 2000) Оның ең танымал кітабы – «Photographie et société» (1974), оның 1936 жылғы диссертациясының кеңейтілген нұсқасы. Бұл – технологиялық көбейту дәуірінде фотосуреттің өзін-өзі бейнелеудің демократиялық құралы ретіндегі алғашқы әлеуметтік-тарихи зерттеуі. Сорбоннадағы фотография саласындағы алғашқы докторлық диссертациясын қорғаған ол, сол жерде абилитация алған алғашқы әйелдердің бірі болды. Фрёндтің фотографияға қосқан маңызды үлесіне деректі репортаждар үшін «Лейка» камерасын (35 мм пленканы 36 кадрға дейін сыйдыру мүмкіндігі бар) пайдалану және жазушылар мен суретшілердің түсті портреттерін түсіру үшін «Kodachrome» және «Agfacolor» оң пленкаларын қолдану кіреді. Бұл оған 20 ғасырдағы фотографияда ерекшеленетін "ерекше ашық портрет стилін" дамытуға мүмкіндік берді. Өмір бойы солшыл көзқараста болған ол 1977 жылы Француз фотографтар одағының президенті болды. 1981 жылы француз президенті Франсуа Миттеранның ресми портретін түсірді, 1982 жылы «Офицер дес Артс и Летрес» орденімен, ал 1983 жылы Францияның ең жоғары наградасы – «Легион де де Ла Хонор» орденімен марапатталды. 1985 жылы ол Париждегі «Musée national d'art moderne» мұражайында ретроспективалық көрме ұйымдастырылған алғашқы фотограф атанды.
Gisèle Freund (born Gisela Freund; 19 December 1908 in Schöneberg (Berlin) 31 March 2000 Her best known book, Photographie et société (1974), is a expanded edition of her seminal 1936 dissertation. It was the first sociohistorical study on photography as a democratic medium of self representation in the age of technological reproduction. With this first doctoral thesis on photography at the Sorbonne, she was one of the first women habilitated there. Freund's major contributions to photography include using the Leica Camera (with its ability to house 35 mm film rolls with 36 frames) for documentary reportage and pioneering Kodachrome and Agfacolor positive film for colour portraits of writers and artists, which allowed her to develop a "uniquely candid portraiture style" that distinguishes her in 20th century photography. Politically left leaning all her life, she became president of the French Union of Photographers in 1977. In 1981, she took the official portrait of French President François Mitterrand, and was made Officier des Arts et Lettres in 1982 and Chevalier de la Légion d'honneur, the highest decoration in France, in 1983. In 1985, she became the first photographer to be honored with a retrospective at the Musée national d'art moderne in Paris.
Алғашқы жылдар
Фрёнд 1908 жылғы 19 желтоқсанда текстиль саудагерлері отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы Юлиус және Клара Фрёндтар (қыз есімі Дрессель) 1920 жылы Үлкен Берлиннің құрамына кірген Шенебергте тұратын бай еврей жұбы болды. Оның әкесі Юлиус Фрейнд өнер коллекционері еді, Макс Слевогт, Кете Коллвиц және Макс Либерман отбасының достары болды. Ол фотосуретке де қызығушылық танытты, мысалы, Карл Блоссфельдттің жұмысына, оның жақыннан түсірілген зерттеулері табиғи нысандардың формаларын ашты. Фрёндтің әкесі Гизельге 1925 жылы алғашқы фотоаппаратын – Voigtländer 6 × 9, ал 1929 жылы бітіру тойына сыйлық ретінде Leica камерасын сатып алды. 1931 жылы Фрёнд Германияның Брейсгау қаласындағы Альберт Людвигс Университетінде Фрайбургта әлеуметтану және өнер тарихын оқыды. 1932 және 1933 жылдары ол Теодор В. Адорно, Карл Маннхайм және Норберт Элиас (Франкфурт мектебі деп те аталады) басшылығымен Франкфурт университетінде білім алды. Университетте ол студенттік социалистік топтың белсенді мүшесі болды және фотосуретті өзінің социалистік қызметінің ажырамас бөлігі ретінде пайдалануға бекінді. Оның алғашқы жұмыстарының бірі 1932 жылғы 1 мамырда түсірілген, ол "жақында өткен фашизмге қарсы студенттер шеруін көрсетеді", олар "нацистік топтардың үнемі шабуылдарына ұшыраған".
Париж
1933 жылдың наурыз айында, Германияда Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін бір ай өткен соң, 30 мамырда Уолтер Бенджамин Парижге қашып кетті. Гизель социалистік белсенді және еврей болғандықтан, онымен бірге жүрді. Ол Парижге қашып кетіп, негативтерін шекарашылардан өткізу үшін денесіне жабыстырған. Гизель мен Уолтер Бенджамин Парижде достығын жалғастырды, онда Фрёнд оны Ұлттық кітапханада оқып отырғанда суретке түсірді. Фрёнд Сорбоннада оқуын жалғастыра келе, екеуі де 19 және 20 ғасырлардағы өнерді зерттеді және жазды. Бір-бірімен таныс болғандықтан, Малро Фрёндты 1935 жылы Парижде өткен Мәдениетті қорғау жөніндегі бірінші халықаралық конгресске құжаттау үшін шақырды, онда ол заманының көптеген белгілі француз суретшілерімен танысып, оларды суретке түсірді. Фрёнд атақты әдеби серіктестермен, «Шекспир және компания» Сильвия Бичпен және «Livres достары үйінің» Адриен Монньемен достық қарым-қатынас орнатты. 1935 жылы Моннье Фрёнд пен Пьер Блумның некесін ұйымдастырды, осылайша Фрёнд Францияда заңды түрде тұру үшін виза ала алды (олар 1948 жылы соғыстан кейін ресми түрде ажырасты). 1936 жылы Сильвия Бич АҚШ-қа сапарлаған кезде Фрёнд Моннье мен Бичтің ортақ пәтеріне көшіп келді және олар жақын дос болды. Бич қайтып келгенде, Монньемен болған жақын қарым-қатынасын тоқтатты, бірақ Моннье мен Фрейндпен де достығын сақтады. Фрёнд 1936 жылы Сорбоннада әлеуметтану және өнер саласында докторлық диссертациясын қорғады. Фотосессиядан кейін такси апатқа ұшырап, камералары зақымдалып, пленкалар бүлінді. Ол Джойске осы жайлы айтты, ал ол ырымшыл болғандықтан, оның қарғысы апатқа себеп болды деп сенді, сондықтан Фрёндты екінші рет суретке түсіру үшін үйіне шақырды. Time журналы 1939 жылғы 8 мамырда осы суреттердің бірін мұқабасына жариялады. Фотосуреттердің барлық сериясы 1965 жылы Фрёнд пен В. Б. Карлтонның «Джеймс Джойс Парижде: Оның соңғы жылдары» кітабында және Симон де Бовуардың алғы сөзімен жарық көрді. 1939 жылы «Тависток алаңына екі рет кіруден бас тартылғаннан кейін» Фрёнд Вирджиния Вульфтың сенімін жеңіп алып, Англияның Ұлттық портрет галереясында сақталатын Вульфтердің әйгілі түсті суреттерін түсірді. Вульф тіпті «түстердің үйлесімділігін анықтау үшін киімін ауыстыруға келісіп, Леонардпен (және олардың шпаниелі Пинкамен) суретке түсуді талап етті. Кейбір суреттерде Вульфтың беті сарғыш, әжімдері көрінеді, ал басқаларында ол сәл күлімдеп, жас көрінеді. Белл мен Гранттың маталары мен қабырғалық панельдері суреттердің құндылығын арттырады; бұл Блумсбери патшайымының ішкі киелі үйі болды, онда кештер өткізіліп, достары шай ішуге жиналатын. Бір жылдан кейін үй «Блиц» шабуылында қирады». 1940 жылдың 10 маусымында, нацистердің Парижге басып кіруі алдында, Фрёнд Парижден Дордоньдегі бос аймаққа қашып кетті. Оның некедегі серігі Пьер нацистерге тұтқындалып, түрмеге жіберілді. Ол қашып, Фрёндпен кездесіп, Париже қарсылық күресіне қатысу үшін оралып қайтты. Тұтқындан қашқан адамның әйелі, еврей және социалист болғандықтан, Фрёнд «өз өмірі үшін қорқып» жүрді. Соғыс басталмас бұрын оның ата-анасы 1939 жылдың ақпан айында Германиядан Ұлыбританияға қашып кетті, ал нацистер олардың барлық мүлкін тәркілеп алды. Әкесі екі жылдан кейін қайтыс болды, ал анасы ақшасыз қалды және 1933 жылы Гитлер билікке келгеннен кейін бейтарап Швейцарияға көшірілген өнер жинағын сатуға мәжбүр болды.
Буэнос-Айрес, Мексика және Париж қайтадан
1942 жылы Андре Малроның көмегімен, достарына: «Біз Гизельді құтқаруымыз керек!» деген хабар жіберген Фрёнд, «Sur» журналының директоры Виктория Окампоның шақыруымен Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласына қашып келді. Окампо Аргентинаның зиялы элитасының орталығы болды, және оның арқасында Фрёнд көптеген ұлы жазушылар мен суретшілермен, мысалы Хорхе Луис Борхес пен Пабло Нерудамен кездесіп, суретке түсірді. Аргентинада тұрып Фрёнд «Ediciones Victoria» деп аталатын баспа үйін құрды, ол Франция туралы кітаптар шығарды. Ол: «Шындығында, мен бұл жұмысты де Голль үкіметінің эмиграциядағы министрлігінде, ерікті түрде, жалақысыз жұмыс істеген кезімде бастадым» деп жазады. Сондай-ақ, ол француз суретшілеріне көмек көрсету комитетін құрды және «Еркін Франция» қозғалысының өкілі болды. Соғыстан кейін 1946 жылы ол Латын Америкасына арналған көрмесімен және жазушылар мен журналистерге арналған үш тонна азық-түлікпен Парижге оралды. 1947 жылы Фрёнд Латын Америкасы бойынша «Magnum Photos» компаниясымен келісімшартқа қол қойды, бірақ 1954 жылы «Қызыл қорқыныш» кезінде АҚШ үкіметі оның социалистік көзқарастары үшін «persona non grata» деп жариялады, ал Роберт Капа өзін және Дэвид Сеймурды ФБР тергеуінен сақтау үшін «Magnum» компаниясымен байланысын үзуге мәжбүр етті. 1950 жылы «Life» журналы үшін түсірген Эвита Перонның әшекейлі суреті АҚШ пен Аргентина арасында дипломатиялық жанжал тудырды және Перонның көптеген жақтастарын ренжітті – осы әсем суреттер партияның сақтық саясатына қайшы келді; «Life» журналы Аргентинада қара тізімге енгізілді, және Фрёндке тағы да негативтерімен бірге елден қашуға тура келді. Ол Мексикаға көшіп, Диего Ривера, Фрида Кало, Альфаро Сикеирос және Хосе Клементе Ороскомен дос болды. 1953 жылы ол Парижге қайта оралды және содан бері тұрақты түрде сол жерде қалды. Өмірі бойы «Life», «Time», «The Sunday Times», «Picture Post», «Weekly Illustrated», француз «Vu», «Paris Match», «Points de Vue» және «Arts et Décoration», сондай-ақ швейцарлық «Du» журналдары үшін 80-нен астам фотожурналистік тапсырмаларды орындады. 1960 жылдан бастап Фрёнд жазуын жалғастырды. Оның диссертациясының жаңаланған нұсқасы, қазір «Photography & Society» деп аталатын кітабы 1974 жылы француз тілінде жарық көрді және сол жылы неміс тіліне аударылды. Ағылшын тіліндегі аудармасы 1980 жылы жарық көрді. Кейіннен оның испан (1976), швед (1977), корей (1979), итальян (1980), хорват (1981), жапон (1986), грек (1996) және түрік (2007) тілдерінде де басылымдары шықты. 1977 жылы ол фотографтардың кәсіби одағы «Fédération Française des Associations des Photographes Créateurs» президенті болды, бұл лауазымды бұрын Анри Картье-Брессон атқарған. Сол жылы Германияда оның алғашқы ретроспективтік көрмесі өтті. Қазіргі заманғы өнердің маңызды халықаралық көрмесі «documenta 6» фотосуретке ерекше назар аударды және өзінің 150 жылдығын үлкен зерттеумен атап өтті, онда Джойс пен Эвита Перонның суреттері портреттер бөлімінде көрсетілді. 1970 жылдары ол АҚШ-та да танылды, алдымен галереяларда, және 1979 жылы Нью-Йорктегі Сидни Дженнис галереясында өткен оның жұмыстарының үлкен көрмесінен кейін, Тусондағы Аризона университетінің Шығармашылық фотосурет орталығы көрмедегі барлық 180 суретті сатып алды. Оның портрет шебері ретіндегі беделі әр көрмеде арта түсті. Ол қазір ХХ ғасырдың ең үздік портрет фотографтарының бірі ретінде саналады: оның қайтысынан кейін президент Жак Ширак оны «әлемдегі ең ұлы фотографтардың бірі» деп атады. Ол Париждегі Монпарнас зиратында, 12 rue Lalande мекенжайындағы үйі мен студиясының жанына жерленген.
Мүліктік
2011 жылдан бастап Фрёндтың негізгі мүлкі Париждегі l'Institut Mémoires de l'Édition Contemporaine (IMEC) институты арқылы басқарылады және Каен қаласына жақын орналасқан Арденн аббаттығында сақталады. Жинақта Франция, Германия, Англия және Латын Америкасынан түсірілген портреттер мен журналистік фотосуреттер сериясы бар, барлығы 1600 қара-ақ негатив, олардың контактты парақтарымен бірге, 1200 түрлі-түсті және қара-ақ баспа, 8200 слайд (түпнұсқалар мен көшірмелер) және шамамен осы сандағы баспасөз баспалары бар. Фотосуреттерден басқа, жинаққа қолжазбалар, күнделіктер, жазба дәптерлері, хаттар және оның мұрағатының басқарылуына және көрмелеріне қатысты құжаттар кіреді. Оның 2000 кітаптан және журналдан тұратын кітапханасы да жинақтың бір бөлігі болып табылады. 2022 жылдың соңынан бастап Франкфурттағы еврей мұражайы оның мүлкінің тағы бір бөлігін сақтайды. Бұрын Гизель Фрёндпен жиырма жылдан астам уақыт тығыз жұмыс істеген Ханс Путтнис (1946–2020) қолында болған мұражай, қаланың қаржылық көмегімен оның фотосуреттер, жазбалар және басқа да құжаттар мен мүліктерін сатып алды. Онда 1927–1975 жылдар аралығындағы 1150-ден астам фотосуретті қамтитын 32 архивтік қорап бар, олардың жартысынан астамы түпнұсқа баспалар, олардың көпшілігі бұрын көпшілік назарына ұсынылмаған. Жеке жазбалар, адрес кітаптары мен хат алмасудан басқа, бұрын жарияланбаған қолжазбалар да бар, мысалы, Фрёндтың 1952–1954 жылдары Мексикада жазған аяқталмаған автобиографиялық романның машинопись нұсқасы. Коммуникация зерттеулерінің профессоры, жазушы, фотограф және кинорежиссер Ханс Путтнис 1968 жылы оның диссертациясының неміс тіліндегі басылымына жазған рецензиясынан кейін Фрёндпен дос болып кетті. Путтнис онымен бірнеше жобада ынтымақтастық етті және оның туындыларының көрме каталогтарына эсселер жазды. Ұзақ жылдар бойы Фрёнд оған көптеген фотосуреттерді сыйлады, ал ол оның суретін түсірді. Ол Фрёндтың өмірбаянын жазуға кірісіп, 2020 жылы аяқтамай қайтыс болды.
Гизэль Фрёнд кітаптары
Тіпті өз мәтіні жоқ басылымдарда, әсіресе көрме каталогтарында Фрёндтың ынтымақтастығы маңызды болды. Ағылшын тілінде аудармасы жарияланбаған жағдайда, басқа тілдерге аудармалары тізімделеді. La photographie en France au dix neuvième siècle [Француз фотосуреті XIX ғасырда], диссертация, La Maison des Amis des Livres, Париж, 1936. Испан тіліндегі басылымы: La fotografía y las clases medias en Francia durante el siglo 19, essai de sociologia y de estética, Ed. Losada, Буэнос-Айрес, 1946. Немец тіліндегі басылымы: Photographie und bürgerliche Gesellschaft. Eine kunstsoziologische Studie, H. P. Gente алғы сөзімен, Rogner & Bernhard (Passagen), Мюнхен, 1968. Француз тілінде қайта басылды: André Gunthert (ред.), Christian Bourgois/Seuil (Points), 2011, ISBN 9782267022650. Франция, 1945. Guía de arquitectura mexicana contemporánea [Қазіргі мексикалық сәулетке нұсқаулық], Carlos Lazo [және/немесе] Richard Grove, Congreso Panamericano de Arquitectos, Espacios, Мехико қаласы, 1952. Mexique précolombien [Колумбияға дейінгі Мексика], мәтіні Paul Rivet, Editions Ides et Calendes, Neuchatel, 1954. Немец тіліндегі басылымы: Alt Mexiko, Reich, Мюнхен, 1954. James Joyce in Paris: His Final Years, Simone de Beauvoir алғы сөзімен, мәтіні Verna B. Carleton, Harcourt, Brace & World, Нью-Йорк, 1965, ISBN 1111804478. Архив URL-і. Au pays des visages, 1938–1968: Trente ans d'art et de littérature à travers la caméra de Gisèle Freund, Freund, Pierre Gaudibertпен бірге, Musée d'art moderne de la ville de Paris, 1968, ISBN жоқ. Le monde et ma camera, естеліктер, Denoël, Париж, 1970, ISBN 9782207257920 (2006 жылғы басылымы). Ағылшын тіліндегі басылымы: The World and My Camera, The Dial Press, Нью-Йорк, 1974, ISBN 080379732X. Photographie et societé, диссертациясының қайта қаралып, кеңейтілген басылымы, Seuil (Coll. Points), Париж, 1974, ISBN 202000660X. Ағылшын тіліндегі басылымы, АҚШ: Photography & Society, David R. Godine, Бостон, 1980, ISBN 0879232501. Ағылшын тіліндегі басылымы, Ұлыбритания: Gordon Fraser, Лондон, 1980, ISBN 0860920496. Memoires de l'œil [Көз естеліктері], Seuil, Париж, 1977, ISBN 2020046474. (Осы жылы неміс тілінде де жарық көрді.) Portfolio: Au pays des visages [Жүздер елінде], 36 қол қойылған данасы, он портретпен, Lunn Gallery/Graphics International, 1978. Trois jours avec Joyce, Denoël, Париж, 1982, ISBN 2207228061. Ағылшын тіліндегі басылымы, АҚШ: Three Days with Joyce, Persea, Нью-Йорк, 1985, ISBN 9780892550968. Архив URL-і. Ағылшын тіліндегі басылымы, Еуропа: Van Gennep, Амстердам, 1985, ISBN 9060126637. Gisèle Freund, Photographien (und Erinnerungen), автобиографиялық мәтіндермен, Christian Caujolle алғы сөзімен, Schirmer/Mosel, Мюнхен, ISBN 3888141605. Француз тіліндегі басылымы: Itinéraires, Albin Michel, Париж, 1985, ISBN 9782226024718. Ағылшын тіліндегі басылымы: Gisèle Freund, Photographer, Abrams, Нью-Йорк, 1985, ISBN 9780810909397. Gisèle Freund. Poetry of the Portrait: Photographs of Writers and Artists, ағылшын. ед. Roger W. Benner, Freund алғы сөзімен, Schirmer Art Books (Masters of the Camera), Мюнхен, 1989, ISBN 9783888148903. Gisèle Freund: itinéraires. Catalogue de l'œuvre photographique, Musée national d'art moderne, ред. Alain Sayag, толық каталог авторы Hans Puttnies, Ed. Centre Georges Pompidou, Париж, 1991, ISBN 9782858506460. Gisèle Freund, Portrait. Entretiens avec Rauda Jamis, Rauda Jamisпен сұхбаттасулар, Des Femmes, Париж, 1991, ISBN 9782721004222. (1993 жылы неміс тілінде де жарық көрді).
English ed., UK: Gordon Fraser, London 1980, ISBN 0860920496. Memoires de l'œil [Memories of the Eye], Seuil, Paris 1977, ISBN 2020046474. (Also published in German the same year.) Portfolio: Au pays des visages [In the Landscape of Faces], ed. of 36 signed copies with ten portraits, Lunn Gallery/Graphics International, 1978. Trois jours avec Joyce , Denoël, Paris 1982, ISBN 2207228061. English ed., US: Three Days with Joyce, Persea, New York 1985, ISBN 9780892550968. Archive url. English ed., Europe: Van Gennep, Amsterdam 1985, ISBN 9060126637. Gisèle Freund, Photographien (und Erinnerungen), with autobiographical texts, foreword by Christian Caujolle, Schirmer/Mosel, Munich, ISBN 3888141605. French ed. : Itinéraires, Albin Michel, Paris 1985, ISBN 9782226024718. English ed. : Gisèle Freund, Photographer, Abrams, New York 1985, ISBN 9780810909397. Gisèle Freund. Poetry of the Portrait: Photographs of Writers and Artists, Engl. ed. by Roger W. Benner, preface by Freund, Schirmer Art Books (Masters of the Camera), Munich 1989, ISBN 9783888148903. Gisèle Freund: itinéraires. Catalogue de l'œuvre photographique, Musée national d'art moderne, ed. by Alain Sayag, complete catalogue by Hans Puttnies, Ed. Centre Georges Pompidou, Paris, 1991, ISBN 9782858506460. Gisèle Freund, Portrait. Entretiens avec Rauda Jamis , interviews with Rauda Jamis, Des Femmes, Paris 1991, ISBN 9782721004222. (Also published in German, 1993).
Кино және теледидар
1996 жылы түсірілген "Париж әйел болған" деректі фильмінде Гизель Фрёнд 1930 жылдарда Парижде өткен тәжірибелерін еске түсіреді. 1979 жылғы "Ғасыр куәгерлері": Гизель Фрёнд.