Кіріспе

Иран халқының жартысынан астамын құрайтын этникалық топ – парсылар, сондай-ақ парсы тіліне жақын тілдер. Ежелгі парсылар бастапқыда ежелгі ирандық халық болған, олар Персис аймағына (қазіргі Иранның Фарс провинциясына сәйкес) б.з.б. 9 ғасырға дейін көшіп келген. Тарих бойы парсы халқы өнер мен ғылымға зор үлес қосты. Дегенмен, тажик және тат терминдері тарихи тұрғыдан алғанда парсылармен синоним ретінде және бір-бірімен алмастырылып қолданылған. Тарихи контексте, әсіресе ағылшын тілінде, "парсы" термині этностық тегіне қарамастан, ежелгі парсы мемлекеттерінің барлық азаматтарын қамту үшін (көбінесе ұлттық белгі ретінде) кең мағынада қолданылуы мүмкін.

Этимология

"Персиядан" деген мағынаны білдіретін "парсы" термині латын тіліндегі "Персия" сөзінен шыққан, ал ол грек тіліндегі (Περσίς) сөзінен алынған. Бұл ежелгі парсы тілінің грекшеленген түрі, қазіргі парсы тілінде (فارس) деп аталады. Киелі кітапта, әсіресе Даниял, Естер, Езра және Нехемия кітаптарында, ол ([[wikt:פרס#Еврейше)] деп берілген. Грек халықтық этимологиясы бұл атауды грек мифологиясындағы Персей атты аңыз кейіпкермен байланыстырады. Геродот осы оқиғаны Персей деген шетелдік ұлдың туғанын айта отырып баяндайды, содан перстер осы есімді алған дейді. Перстердің өзі бұл оқиғаны білгендіктен, Ксеркс І Грецияға жорық жасағанда аргивтерді өз жағына тартып алу үшін оны пайдалануға тырысты, бірақ соңында мұратына жете алмады.

Пайдалану тарихы

Перси (Парсы) көне Иранның провинцияларының бірі болғанымен, осы терминнің түрлері (мысалы, Персия) грек деректері арқылы қабылданды және көптеген жылдар бойы Парсы империясының экзонимі ретінде қолданылды. Осылайша, әсіресе Батыс әлемінде Персия және парсы деген атаулар бүкіл Иран мен оның халқына қатысты қолданылатын болды. Мазандеран және көне азербайжан тілдері де осыған жатады. 10 ғасырдағы ирактық тарихшы Әл-Масуди пахлави, дари және азари тілдерін парсы тілінің диалектілері деп атады. 1333 жылы ортағасырлық марокколық саяхатшы және ғалым Ибн Батута Кабул афғандарын парсылардың белгілі бір кіші тайпасы деп сипаттады. Леди Мэри (Леонора Вулф) Шейл, Каджар дәуіріндегі Иранды бақылағанда, күрдтер мен лектердің өзін "ежелгі парсылардың" тегінен санайтынын айтады. 1935 жылдың 21 наурызында Иранның сол кездегі патшасы Реза Шах Пахлави әулетінен халықаралық қауымдастыққа елдің түпкілікті атын, яғни Иран терминін ресми хат-хабарларда қолдануды сұраған жарлық шығарды. Дегенмен, парсы термині тарихи тұрғыдан Иран мәдени аймағында өмір сүретін ирандықтардың басым бөлігін белгілеу үшін әлі де қолданылып келеді.

Тарих

Персия алғаш рет б.з.д. үшінші мыңжылдықта ассириялық дереккөздерде ежелгі ассириялық түрінде тіркелген. Бұл аймақ шумерлерге тиесілі болған жер деп аталады. Бұл аймақтың атын Урмия көлінің батысы мен оңтүстік-батысына көшіп келген көшпелі ежелгі ирандықтар қабылдады, соңынан олар «парсылар» деп танылды. Б.з.д. тоғызыншы ғасырдағы Нимрудтан табылған Шалманеср III-нің Қара обелискісіндегі неоассириялық жазуы оны кеш ассириялық формаларда және Загрос тауларында орналасқан аймақ және халық ретінде көрсетеді. Соңғысы оңтүстікке қарай жылжып, аймақтың атын өздерімен бірге Персиске (нағыз парсы, яғни қазіргі Фарс) көшірген, бұл ежелгі парсы халқының ең ерте куәлігі саналады. Ежелгі парсылар Жаңа Ассирия империясының құлауына маңызды рөл атқарды. Ежелгі ирандықтардың тағы бір тобы – мидиялықтар аймақты орталық империяға біріктірді, ол б.з.д. 612 жылы аймақтың жетекші мәдени және саяси күшіне айналды. Осы аралықта Ахеменидтер әулеті тұсында парсылар орталық мидиялық державаға қарасты мемлекет құрды. Б.з.д. 552 жылы Ахеменид парсылары Мидия монархиясына қарсы көтеріліп, б.з.д. 550 жылы Ұлы Кирдің патшалық тағына отыруына әкелді. Парсылар өз ықпалын Иран үстірті деп саналатын аймаққа таратып, аймақтың ирандық емес жергілікті топтарымен, соның ішінде эламдықтар мен манналықтармен біріктірді. Ахеменид империясы ең үлкен аумағында батыстағы Шығыс Еуропаның бір бөлігінен шығыстағы Инд аңғарына дейін созылып, оны әлемдегі ең ірі империяға айналдырды. Ахеменидтер өсіп келе жатқан ықпалын қолдау үшін инфрақұрылымды дамытты, соның ішінде Пасаргада және Персеполис қалаларын салды. Империя қазіргі Грекияның материктік бөлігіндегі грек қалаларының шекарасына дейін жетті, онда парсылар мен афиналықтар бір-біріне өзара мәдени алмасу арқылы әсер етті. Парфян тілі Парфян империясының ресми тілі ретінде қолданылып, парсы және көршілес армян тілдеріне әсер етті. Парфян монархиясының орнын 224 жылы Сасанидтер әулеті басты. Сасанид империясы кезінде «ежелгі даналардың» білімін қалпына келтіруге және жаңартуға ұмтылып, өзінің ирандық екендігін толық сезінетін ұлттық мәдениет қалыптасты, ол ирандықтар арасында кеңінен тарады. Кейінгі антикалық Каппадокияда, қазір рим дәуірінде, әлі де ирандық сипаттағы маңызды іздер сақталған; Стивен Митчелл Оксфордтың ежелгі дәуірдегі сөздігінде былай жазады: «Каппадокияның көптеген тұрғындары парсы тегінен шыққан және 465 жылға дейін ирандық отқа табынушылық кездеседі». Арабтар Сасанид империясын орта ғасырларда басып алғаннан кейін, араб халифаттары келесі бірнеше ғасырлар бойы аймақта билік орнатты, осы кезеңде Иранды исламдастырудың ұзақ процесі жүрді. Перстердің мәдени және тілдік үстемдігіне қарсы тұрған араб жаулап алушылары Омейяд халифатынан бастап араб тілін бүкіл империядағы бағындырылған халықтардың негізгі тілі ретінде, кейде күшпен, аймақтағы жаңа саяси шындықты одан әрі бекіте бастады. «Дұрыс сөйлей алмайтын адамдар» деген арабша термин араб еместерге (немесе арабша сөйлемейтіндерге), әсіресе парсыларға қатысты қолданылды. Бұл термин кемсітушілік мағынаға ие болғанымен және мәдени және этникалық төмендікті білдіргенімен, ол біртіндеп «парсы» сөзінің синонимі ретінде қабылданды және бүгінгі күні де Орта Шығыстағы қазіргі араб мемлекеттерінде парсы тілді қауымдастықтарды атау үшін қолданылады. Кейіннен Аббасид халифатының құлдырауының шетінде бірқатар мұсылман Иран патшалықтары құрылды, соның ішінде тоғызыншы ғасырдағы Саманидтер патшалығы, олардың тұсында парсы тілі екі ғасыр бойы тілде ешқандай куәлік болмағаннан кейін алғаш рет ресми түрде қолданылды, қазір араб жазуы мен үлкен араб сөздік қоры алынды. Персия тілі мен мәдениеті моңғолдар мен түркілердің (соның ішінде Ильханат, Газнавидтер, Селжұқтар, Хорезмдіктер және Тимуридтер) басып кірулері мен жаулап алуларынан кейін де басым болды, олардың өзі едәуір парсыланды, Кіші Азияда, Орталық Азияда және Оңтүстік Азияда одан әрі дамыды, онда парсы мәдениеті парсылық қоғамдардың кеңеюі арқылы гүлденді, әсіресе түркі-парсы және үнді-парсы қосылыстары. Аймақта сегіз ғасырдан астам шетелдік билікке бағынғаннан кейін, Иранның гегемониясы 16-ғасырда Сефевид империясының пайда болуымен қайта орнатылды. Сефевид империясы кезінде парсы тілі мен жеке басына назар аударылды, империяның саяси эволюциясы парсы тілін елдің негізгі тілі ретінде сақтап қалды. Сефевидтер және кейінірек Каджарлар сияқты қазіргі заманғы Иран әулеттері кезінде Сасанидтер империясының дәуірінен архитектуралық және иконографиялық элементтер қайта енгізілді, бұл қазіргі елді оның ежелгі тарихымен байланыстырды. Иранның ежелгі империяларының мұрасын, әсіресе Ахеменид парсы империясын қазіргі заманда қолдау Пәхлави әулеті тұсында кеңінен дамыды, бұл заманауи ұлттық мақтан тұруға себеп болды. Иранның қазіргі заманғы архитектурасы елдің классикалық дәуірлерінің архитектурасынан, әсіресе Ахеменид астаналары Персеполис және Пасаргада және Сасанид астанасы Ктесифондағы ежелгі ескерткіштерден алынған элементтерді қабылдау арқылы шабыттанды. Фарс, ежелгі Персия провинциясына сәйкес келіп, қазіргі астанасы Шираз, жылдық халықаралық Шираз өнер фестивалі және парсы империясының құрылғандығының 2500 жылдығы кезінде қызығушылық орталығына айналды. Пәхлави үкіметі Иранды жаңартып, 1979 жылғы революцияға дейін басқарды.

Антропология

Қазіргі Иранда халықтың көп бөлігін парсылар құрайды, ал парсы тілі елдің ресми тілі болып табылады.

Парсы тілі

Парсы тілі үнді-еуропалық тілдер отбасының ирандық тармағының батыс тобына жатады. Қазіргі парсы тілі Сасанид империясының ресми діни және әдеби тілі болған орта парсы тілінің жалғасы саналады, ал орта парсы тілінің өзі ежелгі парсы тілінен пайда болған, ол Әхеменид империясы тұсында қолданылған. Ежелгі парсы тілінде жазылған ең көне мәтін – Әхеменид әкімі Дарий I Ұлының бұйрығымен Батыс Ирандағы тау бетіне қашалған көп тілді Бехистун жазуы.

Қатынасты топтар

Персия халқына этникалық немесе тілдік жағынан байланысты бірнеше этникалық топтар мен қауымдастықтар бар, олар негізінен Иранда, сондай-ақ Ауғанстанда, Тәжікстанда, Өзбекстанда, Кавказда, Түркияда, Иракта және Персия шығанағындағы араб мемлекеттерінде тұрады. Тажиктер – Тәжікстан, Ауғанстан және Өзбекстанның түпкілікті халқы, олар парсы тілінің түрлі диалектілерінде сөйлейді. Тат халқының шығу тегі Сасанидтер империясы кезінде Кавказға қоныс аударған иран тілді халыққа дейін жетеледі. Иранның батысындағы лур халқы парсылар мен күрдтермен байланысты. Олар ортаңғы парсы тілінің ұрпағы саналатын лури тілінің әртүрлі диалектілерінде сөйлейді. Ауғанстанның үшінші ірі этникалық тобы – хазаралар парсы тілінің хазараги деп аталатын бір түрін қолданады, ол дәлірек айтқанда дари диалектілерінің тізбегінің бір бөлігі. Ауғанстанның жартылай көшпелі халқы – аймақтар парсы тілінің аймақи деп аталатын бір түрін қолданады, ол да дари диалектілерінің тізбегіне жатады. Қазіргі араб елдеріндегі парсы тілді қауымдастықтар әдетте аджам деп аталады. Олар Үндістан, Пәкістан және Шри-Ланканың дамуында маңызды рөл атқарды, сондай-ақ кеш Қажар кезеңі мен Пахлави әулеті кезінде иран ұлтшылдығының қалыптасуына да үлес қосты. Олар негізінен Үндістанның батыс аймақтарында, әсіресе Гуджарат және Махараштра штаттарында шоғырланған, ал Үндістанның басқа аймақтарында және Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда олардың кішкентай қауымдастықтары бар. Олар гуджарати диалектісінде сөйлейді және қазір парсы тілінде сөйлемейді. Дегенмен, олар әлі де авеста тілін діни тіл ретінде қолданады. Қазіргі Иранға және Еуразияның басқа да аймақтарына дейін парсы мәдениеті таралып, тойланып, сіңірілді. Бұл негізінен оның геосаяси жағдайларына және бір кезде Ахеменидтер империясы сияқты үстемдік құрған саяси аренамен күрделі байланысына байланысты. Парсылардың көркемдік мұрасы көп түрлі және шығыс пен батыстың үлесін қамтиды. Иранның орталық орналасқан жеріне байланысты парсы өнері шығыс және батыс дәстүрлерінің бірігу ортасы болды. Парсылар түрлі өнер салаларына үлес қосты, оларға каллиграфия, кілем тоқу, шыны, лак өнімдері, инкрустация (хаттам), металл өңдеу, миниатюралық сурет салу, мозаика, керамика және тоқыма дизайны жатады.

Музыка

Ксенофонттың баяндамаларына сәйкес, Әхеменидтер сарайында көптеген әншілер болған. Дегенмен, сол дәуірдегі музыка туралы ақпарат аз. Сасанидтер империясының музыкалық өнері бұрынғы кезеңдерге қарағанда толыққандырақ және егжей-тегжейлі жазбалармен сақталған, әсіресе зороастриялық музыкалық рәсімдерде жақсы көрінеді. Жалпы алғанда, Сасанидтер музыкасы әсерлі болды және келесі дәуірлерде қабылданып, дамыды. Иран музыкасы, тұтастай алғанда, аймаққа тән ерекше музыкалық аспаптарды қолданады және ежелгі және орта ғасырлардан бері айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Сасанидтердің дәстүрлі музыкасында октава он жеті тонға бөлінген. 13 ғасырдың соңына қарай Иран музыкасы да батыс үлгісіндегі он екі интервалдық октаваны қолданды.

Еске алу

Ирандықтардың жаңа жылы – "жаңа күн" деп аударылатын Наурыз мерекесін парсылар және Иранның басқа да халықтары көктемнің басталуын, күн мен түн теңелу күнінің бірінші күнін атап өту үшін тойлайды. Бұл күн Иран күнтізбесінің бірінші айы – наурыздың (фарвардин) басында болады, шамамен Григориан күнтізбесі бойынша 21 наурызға сәйкес келеді. Иран мен тағы бірнеше елде сақталған ежелгі дәстүр, Наурыз ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілген. Иранда Наурыз тойлаулары (Шаршанбе Сүрі және Сиздебедар сияқты) Иран күнтізбесі бойынша өткен жылдың соңғы сәрсенбісінен басталып, жаңа жылдың 13-ші күніне дейін жалғасады. Мұсылман парсылар да ислам мейрамдарын кеңінен тойлайды.