Кіріспе

Иранның әскери тарихы салыстырмалы түрде жақсы құжатталған, мыңдаған жылдық тарихы сақталған. Көбінесе өзінің тарихи тұрақты географиялық және геосаяси жағдайына байланысты, қазіргі Иран Ислам Республикасы (тарихи түрде Персия деп белгілі) ұзақ және қиын әскери мәдениет пен тарихқа ие; өз заманында тиімді супердержава мәртебесін берген жеңіске толы және күдіксіз ежелгі әскери басымдықтан бастап, апатқа жақын жеңілістерге дейін (Еламның құлауынан бастап), ең бастысы ежелгі грек патшалығы Македония және дәстүрлі түрде ирандықтардың мекені болған жерлердің солтүстік-шығыс шекарасындағы азиялық көшпелі тайпаларын қамтиды.

Селевкидтер империясы (б.з.д. 312 - б.з.д. 63 жж.)

Селевкидтер империясы – Александр Ұлының билігінің орынбасары болған эллинистік мемлекет, оған Орталық Анатолия, Левант, Месопотамия, Парсы, Түрікменстан, Памир және Инд өзені аңғары кірген.

Парф империясы (б.з.д. 247 - б.з. 224)

Парфия – қазіргі Иранның солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан ирандық өркениет, бірақ билігінің шарықталу кезеңінде Парфия әулеті бүкіл Иранды, сондай-ақ Армения, Әзірбайжан, Ирак, Грузия, Шығыс Түркия, Шығыс Сирия, Түрікменстан, Ауғанстан, Тәжікстан, Пәкістан, Кувейт, Парсы шығанағы, Сауд Арабиясының жағалауы, Бахрейн, Катар, Ливан, Израиль, Палестина және Біріккен Араб Әмірліктерін қамтыды. Парф империясы Арсакид әулетімен басқарылды, оның негізін Парни құрады – скифтердің конфедерациясы, эллиндік Селевкид империясын жеңіп, жойғаннан кейін Иран үстіртіне қайта бірігіп, билік жүргізді. Бұл ежелгі Иранның үшінші туған әулеті болды (медиялық және Ахеменид әулеттерінен кейін). Парфия шамамен үш ғасыр бойы Рим империясының басты жауы болды. Скиф Парни көшпелілері Парфияға қоныс аударып, шағын тәуелсіз мемлекет құрғаннан кейін, олар Ұлы Митридат патша (б.з.д. 171–138 жж.) тұсында билікке жетті. Кейбір ежелгі тарихшылар Парф империясының ертедегі күшін асыра бағалаған сияқты, олар кейіннен құдіретті империяны оның қарапайым және түсініксіз бастауынан ажырата алмады. Бұл ұзақ ғұмырлы империя 224 жылы аяқталды, империя дұрыс ұйымдастырылмаған кезде, соңғы патша империяның вассалы – Сасанид әулетінің парсыларынан жеңіліске ұшырады.

Сасанидтер империясы (224-651)

Сасанид әскерінің пайда болуы Сасанид әулетінің негізін қалаушы Ардашир I (226–241 жж.) таққа отырған кезге дейін барып жетеді. Ардашир Персия империясын жаңғыртуды көздеді, осы мақсатқа жету үшін ол өзінің тікелей басқаруындағы, офицерлері сатраптардан, жергілікті билеушілер мен ақсүйектерден бөлек тұрақты әскер құрып, әскери реформалар жасады. Ол Ахеменид әскер ұйымдастыруын қайта жаңғыртты, парфяндық атты әскер үлгісін сақтап, жаңа түрдегі қару-жарақтар мен қоршау соғысы тактикасын қолданды. Бұл оған және оның ізбасарларына 400 жылдан астам қызмет еткен әскери жүйенің бастауы болды. Осы кезеңде Сасанид империясы, Рим империясы және кейін Шығыс Рим империясымен бірге Батыс Еуразиядағы соңғы антикалық дәуірдегі екі үлкен державаның біріне айналды. Сасанид әскері Эраншахрды ("Иран жері") шығыстан Хефталиттер, түріктер сияқты орталық Азия көшпенділерінің шабуылдарынан қорғады, ал батыста Рим империясымен, кейін Византия империясымен үнемі қайталанатын күреске қатысты. Бұл олардың Парфян империясы тұсында басталған және шамамен 720 жылдан кейін аяқталған қақтығыстың бастамасы болды, бұл адамзат тарихындағы ең ұзақ соғыс есебінде танылды.

Араб-мұсылман жаулап алуы (633 654)

Персияны исламдық жаулап алу (633–656 жж.) Сасанидтер империясының күйреуіне және Персиядағы зороастризм дінінің біртіндеп төмендеуіне әкелді. Дегенмен, бұрынғы парсы өркениеттерінің жетістіктері жоғалып кетпеді, көбінесе жаңа исламдық мемлекеттік құрылымға сіңіп кетті. Көптеген мұсылман тарихшылары Арабтардың шапқыны алдында Персия құлдырап, әлсіреген қоғам болғандықтан, басып келген араб әскерлерін құшақ жайып қарсы алды деген пікірді ұзақ жылдар бойы айтып келді. Алайда, бұл көзқарас кеңінен қабылданылмады. Мысалы, кейбір авторлар ирандықтар басып кірген арабтарға қарсы ұзақ және қаһарлы күрес жүргізгенін көрсету үшін негізінен араб деректемелерін пайдаланды. Бұл көзқарас одан әрі саяси тұрғыдан жеңілгеннен кейін парсылар қарсы мәдени күреске түсіп, жеңімпаз арабтарға өздерінің салтын таңдыруға жеткенін айтады.

Тахиридтер әулеті (821-873)

Бағдадтағы Аббасид халифалығына формалды түрде бағынышты болғанымен, Тахирид билеушілері іс жүзінде тәуелсіз болды. Династияның негізін Аббасид халифасы әл-Мамунның қызметіндегі көрнекті генерал Тахир ибн Хусейн қалады. Тахирдің әскери жеңістері оған Персияның шығысындағы жерлермен сыйлық ретінде берілді, ал оның ұрпақтары оларды Үндістан шекарасына дейін кеңейтті. Тахирид әулеті Хорасанда Аббасид халифалығынан тәуелсіз құрылған алғашқы династия саналады. Олар Саффар әулетімен құлатылып, Хорасанды шығыс Парсыдағы өз империяларына қосып алды.

Алавдық әулеттер (864-928)

Алавдар немесе алавилер – Иранның Мазандаран аймағында құрылған шиит әмірлігі. Олар екінші шиит имамының (Имам Хасан ибн Әлидің) ұрпақтары болып, Иранның Каспий теңізінің оңтүстік аймағына Ислам дінін әкелді. 928 жылы Саманид империясымен жеңілгеннен кейін олардың билігі аяқталды. Жеңіліске ұшыраған соң алавилердің бір бөлігі сарбаздары мен генералдары Саманид әулетіне қосылды. Зиярдың ұлы Мардавиж – Саманидтерге қосылған генералдардың бірі еді. Кейін ол Зиярид әулетін құрды. Буйид (Бувайид) әулетінің негізін қалаушылар болған Әли, Хасан және Ахмад Буйе [bu:je] ұлдары да Саманид әскеріне қосылған алавид әулетінің генералдары еді.

Саффарлар әулеті (8611003)

Саффарлар әулеті қазіргі Иранның оңтүстік-шығысында және Ауғанстанның оңтүстік-батысында орналасқан тарихи Систан аймағында қысқа ғұмырлы империяны басқарды. Олардың билігі 861 және 1003 жылдар аралығында болды. Саффарлардың астанасы Заранж (қазіргі Ауғанстан) қаласы болды. Әулетті құрған және оның атын алған Я’қуб бин Лайт ас-Саффар – қарапайым текті адам, бастапқыда мысшы (саффар) болып жұмыс істеп, кейін әскербасы деңгейіне көтерілді. Ол Систан аймағын басып алып, бүкіл Ауғанстанды, қазіргі Иранның шығысын және Пәкістанның бір бөлігін жаулап алды. Астанасы (Заранж) шығыс және батысқа қарай агрессивті кеңею үшін база ретінде пайдаланылды, олар 873 жылы Тахиридтер әулетін құлатып, Хорасанды басып алды. Я’қуб қайтыс болған кезде ол Кабул аңғарын, Синд, Тохаристан, Макранды (Бәлужистан), Керманды, Фарсты, Хорасанды жаулап алды және Бағдадқа жетіске жақын болды, бірақ содан кейін жеңіліске ұшырады. Я’қубтың өлімінен кейін Саффар империясы ұзаққа созылмады. Оның інісі және мұрагері Амр бин Лайт 900 жылы Саманидтермен болған шайқаста жеңілді. Амр бин Лайт өздерінің көптеген территорияларын жаңа билеушілерге беруге мәжбүр болды. Саффарлар кейіннен Систанның өзегіне шектелді, олардың рөлі Саманидтер мен олардың ізбасарларының вассалдарына дейін төмендеді.

Саманидтер империясы (819999)

Саманидтер (819–999) – Орталық Азия мен Үлкен Хорасан аймағындағы парсы әулеті. Олардың негізін қалаушы Саман Худа есімді адам, зороастриялық дін бастыларының тегінен шыққан болса да, сүнни ислам дініне кірген. Арабтардың жаулап алуынан және Сасанид империясының құлауынан кейін Үлкен Иран мен Орталық Азиядағы алғашқы туған ирандық әулеттердің бірі болды.

Зияридтер әулеті (931-1090)

Зиярилер (زیاریان немесе آل زیار) – 930-1090 жылдары Каспий теңізі маңындағы Горган және Мазандаран провинцияларында (Табаристан деп те аталады) билік еткен ирандық әулет. Әулеттің негізін қалаушы Мардавиж (930-935 жылдары) болды, ол Ирандағы Саманид әскерінде болған көтерілісті пайдаланып, Иранның солтүстігінде билікті басып алды. Ол көп ұзамай өзінің билігін кеңейтіп, Хамадан және Исфахан қалаларын жаулап алды.

Буидтар әулеті (9341062)

Буйидтер әулеті – Гиланның Дайламан аймағынан шыққан шиа мұсылман парсы әулеті. Олар 10-11 ғасырларда қазіргі Иран және Ирактың көп бөлігін бақылаған конфедерацияны құрды.

Ғазнавидтер әулеті (977-1186)

Газнавидтер – 975 жылдан 1187 жылға дейін болған түркі құлдарынан тараған әулет. Олар Персияның көп бөлігін, Трансоксанияны және Үндістан субконтинентінің солтүстік бөлігін биледі. Бұл әулетті Себуктигин Саманидтер сұлтандарының бұрынғы әскери қолбасшысы, қайын атасы Альп Тигиннен Газни қаласы төңірегіндегі жерлерді мұраға алғаннан кейін құрды. Себуктигиннің ұлы Махмұд империяны Окс өзенінен Инд өзенінің аңғарына және Үнді мұхитына дейін кеңейтті, ал батысқа қарай Рей және Хамаданға жетті. Масуд I билігі тұсында әулет үлкен аумақтық шығындарға ұшырады. Данданақан шайқасында Селжуктарға батыс территорияларын жоғалтқаннан кейін, оның иеліктері қазіргі Ауғанстан, Белуджистан және Пәнджабпен шектелді. 1151 жылы Сұлтан Баһрам Шах Газниді Гури әулетінен Ала ад-Дин Хусейнге жоғалтты, ал астана 1186 жылы Гурилер басып алғанға дейін Лахорға көшірілді.

Сәлжұқ империясы (1037-1194)

Сәлжұқтар – 11-14 ғасырларда Орталық Азия мен Таяу Шығыстың бір бөлігін билеген түркі-парсы сүнни мұсылман әулеті. Олар Ұлы Сәлжұқ империясын құрды, ол өркендеген шағында Анатолиядан Персияға дейін созылып, Бірінші крест жорығының мақсатына айналды. Бұл әулеттің бастауы Орталық Азиядағы түрік тайпалық конфедерацияларынан басталып, Таяу Шығыста түрік билігінің күшеюінің бастамасы болды. Персияға келген соң, Сәлжұқтар парсы мәдениетін қабылдады және қазіргі Әзербайжан, Түркия және Түрікменстан халқының – Батыс түріктерінің мәдени ата-бабалары саналады.

Хоразм империясы (1077 1231)

Хорезм әулеті, Хорезмидтер немесе Хорезм шаһтары деп те аталатын түркі мамлюк тектес, суннит мұсылман әулеті. Олар 1077-1231 жылдар шамасындағы жоғары орта ғасырларда Ұлы Иранды биледі, бастапқыда Сәлжұқтар мен Қарахитанның қарастығында болды, кейін тәуелсіз билеушілерге айналып, 13 ғасырдағы моңғол шапқыншылығына дейін сақталды. Әулетті Сельджук сұлтандарының бұрынғы құлы Ануш Тигин Гархай құрды, ол Хорезмнің әкімі болып тағайындалды. Оның ұлы Құтбұддин Мұхаммед I Хорезмнің алғашқы мұрагерлік шахы атанды.

Илхандық (12561335)

Ильханат – 13 ғасырда Персияда құрылған моңғол хандығы, моңғол империясының бір бөлігі саналады. Илханаттың негізі 1219–1224 жылдардағы Шыңғыс ханның Хорезм империясына жасаған жорықтары болды және ол Шыңғыстың немересі Хулағу тарапынан құрылды. Оның құрамында қазіргі Иран, Ирак, Ауғанстан, Түрікменстан, Армения, Әзірбайжан, Грузия, Түркия және Батыс Пәкістанның көп бөлігі кірді. Илханат бастапқыда түрлі діндерге құрметпен қарады, бірақ ерекше буддизм мен христиандыққа ықылас көрсетті және Палестинаны бағындыру үшін крестшілермен франко-моңғол одағын құруға тырысты. Кейінірек, 1295 жылдан бастап Газан бастаған Илханат билеушілері ислам дінін қабылдады.

Жалайыридтер сұлтандығы (1335-1432)

Жалаирлар (آل جلایر) – 1330 жылдары Персияның моңғол хандығының (немесе Ілхандығының) ыдырауынан кейін Ирак пен Батыс Парсыны билеген моңғол ұрпақтарынан тараған әулет. Жалаир сұлтандығы шамамен елу жылға созылды, бірақ Тамерланның жаулаулары мен "Қара қойлы түріктердің" немесе Қара Қойунлудың көтерілістері салдарынан тоқырады. 1405 жылы Тамерлан қайтыс болғаннан кейін Жалаир сұлтандығын қайта құруға қысқа мерзімді, сәтсіз әрекет жасалды. 1432 жылы Қара Қойунлу Жалаир сұлтандығын толық жойды.

Тимуридтер империясы (1370-1507)

Тимуридтер – түп-тегі түркі-моңғолдық болатын, Орталық Азиялық сүнни мұсылман әулеті. Олардың империясы бүкіл Орталық Азияны, Иранды, қазіргі Ауғанстанды, сондай-ақ Пәкістанның, Үндістанның, Месопотамияның, Анатолияның және Кавказдың ірі бөліктерін қамтыды. Оны 14 ғасырда әскери жаулаушы Тимур (Тамерлан) құрды. 16 ғасырда Ферғананың билеушісі, Тимуридтер әулетінен шыққан Бабур Үндістанға жорық жасап, Моғол империясын құрды. Бұл империя 18 ғасырдың басында Әуренгзебтің тұсында әлсірегенге дейін Үндістан субконтинентінің көп бөлігін биледі, ал 1857 жылғы Үндістан көтерілісінен кейін британ империясы таратып жіберді.

Сафавидтер империясы (15011736)

Парсының Сафавид билеушілері, Мысырдың мамлюктері сияқты, отты қаруға наразылықпен қарады және бастапқыда оларды қарулы күштеріне енгізуге көп тырысқан жоқ. Мамлюктер сияқты, олар да күшті Осман армиясының қателігіне көз жеткізді. Мамлюктерден өзгеше, олар соғыс алаңында алған сабақтарын іске асыра алды. XVI ғасырда, бірақ одан да көбірек XVII ғасырда, Иран шахтары қолға мылтықтар мен артиллериялық құралдар алу және олармен әскерлерін қайта жабдықтау үшін қадамдар жасады. Бастапқыда осы қару-жарақтардың негізгі көздері Венеция, Португалия және Англия болды. Бастапқыда тартынғандарына қарамастан, парсылар тез арада мылтық жасау және пайдалану өнерін меңгерді. Венециялық елші Винченцо ди Алессандри 1572 жылғы 24 қыркүйекте Ондық кеңеске ұсынған есебінде былай деп жазды: "Олар қару ретінде қылыштар, найзалар, аркебустарды қолданды, оларды барлық сарбаздар алып жүреді және пайдаланады; олардың қарулары басқа елдердің қаруларынан да жақсырақ және сапалырақ. Аркебустардың ұңғылары әдетте алты құлаштан ұзын болады және үш унциядан аспайтын салмақты оқтарды атқылайды. Олар оларды соншалықты оңай пайдаланады, бұл оларға садақ тартуға немесе қылыштарын ұстауға кедергі келтірмейді, соңғысын аттың жамбасына іліп қояды, қажет болған жағдайда қолдану үшін. Аркебус содан кейін арқасына қойылады, сондықтан бір қару екіншісін пайдалануға кедергі келтірмейді". Бұл парсы атты әскерінің суреті – садақ, қылыш және отты қаруды дерлік бір уақытта пайдалануға дайын, парсы әскерінде болып жатқан масштабты және күрделі өзгерістерді көрсетеді. Жеке отты қарудың қолданылуы кең таралған болса да, далалық артиллерияның қолданылуы шектеулі болды және көбінесе тиімсіз болды. Шах Аббас (1587–1629) парсы армиясында "заманауи" оқ-дәрі дәуірін бастауға үлкен үлес қосты. Оған соғыста әсер еткен Осман армиясының үлгісін негізге алған шаһ жаңа армия құруға кірісті. Оған 1598 жылы жиырма алты серігімен Иранға келген және бірнеше жыл парсы қызметінде болған екі ағылшын бауыры, Энтони және Роберт Ширли көп көмектесті. Бауырластар армияны еуропалық үлгідегі, жалақы алатын және жақсы даярланған тұрақты армияға айналдыруға көмектесті. Ол үш бөлімге бөлінді: Гилман ('тақ қызметкерлері немесе құлдар', жүздеген мың этникалық черкестер, грузиндер және армяндардан таңдалған), Тофонгчилер (мушкетерлер) және Топчилер (артиллерияшылар). Шах Аббастың жаңа армиясы үлкен жетістікке жетті және оған Ұлы Иранның бір бөлігін қайта біріктіруге және сыртқы қысым мен қақтығыстар кезінде елдің аумағын кеңейтуге мүмкіндік берді. Сафавид дәуірінде жүздеген мың этникалық кавказдықтар, атап айтқанда черкестер, грузиндер, армяндар және Кавказдың басқа халықтары парсы қоғамына жаппай енді, бұл Тахмасп I дәуірінде басталып, Қажар дәуіріне дейін жалғасты. Бастапқыда тек қатал жауынгерлер және әдемі әйелдер ретінде пайдаланылған бұл саясат, Шах Аббас I кезінде айтарлықтай кеңейтілді, ол оларды парсы қоғамындағы жаңа қабат ретінде пайдаланды, ең бастысы феодалдық Қызылбаш билігін басу үшін. Аббастың өзі билік еткен кезеңде 200 мың грузин, ондаған мың черкестер және 300 мың армян Иранға жер аударылды. Олардың көптегені, жоғарыда айтылғандай, Гилман корпусына орналастырылды, бірақ қалғандары тұрақты армияларға, азаматтық басқаруға, патша үйіне, сондай-ақ жұмысшылар, шаруалар және қолөнершілер ретінде орналастырылды. Көптеген танымал ирандық генералдар мен қолбасшылар кавказдық текті болды. Олардың көптеген ұрпақтары Иранда ирандық грузиндер, ирандық черкестер және ирандық армяндар ретінде сақталған (Ирандағы Кавказ халықтарын қараңыз), және миллиондаған ирандықтардың кавказдық тегі бар деп есептеледі. Сафавидтер әулеті құлағаннан кейін Парсы белгісіздік кезеңіне енді. Бұрын жоғары ұйымдасқан армия фрагменттерге бөлінді және келесі династияларға жинау үшін қалдырылды.

Афшаридтер әулеті (1736-1796)

Сафавид мемлекетінің құлдырауынан кейін ел билігін Надир Шах есімді көрнекті генерал қолға алды. Осы кезең және одан кейінгі ғасырлар Иранның солтүстігінде Ресей билігінің күшеюімен ерекшеленді. Надир Шахтан кейін Афшарид әулетінің көптеген басшылары әлсіз болды және олар құрған мемлекет тез арада қажарларға берілді. Надир Шахтың билігі құлағаннан кейін елдегі бақылау орталықтанбады, империяның көптеген шеткі аймақтары тәуелсіздікке ие болды және тек Парсы мемлекетіне номиналды құрмет көрсетті. Надирдың реформаларынан ең көп пайда көрген әскери сала артиллерия болды. Сафавид әулеті тұсында оқ-дәрілік қарулар салыстырмалы түрде аз қолданылды және Сафавид әскери машинасының маңызды бөлігі деп есептелмеді. Надирдың көптеген әскери науқандары агрессивті жылдамдықпен жүргізілді, бұл армияның жылдам марштарымен ауыр артиллерияны ұстап тұруда қиындықтар тудырды, бірақ Надир артиллерия бөлімдерін күшейтуге ерекше мән берді. Парсы қару-жарақ өндірісінің негізгі орталықтары – Амол, Керманшах, Исфахан, Мерв қалалары болды. Бұл әскери зауыттар жоғары деңгейде өндіріс көрсетті және армияны сапалы зеңбіректермен жабдықтауға қол жеткізді. Дегенмен, жылдам жөндеу шеберханалары Надирға қажет болған жағдайда ауыр қоршау зеңбіректерін орналастыруда әмбебаптықты сақтай отырып, стратегиялық икемділігін сақтауға мүмкіндік берді.

Қажар империясы (1789-1925)

XVIII ғасырдың екінші жартысында Иранда жаңа династия орнықты. Қажар әулеті ирандықтарды, әсіресе зороастрийліктерді қырғын мен тонау арқылы құрылды. Қажарлардың династиясын құрған Аға Мұхаммед хан бұрынғы Занд әулетінің аристократиясын тонап, өлтірді. Осыдан кейін Аға Мұхаммед хан Надир шаһтың қайтысынан кейін жоғалтқан барлық аумақтарды қайтарып алуға ниеттенді. Бірінші кезекте Кавказ, оның ішінде Грузия тұрды. Иран 1555 жылдан бері, Сафавид әулетінің алғашқы жылдарынан бастап Кавказдың көп бөлігін бақылап келген, бірақ Иранда хаос пен дүрбелең болған кезде, оның көптеген халқы дербес болуға тырысқан, ал грузиндер Георгиевск шарты бойынша Ресей империясымен одақ құрған. Аға Мұхаммед хан грузин халқына ашуланып, 60 000 атты әскермен жорыққа шықты, ондағы орыс гарнизондарын жеңіп, бірнеше маңызды шайқаста бүкіл Кавказдан шығарып, Тбилисиді толығымен тонап, 15 000 тұтқынды Иранға алып кетті. Грузияны басып алғаннан кейін Аға Мұхаммед хан екі құлшынының қолынан қаза тапты, олар жазаланады деп қорқып жүрген. Қажарлардың билікке келуі Екатерина Ұлының Иранға тағы бір шабуыл жасауға бұйрық беруімен бірге болды. 1796 жылғы парсы жорығында орыс әскері Арас өзенін кешіп, Әзірбайжан мен Гиланның бір бөлігін басып алды, сондай-ақ Рашты қайта басып алу мақсатымен Ланкаранға жетті. Оның немересі және мұрагері Фатх Али шах Афшарларға қарсы бірнеше сәтті жорықтан кейін, соғыс министрі Мирза Асадола хан мен министр Әмір Кабирдің көмегімен, жаңа тағайындалған тәж мұрагері Аббас Мирза үшін еуропалық үлгідегі жаңа, күшті армия құрды. Бұл кезең Парсының билігінің және оның әскери күшінің күрт төмендеуіне әкелді. Осыдан бастап Қажар әулеті халықаралық саясаттағы кейбір батыс державаларының қалыптастырған саясатының салдарынан көп қиындықтарға тап болды, ал Парсының өзі емес. Парсының күш-жігері елдің сыртынан келіп жатқан экономикалық, саяси және әскери қысымдардың салдарынан (Ұлы ойынды қараңыз) әлсіретілді, ал ішкі әлеуметтік және саяси қысымдар жағдайды нашарлатты. Георгиевск шарты бекітілгеннен кейін Ресей 1801 жылы Шығыс Грузия мен Дагестанды жаулап алып, Багратиони әулетін тақтан түсірді. 1803 жылы Фатх Али шах Грузия мен Дагестанды қайтарып алуға ниеттенді, сондай-ақ Ресейдің Парсы мен Осман империясына қарай одан әрі жылжуынан қорқып, Ресейге соғыс жариялады. Бастапқыда үстемдікке ие болған Ресейліктер ақырында Рус-парсы соғысында (1804–1813) жеңіске жетті. Бастапқыда орыс әскерлері парсыларға қарағанда артықшылыққа ие болды, өйткені олар үш ғасыр бұрын Сафавид әулетінен бері парсы әскерінде пайдаланбаған көптеген заманауи артиллерияға ие болды. Дегенмен, Аббас Мирзаның басшылығындағы парсы әскері ресейліктерге қарсы бірнеше жеңіске жетті. Иранның алдыңғы және Қажар әулеттерінің кезінде заманауи артиллерияны дамыта алмауы 1813 жылы Гулистан шартына қол қоюға әкелді. Бұл Қажарлардың әскери саясатына қатысты көзқарасындағы өзгерістің белгісі болды. Әзірбайжанда мыс өндіруші Сет хан Аставатсуриан парсы әскерінің реформасына түрткі болды, өйткені бұрын пушка балқыту үшін қажетті мыстың көп бөлігі Осман империясынан әкелінді. Сет ханның отандық артиллерия өндірісін дамытуы тек Әзірбайжандағы әскери реформаны одан әрі дамытуға ғана емес, сонымен қатар Аббас Мирзаның парсы әскерінде шетелдік техника мен әскери технологияны қолданудың маңыздылығын түсінуіне де көмектесті. Аббас Мирза Батыс әскери технологиясын зерттеу үшін көптеген парсыларды Англияға жіберді, сонымен қатар британдық офицерлерді өзінің басшылығындағы парсы күштерін оқыту үшін Парсыға шақырды. Армияның трансформациясы керемет болды, бұл 1821 жылғы Ерзерум шайқасынан көрінді, онда жаңа армия Осман әскерін талқандады. Бұл екі империя арасындағы шекараны мойындаған Ерзурум шартына әкелді. Армияны жаңғыртуға бағытталған бұл күш-жігер Қажар әулетінің соңына дейін жалғасты. Ресей мен Ұлыбритания әскерлерін қоспағанда, сол кездегі аймақтағы Қажар армиясы сөзсіз ең күшті армия болды. Жаңа армиясымен Аббас Мирза 1826 жылы Ресейге басып кірді. Соғыстың алғашқы жылында Парсы жоғалтқан барлық аумақтарды қайтарып алды, тіпті Грузия мен Дагестанға да жетті, бірақ парсы әскері ақырында көптеген және тиімді орыс әскеріне тең келмеді. 1828 жылғы Түркменчай шарты Парсының көптеген солтүстік аумақтарын беру арқылы Парсыны қиратты және үлкен соғыс өтемақысын төлеуге мәжбүр етті. Шарттың Парсыға келтірген зияны соншалық, Парсы армиясы мен мемлекеті Совет Одағының құрылуы мен оның шарттың экономикалық элементтерін «царлық империалистік саясат» деп жоюына дейін бұрынғы күшіне қайта оралмады. Орыс-парсы соғыстарынан кейін Парсыда Ресейдің ықпалы да күрт өсті. Мұхаммед шах пен Насер ад-Дин шахтың билік ету кезеңдерінде де Парсы Афғандар басып алған Герат қаласын Парсы билігіне қайтаруға тырысты. Бұл бағытта афғандар парсы әскеріне тең келмесе де, парсылар сәттілікке жете алмады, осы жолы Ұлы ойынның бір бөлігі ретінде британдықтардың араласуына байланысты (Қажар зерттеулері көзіндегі Waibel және Esandari Qajar-дың еңбектерін қараңыз). Ресей өзінің мүдделерін кеңейту үшін Парсыны «мысықтың лапы» ретінде пайдаланып, парсылардың шабуылдарын қолдады. Ұлыбритания Гератты басып алу Ресейге достық қатынастағы күштің бақылауындағы Британ Үндістанға шабуыл жасау жолын ашады деп қорқып, Парсыға Парсы шығанағының саудасын тоқтатумен қорқытты. Парсы Гератқа қатысты жоспарларын бас тартып алғаннан кейін, британдықтар енді Үндістан қауіпсіздікте екенін сезінді. Бұл Парсының Ресейдің өз еліне қатысты жоспарлары туралы өсетін қорқуларымен бірге Англо-парсы әскери ынтымақтастығының кейінгі кезеңіне әкелді. Нәтижесінде Қажарлардың билігінде Парсы қазіргі түріне келді. Бастапқыда Аға Мұхаммед ханның билігінде Парсы Кавказдағы көптеген жоғалған аумақтарын қайтарып алды, бірақ олар Ресеймен болған қақтығыстардың нәтижесінде қайтадан жоғалды. Батыста қажарлар Осман-парсы соғысында (1821–1823) Осман империясының басты қарсыласының басып кіруін тиімді тоқтатты, ал шығыста жағдай тұрақсыз болып қалды. Сыртқы күштердің, соның ішінде Қажар армиясына ықпалы уақыт өте келе артты. Дегенмен, тайпалық атты әскер сияқты жазықсыз күштер XIX ғасырдың соңына дейін маңызды элемент болып қала берді. 1878 жылы Тегеран мен Табриздегі қару-жарақ қоймаларында 10 000 Chassepot мылтығы, 40 000 Tabatière мылтығы және 20 000-нан 30 000-ға дейін басқа да қарулар болды. Tabatière мылтықтары 1870 жылы немістер тарапынан басып алынып, кейіннен шахтың Еуропаға сапары кезінде 21 франктан сатылды. Артиллерия құрамында 500 тегіс қанатын және 60 қырлы зеңбіректер болды, олардың барлығы мыстан жасалған, соңғылары Бельгия жүйесі бойынша Иранда қырланды. Дегенмен, Лорд Керзон 1892 жылы Chassepot мылтығының саны 20 000, ал Tabatière мылтығының саны 30 000 болғанын хабарлайды. Ресей империясы 1879 жылы парсы казак бригадасын құрды, оған ресейлік офицерлер басшылық етті және Ирандағы ықпал құралы болды. Бригада Ресей империясына Қажар армиясын жаңғыртуға ықпал етті. Бұл әсіресе парсы монархиясының беделі әскери күшке, біріншіден түркі және кейіннен еуропалық ықпалға негізделгендіктен айқын болды. Иран Жндармериясы 1911 жылы S... көмегімен құрылды.