Кіріспе
7-19 ғасырлардағы Ауғанстандағы мұсылман жаулап алулары Парсыны мұсылман жаулап алу кезінде, араб мұсылмандары шығысқа қарай Хорасанға, Систанға және Трансоксианаға көшіп барғанда басталды. 642 жылы Нахаванд шайқасынан кейін он бес жыл өткен соң, олар Ауғанстаннан басқа Сасанидтердің барлық аймақтарын бақылады. Зороастризм діні кеңінен таралған Хорасан мен Систан жаулап алынды. Арабтар 7 ғасырда Парсыстан шығысқа қарай жылжуды бастады. Қазіргі Ауғанстандағы мұсылман шекарасы Хижра күнтізбесінің бірінші ғасырынан кейін бекітілді, ал Ауғанстан аймақтарының маңызы төмендеді. Мұсылман жаулап алуға дейін аймақта буддизм мен индуизм басым болды. Буддизм және басқа да үнді діндерін ұстанған Кабул мен Забулистан мұсылман әскерлерінің алғашқы шабуылына қарсы тұрды. Халифа Әл-Мамунның (813–833 жж.) жорықтары Кабул мен Забулға жасалған арабтардың соңғы жорықтары болды. 865 жылы Я'қуб бин әл-Лейт соңғы Зунбилді және оның бұрынғы билеушісі Салих бин әл-Надрды өлтірді. Паштундар оңтүстіктегі Сүлеймен тауларынан батысқа қарай көшіп, 16 және 17 ғасырларда немесе одан бұрын тажиктер, хазаралар, фарсиванилер, нуристандықтар және пашаилер сияқты жергілікті халықтарды ығыстырды немесе бағындырды. Нэнси Дюпри ислам дінін ұстанған арабтардың Герат пен Систанды оңай басып алғанын, бірақ басқа аймақтар жиі көтеріліс шығарып, араб әскерлері шыққан кезде бұрынғы діндеріне қайтқандарын айтады. Араб билігінің қаталдығы араб билігі әлсірегеннен кейін жергілікті династиялардың, мысалы, құлшынысты Якуб құрған Саффарлардың көтерілісіне әкелді, олар аймақтың көптеген қалаларын жаулап алды. Тарихшы Камерон А. Петри арабтардың экспансиясының әлеуметтік және діни себептері болғанымен, бағындырылған халықтан салық алу көптеген жергілікті көтерілістерге себеп болды деп мәлімдейді. Орта ғасырлардағы ислам ғалымдары қазіргі Ауғанстанды Хорасан және Систан провинцияларына бөлді. Хорасан – Сасанидтер империясының Балх пен Гератты қамтитын шығыс сатрапиясы. Систанға Газни, Заранг, Бост, Қандаһар (әл-Руххадж немесе Заминдавар деп те аталады), Кабул, Кабулстан және Забулистан сияқты Ауғанстанның бірнеше қалалары мен аймақтары кірді. Мұсылман билігі басталғанға дейін Балх (Бактрия немесе Тохаристан), Герат және Систан аймақтары Сасанидтер билігінде болды. Оңтүстікке қарай Балх аймағындағы Бамиянда Сасанидтер билігінің белгілері азайды, бұл жерде ежелгі дәуірден бастап билік құрған жергілікті династия болды, бәлкім, Батыс түріктердің Ябгуына бағынышты болды. Гератты сасанилер басқарса, оның шет аймақтарын солтүстік гефталиттер басқарды, олар Гурид таулары мен өзен аңғарларын басқаруды жалғастырды. Араб Омейядтары Зунбилдер мен Кабул шахилеріне үнемі номиналды үстемдік құрды, ал 711 жылы Кутайба ибн Муслим оларды салық төлеуге мәжбүрледі.
The Muslim conquests of Afghanistan began during the Muslim conquest of Persia as the Arab Muslims migrated eastwards to Khorasan, Sistan and Transoxiana. Fifteen years after the battle of Nahāvand in 642 AD, they controlled all Sasanian domains except in Afghanistan. Khorasan and Sistan, where Zoroastrianism was well established, were conquered. The Arabs had begun to move towards the lands east of Persia in the 7th century. The Muslim frontier in modern Afghanistan had become stabilized after the first century of the Lunar Hijri calendar as the relative importance of the Afghan areas diminished. Buddhism and Hinduism held sway over the region until the Muslim conquest. Kabul and Zabulistan which housed Buddhism and other Indian religions, offered stiff resistance to the early Muslim advance. The expeditions of Caliph Al Ma'mun (r. 813–833 AD) were the last by the Arabs on Kabul and Zabul. The last Zunbil was killed by Ya'qub bin al Layth along with his former overlord Salih b. al Nadr in 865. The Pashtuns later began migrating westward from Sulaiman Mountains in the south, and displaced or subjugated the indigenous populations such as Tajiks, Hazaras, the Farsiwanis, Nuristanis and Pashayi people before or during 16th and 17th centuries. Nancy Dupree states that advancing Arabs carrying the religion of Islam easily took over Herat and Sistan, but the other areas often revolted and converted back to their old faiths whenever the Arab armies withdrew. The harshness of the Arab rule caused the native dynasties to revolt after the Arab power weakened like the Saffarids founded by the zealous Yaqub who conquered many cities of the region. Historian Cameron A. Petrie states that while the Arab expansion had both social and religious motives, it was their extraction of taxes from the subjugated people that invited the numerous local rebellions. Medieval Islamic scholars divided modern day Afghanistan into two regions the provinces of Khorasan and Sistan. Khorasan was the eastern satrapy of the Sasanian Empire, containing Balkh and Herat. Sistan included a number of Afghan cities and regions including Ghazni, Zarang, Bost, Qandahar (also called al Rukhkhaj or Zamindawar), Kabul, Kabulistan and Zabulistan. Before Muslim rule, the regions of Balkh (Bactria or Tokharistan), Herat and Sistan were under Sasanian rule. Further south in Balkh region, in Bamiyan, indication of Sasanian authority diminishes, with a local dynasty apparently ruling from the late antiquity, probably Hepthalites subject to the Yabgu of Western Turks. While Herat was controlled by Sasanians, its hinterlands were controlled by northern Hepthalites who continued to rule the Ghurid mountains and river valleys. The Arab Umayyads regularly claimed nominal overlordship over the Zunbils and Kabul Shahis, and in 711 Qutayba ibn Muslim managed to force them to pay tribute.
Систан
Алдыңғы арабтар Систанды парсы сөзі Сагестаннан шыққан Сижистан деп атаған. Бұл – төмендік аймақ, ол Хелманд дельтасы мен оған құятын басқа да өзендерді қамтитын Зара көлінен шығысқа қарай орналасқан. Систанды мұсылмандар 23 жылы Асим бин Амр мен Абдалла ибн Әмірдің аймақты жаулап алып, Заранжды қоршауға алғанынан бастап бағындырды. Систандықтар мұсылмандармен келісім жасап, оларға харадж төлеуді міндеттеді. Сасанид патшасы Яздегерд III 650 жылы Керманға қашып кеткен. Ол өзінің жоғарыпарсылығынан жергілікті марзбанның ашуын туғызғаннан кейін Керманнан Систанға қашуға мәжбүр болды. Яздегерд одан салық талап еткеннен кейін Систан губернаторының қолдауынан айырылып, Мервке кетуге мәжбүр болды. Раби Кирман мен Систан арасындағы шөлді кесіп өтіп, Систан шекарасынан бес фарсангқа жақын орналасқан Зилак бекінісіне жетті. Бекініс дихқанына тапсырылды. Заранға 2 миллион дирхам және 2000 құл төленді. Араб халифатындағы бірінші азаматтық соғыс кезінде (656–661) Зарангтағы көтерілісшілер өздерінің губернаторын тұтқындады, ал араб бандиттері Систанның шалғайдағы қалаларына шабуыл жасап, адамдарды құлдыққа түсіре бастады. Әмір Басраның және оның шығыс аймақтарының 661–664 жылдар аралығында қайтадан губернаторы болды. Самура 661 жылы Систанға қайта жіберілді. Оның басшылығымен Хорасанға экспедиция жіберілді, оның ішінде Умар ибн Убайдалла ибн Ма’мар, Абдалла ибн Хазим, Қатарий ибн әл-Фуджа’а және әл-Мухаллаб ибн Әби Суфра сияқты белгілі басшылар болды. Зияд ибн Әбихи 664 жылы Басраның губернаторы болып тағайындалды, сондай-ақ 670 жылы Куфаның және оның қарамағындағы аймақтардың губернаторы болды, оны ислам империясының бүкіл шығыс жартысының вице-патшасы етті. Ол өзінің туысы Убайдалла ибн Әби Бакрани Фарс пен Систандағы зороастрийлік от ғибадатханаларын қиратуға, олардың мүлкін тәркілеуге және діни қызметкерлерін өлтіруге жіберді. Қариядағы от ғибадатханасы қирағанмен, Каркуядағы ғибадатхана өзінің травасымен бірге сақталды. Зиядтың ұлы Аббадты 673 жылы Муавия I Сиджистанның губернаторы етіп тағайындады және 681 жылға дейін қызмет етті. Оның губернаторлық қызметі кезінде провинция тұрақты болып қалды және Аббад шығысқа қарай экспедицияға бас болып, Кандаһарды халифатқа қосты. Оңтүстік Парсыны жаулап алу 23 жылы аяқталды, Хорасан жаулап алынбаған жалғыз аймақ болды. Мұсылмандар парсы жерінің парсы билігі астында қалуын қаламай, Омар Ахнаф бин Каисқа оған шабуыл жасауға бұйрық берді. Табас пен Тун қалаларын басып алғаннан кейін, ол аймақтың ең шығыс бөлігіндегі Херат қаласына шабуыл жасады. Персиялықтар қатты қарсылық көрсетті, бірақ жеңіліп, берілді. Қалаға гарнизон орналастырылды, ал Нишапур мен Тусты бағындырған колонна бөлінді. Омар Ахнафты 12000 адаммен Куфа мен Басрадан Мервке қашып кеткен Яздегердті қуып жіберді. Арабтар сол жерге келгеннен кейін Яздегерд Марв аль Рудхқа қашып кетеді, ол жерден түрік хаканына, Соғд билеушісі мен қытай императорына елшілерін жіберіп, олардың көмегін сұрайды. Кейіннен Яздегерд Балхқа қашып кетеді, онда арабтар оны жеңіп, Окс өзенінен қашып кетеді. Абдулла бин Әмір 650 жылы Керманнан Хорасанға барып, Тамими арабтарының авангардымен және Кухистан арқылы 1000 асавирамен бірге жолға шықты. Табасайн халқы бейбітшілік келісімін бұзып, Гераттың гефталиттерімен одақтасты. Әл-Ахнаф Кухистанды қайта басып алды және Нишапурда Гераттың гефталиттерін жеңді. Тустың канарлары немесе марзбандары арабтардан Герат пен Бадгидің шабуылдаушы гефталиттеріне қарсы көмек сұрады. Ол 600 000 динарға келісім жасады. Гефталиттердің әрекеті мұсылмандарды Хорасандағы өздерінің позициясын нығайту үшін әскери операция жүргізуге итермеледі. Тустың құлдырауынан кейін Ибн Әмір Гератқа қарсы әскер жіберді. Бұл жердің билеушісі (марзабан немесе азим) 1 миллион дирхам құн төлеп, Герат, Бадгис және Пушанг үшін бейбітшілік келісімін жасады. Рашид халифалары Мұхаммедтің бірнеше адамға бірлесіп джизья салу туралы бұрынғы ережесін ұстанды және кейбір жағдайларда олар мұсылмандарды қабылдауы керек деген шартты да қойды. Бұл ереже Иранның көпшілік қалаларында сақталды, онда джизья жан басына шаққанда нақтыланбады, бірақ жергілікті билеушілерге қалдырылды, дегенмен кейбір мұсылман командирлері билеушінің төлеу қабілетіне байланысты сомаға басымдық берді. Ибн Әмірдің трактатында да осы сөздерді кездестіруге болады. 652 жылы Ибн Әмір әл-Ахнафты Тохаристанға 4000 араб және 1000 ирандық мұсылмандармен (көрініп тұрғандай, Тамимилер мен асавиралар) басып кіруге жіберді, мүмкін оның билеушісінің Яздегердтің ұлы Перозға көмектесуіне байланысты. Марв аль Рудхтың гарнизоны бүкіл аудан үшін 300 000 дирхамға келісім шарттарына келіссе де, қала өзі қоршауда қалды. Хорасанды толыққанды бейбіттендіру ұзаққа соқты, жергілікті билеушілер көбінесе көтеріліс көтеріп, Гефталиттер, Батыс түріктері немесе Тургештер, Соғдиандар және Орталық Азияға билігін жүргізген қытай императоры сияқты сыртқы күштерден көмек сұрады. Жақында бағындырылған халықтың көтеріліс көтеруі күтілуде. Алайда, Хорасанда Қариннің көтерілісінен кейін арабтарды қууға ешқандай күш жұмсалмаған сияқты. Қытай деректері Тохаристан армиясының Перозды қайта орнатуға тырысқанын көрсетеді, бірақ бұл эпизод араб деректерімен расталмаған. Пероз түріктер арасында қоныстанды, жергілікті әйелге үйленді және Тохаристан королінен әскер алды. 661 жылы ол қытай көмегімен По-цзу (Парсы) патшалығының патшасы болып жарияланды, қытайлар Жа-линг (Чи-линг) деп атаған жерде, бұл Заранг деп есептеледі. Оның науқандары мұсылман деректерінде көрінеді, онда Заранг, Балх, Бадгис, Герат, Бушандж және Әли мен Муавия I билігіндегі Бірінші фитна кезеңінде Хорасандағы көтерілістер туралы айтылады. Олар Перозды атамағанымен, Әлидің жаңа тағайындалған Хорасан губернаторы Нишапурда Кабулдан Сасанид патшасының губернаторлары келгенін және Хорасан көтеріліс көтергенін естігенін айтады. Алайда, аймақ Муавия басшылығымен қайта бағындырылды. Пироз 677 жылы Тан империясының астанасына қайтып оралып, сән-салтанатты атақ алды, сондай-ақ от ғибадатханасын салуға рұқсат алды. Язид ибн әл-Мухаллаб 702 жылы әкесінен кейін Хорасан губернаторы болып табысқан және Орталық Азияда наурыз жасаған, бірақ Бадгисте Незак Тарханның бағынуынан басқа ешқандай жетістікке жетпеген.
Тохаристан
Тохаристан, шамамен ежелгі Бактрия, бүгінде Ауғанстан, Тәжікстан және Өзбекстан арасында бөлінген. Тохаристан атауының ең көп таралған қолданысына сәйкес, Тохаристан – өзеннің ашық жазықтарға ауысу алдында үш жағынан таулармен қоршалған жоғарғы Окс өзенінің айналасындағы кең аңғар. Басты қаласы – Балх, Иранның солтүстік-шығысындағы ең ірі қалалардың бірі. Ол көптеген бағыттағы сауда жолдарының қиылысында орналасқан, сондықтан ол басып алынса, осы жолдарды басқаруға мүмкіндік берді. Әбу әл-Аббас ‘Абдалла ибн Тахирдің (828–845 жж.) билігі кезінде өңірдің аудандарының (кувар) тізімі бар, оның ішінде солтүстіктегі Сағаниян мен оңтүстіктегі Кабулға дейін. Тізімделген басқа жерлер: Тирмид, Джуджан, Бамиян, Руб және Саманжан. Кейбір араб географтары бұл атауды тек Окс өзені аңғарының оңтүстік бөлігіне ғана қолданған. Балх сонымен қатар басқа аймақтармен бірге уақыт өте келе Хорасанның бір бөлігі болды. Табаридің айтуынша, Яздегерд 643 жылы Ахнафтың Хорасанды жаулап алуы кезінде Марв әл-Рудтан Балхқа қашып кеткен. Ол өзін нығайтты, бірақ арабтар оны жеңіп, Окс өзенінен өтіп қашып кетті. Құтайба ибн Мұслим Балхты басып алды. Оған Төменгі Тохаристандағы көтерілісті басу міндеті жүктелген. 705 жылы көктемде оның әскері жиналып, Марв әл-Рудх пен Талқан арқылы Балхқа қарай аттанды. Тарих әл-Табаридің бір нұсқасына сәйкес, қала бейбіт түрде берілді. Басқа нұсқада, мүмкін, Бахилиттер Бармакидтер туралы өздерінің дәулетіне қол жеткізу үшін, тұрғындар арасында көтеріліс болғаны айтылады. Соңғы нұсқа дұрыс болуы мүмкін, өйткені Табари қаланы төрт жылдан кейін қираған деп сипаттайды. Балхтың дәрігері Бармақтың әйелі соғыста тұтқынға алынып, Құтайбаның ағасы Абдуллаға берілді. Кейіннен ол Абдулланың харемінде бір уақыт болғаннан кейін заңды күйеуіне қайтарылды. Халид 706 жылы дүниеге келді, ал Абдулла ата болудың салдарын Бармақтың дәстүрлі міндеттерін бұзбай немесе Халидтің тәрбиесіне әсер етпей қабылдады. 708–709 жылдары жергілікті билеуші болған Испахбад, Тохаристанның аристократиясын Құтайбаға қарсы біріктіруге тырысқан хефталиттік бүлікші Незак Тарханнан хат алды. Арабтар қаладан екі фарсанг қашықтықта Барукан деп аталатын жаңа әскери лагерь салды. 725 жылы губернатор Асад ибн Абдалла әл-Касри араб әскерлері арасындағы қақтығыстан кейін қаланы қалпына келтірді, бұл үшін оның агенті ретінде Бармак жұмыс істеді. Ертедегі арабтар Иранды бір мәдени бірлік ретінде қарастырған, алайда ол әртүрлі халықтар мен мәдениеттерден тұратын көптеген елдердің жері болған. Тарихи деректерге сүйенсек, Тохаристан буддизм өркендеген арабтар колониясы болған жалғыз аймақ және араб империясына қосылған жалғыз аймақ болған. Бармақтың немересі араб империясының уәзирі болған және санскрит шығармалары мен үнді діндеріне жеке қызығушылық танытқан. Ол 726 жылы сол аймаққа барып, Балхтың шынайы патшасы әлі тірі және жер аударылған деп атап өтті. Сонымен қатар ол арабтардың қол астында өмір сүрген барлық тұрғындарды буддистер деп атайды. Алайда басқа деректерде Бактрияның көптеген түрлі діндерінен тұрғаны айтылған. Балхтың буддалық монастырларының ішіндегі ең үлкені Нава Вихара болды, кейіннен исламдық Балхты жаулап алғаннан кейін Naw Bahara деп парсыланды. Ол жер басып алынғаннан кейін қанша уақыт бойы ғибадат орны ретінде қолданылғаны белгісіз. Ертедегі арабтардың жазбалары бір-біріне қайшы келеді. Баладхури билігі кезінде оның ступа вихара кешені 650-ші жылдары Муавияның тұсында қиратылған. Табари 650-ші жылдары экспедиция туралы хабарлаған кезде, ғибадатхананың айналасындағы қандай да бір шиеленісті атамайды, Балхты Раби бейбіт жолмен жаулап алды деп мәлімдейді. Сондай-ақ, ол 709 жылы Кутайбаға қарсы көтеріліс кезінде Низак бұл жерге дұға етуге барған деп мәлімдейді, бұл оның жойылмаған болуы мүмкін екенін білдіреді. Сонымен қатар ХІ ғасырдағы географиялық трактат Худуд әл-Аламда патшалық ғимараттар мен Нуа Бахараның әшекейлері, суреттелген бейнелер мен керемет туындылар, ықтимал, фрескалар мен мүсіндер суреттері суреттеледі. Санскрит, грек, латын және қытай тілдеріндегі дереккөздер б.з.д. 2-ғасырдан бастап 7-ғасырға дейін "Тухаралар" деп аталатын халықты, кейіннен Тухаристан деп аталған елде анықтайды. Бадахшан бұдан бұрын Тухаралардың ордасы болған. Бадахшанның арабтармен жаулап алынуы туралы нақты бір дерек жоқ, сондай-ақ мұсылман діні сол жерге қалай енгені туралы ешқандай дерек жоқ. Әл-Табари де бұл аймақты бір рет ғана атаған. 736 жылы Асад ибн Абдалла әл-Касри Табушхан бекінісін басып алған бүлікші Әл-Харит ибн Сурайжға қарсы Жоғарғы Тохаристан мен Бадахшанға экспедиция жіберді. Әл-Харитқа қарсы экспедицияға жіберілген Жудай ибн ‘Али әл-Кирмани Табушханды басып алды. Жудай сондай-ақ оның тұтқынға алынған қорғаушыларын өлтірді, ал оның әйелдері мен балалары құлдарға сатылып, Балхта сатылды, тіпті олар араб текті болса да. Әл-Харит кейіннен Тургештермен одақтасып, 744 жылы халиф Язид ибн Валидтің кешіріміне ие болғанша көтерілісін жалғастырды. Арабтар арасындағы фракциялық күресті пайдаланып, Трансоксиана көтеріліс бастады және Асад ибн ‘Абдалла жауабында 737 жылы Хутталға шабуыл жасады. Соғд, Чач және көптеген түркілердің қарулы күштері, түркі қағаны Сулу басшылығында, оларға көмектесу үшін келді. Асад Хутталдан тоналған мүліктерін қалдырып, қашқан. Әскерінің басты бөлігімен қайтып келгенде, түркілер Тохаристанға шегінді, ал ол Балхқа қайтты. 1737 жылдың желтоқсанында Тургештер Хулмға шабуыл жасады, бірақ арабтар оларды қайтарды. Балхты айналып өтіп, олар Гузғанның астанасын басып алып, шабуыл жасаушы топтарды жіберді. Асад Харистан жерінде түркілерге күтпеген шабуыл жасады, олардың тек 4000 әскері болды. Тургештер ауыр жеңіліске ұшырады және әскерінің көп бөлігін жоғалтты. Сулу мен Әл-Харит Тохаристанның Ябғуының аумағына қашты, ал Сулу 737–738 жылдары қыста өз аумағына оралды.
Зунбилдер
Зунбилдер Саффарлар дәуірінен бұрын Забулистан мен Заминдаварда, Газни мен Бост аралығында билік құрды және ұзақ уақыт бойы мұсылман таралуына қарсы тосқауыл болды. Заминдаварда Зун құдайына арналған қасиетті орын бар екені мәлім. Бұл Мултандағы индуист құдайы Адитьямен, Тибеттегі буддалық дінге дейінгі діни амалдармен және патшалық билікпен, сондай-ақ шаивизммен байланысты. Араб деректері Зунбилдің ізбасарларын түріктер деп атаған, бірақ олар бұл атауды Иранның шығыс шебіндегі барлық қарсыластарына қолданды. Табари мен "Систан тарихы" сияқты көздерде олардың қызметінде түрік әскерлері болғаны айтылады. Зунбил атауы алғаш рет араб деректерінде Кабул шаһының атауымен бірге кездеседі, және Табари мәліметінше, бұл Кабул патшасының бауырының (Барха Тегин немесе Тегин Шаһ) лақабы болған. Зунбилдер шамамен 680 жылы Кабулдан тәуелсіздік алып, Забулистан мен әл-Руххажда өз мемлекетін құрды. Астанасы Газниде орналасқан Забулистан мемлекеті (әр-Руххадж), онда Зунбил немесе Рутбил патшасы тұрды, қытай деректерінде Түркістанның жабғуының билігінде болғандығы айтылады. Зун мемлекетінің және оның билеушілерінің арабтар үшін маңыздылығы – олардың ерте науқандарының Үнді өзені арқылы шығыс және оңтүстік Ауғанстанға енуіне кедергі келтіру болды. Араб үстемдігі кезіндегі қарақшылық шабуылдарынан немесе салық жинаудан айырмашылығы, жаппай исламдану тек ерте Саффарлар тұсында ғана жүзеге асты. Халифа әл-Мамунның Кабул мен Забулға қарсы жорықтары соңғылары болды, ал ұзақ созған қақтығыс араб империясының күйреуімен аяқталды.