Сафави әулеті: Иран тарихындағы маңызды кезең (1501-1736). Шиа исламын мемлекеттік дін ретінде орнатып, қазақша мәдениетке әсер еткен. Иранның күшті дәуірі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Иранның он екі шииттік билеуші әулеті (1501–1736)
Twelver Shīʿa ruling dynasty of Iran (1501–1736)
Сәфевид әулеті (; دودمان صفوی,) – 1501 жылдан 1736 жылға дейін билік құрған Иранның ең маңызды билеуші әулеттерінің бірі. Олардың билігі қазіргі Иран тарихының басталуы ретінде қарастырылады, сондай-ақ оқ-дәрі империяларының бірі саналады. Сәфевид шахы Исмаил I исламның он екілік тармағын – шиа исламды Парсы империясының ресми діні ретінде орнатып, ислам тарихындағы маңызды бетбұрыс жасады. Сәфевид әулетінің бастауы суфизмнің Сәфевид тәртібінде болды, ол Иранның Әзірбайжан аймағындағы Ардабил қаласында құрылды. Бұл күрд тегіндес ирандық әулет болды, бірақ билік құру кезеңінде түркімен, грузин, черкес және понтийлік грек сарайлықтарымен араласып, үйленді. Дегенмен, практикалық тұрғыдан алғанда, олар түрік тілінде сөйлеп, түркіленді. Ардабильдегі өзінің базасынан Сәфевидтер Үлкен Иранның бір бөлігін бақылауға алып, аймақтың ирандық ерекшелігін қайта бекітті, осылайша Сасанидтер империясынан бері ресми түрде Иран деп танылған ұлттық мемлекет құрған алғашқы жергілікті әулетке айналды. Сәфевидтер 1501 жылдан 1722 жылға дейін (1729 жылдан 1736 жылға дейін және 1750 жылдан 1773 жылға дейін қысқа мерзімді қалпына келтіруді бастан өткізді) билік етті және өркендеген кезеңінде қазіргі Иран, Әзірбайжан, Бахрейн, Армения, Шығыс Грузия, Солтүстік Кавказдың (Ресейге дейін), Ирак, Кувейт және Ауғанстан, сондай-ақ Түркия, Сирия, Пәкістан, Түрікменстан және Өзбекстанның бір бөліктерін бақылады. 1736 жылы құлағандарына қарамастан, олар қалдырған мұра – Иранның Шығыс пен Батыс арасындағы экономикалық орталық ретінде қайта жаңғыруы, «тексерулер мен тепе-теңдіктер» қағидасына негізделген тиімді мемлекеттік құрылым мен бюрократия құру, сәулет өнеріндегі жаңашылдықтары және көркем өнерді қолдауы болды. Олар өздерін ислам пайғамбары Мұхаммедтің ұрпақтары санайтын, бірақ көптеген ғалымдар бұл мәлімдемеге күмән келтіреді. Қазіргі талқылаулар бойынша, Сәфевид әулеті Иран Күрдістанынан шыққан.
The Safavid dynasty (/'//s//æ//f//ə//v//ɪ//d//, /'/s//ɑː// /; دودمان صفوی, ) was one of Iran's most significant ruling dynasties reigning from 1501 to 1736. Their rule is often considered the beginning of modern Iranian history, as well as one of the gunpowder empires. The Safavid Shāh Ismā'īl I established the Twelver denomination of Shīʿa Islam as the official religion of the Persian Empire, marking one of the most important turning points in the history of Islam. The Safavid dynasty had its origin in the Safavid order of Sufism, which was established in the city of Ardabil in the Iranian Azerbaijan region. It was an Iranian dynasty of Kurdish origin, but during their rule they intermarried with Turkoman, Georgian, Circassian, and Pontic Greek dignitaries, nevertheless, for practical purposes, they were Turkish speaking and Turkified. From their base in Ardabil, the Safavids established control over parts of Greater Iran and reasserted the Iranian identity of the region, thus becoming the first native dynasty since the Sasanian Empire to establish a national state officially known as Iran. The Safavids ruled from 1501 to 1722 (experiencing a brief restoration from 1729 to 1736 and 1750 to 1773) and, at their height, controlled all of what is now Iran, Azerbaijan, Bahrain, Armenia, eastern Georgia, parts of the North Caucasus including Russia, Iraq, Kuwait, and Afghanistan, as well as parts of Turkey, Syria, Pakistan, Turkmenistan, and Uzbekistan. Despite their demise in 1736, the legacy that they left behind was the revival of Iran as an economic stronghold between East and West, the establishment of an efficient state and bureaucracy based upon "checks and balances", their architectural innovations, and patronage for fine arts. family descendants of the Islamic prophet Muhammad, although many scholars have cast doubt on this claim. There seems now to be a consensus among scholars that the Safavid family hailed from Iranian Kurdistan,
Тарихшылар, оның ішінде Владимир Минорский мен Роджер Савори, Сәфевидтердің ирандық текті түрік тілінде сөйлейтін адамдар болғанын айтады:
According to historians, including Vladimir Minorsky and Roger Savory, the Safavids were Turkish speakers of Iranian origin:
Сәфевид империясы құрылған кезде әулет мүшелері түркіленген, түрік тілінде сөйлеген, ал кейбір шахтар сол кездегі ана тілінде өлеңдер жазған. Сонымен қатар, шахтар парсы әдебиетін, поэзиясын және өнер жобаларын, соның ішінде Тахмасп шахтың сұлу «Шахнамесін» қолдады, ал әулет мүшелері мен кейбір шахтар парсы поэзиясын да жазды. Сәфевидтердің билігі діни негізде болды және олардың заңдылыққа талап етуі Мұхаммедтің інісі және күйеу баласы Әлидің тікелей еркек ұрпақтары екендеріне негізделген. Шииттер оларды алғашқы имам деп есептейді. Бұдан бөлек, әулеттің бастапқы кезеңдерінен бастап понтийлік грек және грузин әулеттерімен араласу болды. Сонымен қатар, 1501 жылы әулеттің ресми құрылуынан бастап, әулет черкестермен де, грузиндермен де, әсіресе Тахмасп I билікке келгеннен кейін көптеген некелер жасады.
By the time of the establishment of the Safavid empire, the members of the family were Turkicized and Turkish speaking, and some of the Shahs composed poems in their then native Turkish language. Concurrently, the Shahs themselves also supported Persian literature, poetry and art projects including the grand Shahnameh of Shah Tahmasp, while members of the family and some Shahs composed Persian poetry as well. The authority of the Safavids was religiously based, and their claim to legitimacy was founded on being direct male descendants of Ali, the cousin and son in law of Muhammad, and regarded by the Shiʻa as the first Imam. Furthermore, the dynasty was from the very start thoroughly intermarried with both Pontic Greek as well as Georgian lines. In addition, from the official establishment of the dynasty in 1501, the dynasty would continue to have many intermarriages with both Circassian as well as again Georgian dignitaries, especially with the accession of Tahmasp I.
Мәдениет
Сафавидтер отбасы бастапқыда сауатты отбасы болған. Шейх Сафи әд-Дин Ардабилидің тати және парсы тілдеріндегі поэзиясы, сондай-ақ Шейх Садр әд-Диннің парсы тіліндегі поэзиясы сақталған. Шах Исмаил I-нің сақталған поэзиясының көп бөлігі әзербайжандық "Хатай" псевдонімімен жазылған. Шах Исмаилдың ұлы Сәм Мирза, сондай-ақ кейінірек жазған авторлар Исмаилдың түрік және парсы тілдерінде өлеңдер жазғанын, бірақ парсы тіліндегі өлеңдерінің небары бірнеше үлгісі ғана жеткенін мәлімдейді. Оның әзербайжан тіліндегі өлеңдер жинағы "Диван" ретінде жарияланды. Парсы тілінде поэзия жазған Тахмасп шах сонымен қатар суретші болған, ал Абас шах ақын ретінде белгілі болған, ол әзербайжан тілінде өлеңдер жазған. Исмаил I-нің ұлы Сәм Мирзаның өзі де ақын болған және өлеңдерін парсы тілінде жазған. Ол сондай-ақ заманауи поэзия антологиясын да құрастырған.
The Safavid family was a literate family from its early origin. There are extant Tati and Persian poetry from Shaykh Safi ad din Ardabili as well as extant Persian poetry from Shaykh Sadr ad din. Most of the extant poetry of Shah Ismail I is in Azerbaijani pen name of Khatai. Sam Mirza, the son of Shah Ismail as well as some later authors assert that Ismail composed poems both in Turkish and Persian but only a few specimens of his Persian verse have survived. A collection of his poems in Azeri were published as a Divan. Shah Tahmasp who has composed poetry in Persian was also a painter, while Shah Abbas II was known as a poet, writing Azerbaijani verses. Sam Mirza, the son of Ismail I was himself a poet and composed his poetry in Persian. He also compiled an anthology of contemporary poetry.