Кіріспе

Ежелгі иран тілі

Ежелгі парсы тілі – тікелей куәландырылған екі ескі иран тілінің бірі (екіншісі – авеста тілі) және Орта парсы тілінің (Сасани империясының тілі) атасы. Басқа ескі иран тілдері сияқты, оны ана тілінде сөйлейтіндер ария (ирандық) деп атаған. Ежелгі парсы тілі авеста тіліне де, санскрит тілінің ең көне түрі – Ригведа тіліне де жақын. Бұл үш тілдің барлығында күшті грамматикалық өзгерістер кездеседі. Ежелгі парсы тілі негізінен Ахеменид дәуірінің (б.з.д. 600–300 жылдар) жазуларында, саз тақташаларында және мөрлерде сақталған. Ежелгі парсы тілінің мысалдары қазіргі Иран, Румыния (Герла), Армения, Бахрейн, Ирак, Түркия және Египеттен табылған, ал ең маңызды куәлігі – Бехистун жазуының мазмұны (б.з.д. 525 жылы). 2007 жылы Чикаго университетінің Шығыс институтындағы Персеполис бекінісі мұрағатында жүргізілген зерттеулер ескі парсы тіліндегі тақташаларды тапты, бұл ескі парсы тілінің тек патшалық мақсатта ғана емес, күнделікті жазбалар үшін де қолданылған жазба тіл болғандығын көрсетеді.

Шығуы және жалпы түсінігі

Ежелгі парсы тілі жазу тілі ретінде Ахеменид патшалығының жазуларында кездеседі. Бұл иран тілі және сол себепті үнді-еуропа тілдер отбасының үнді-ирандық тармағының бір бөлігі. Ежелгі парсы тілінде жазылған ең көне мәтін – Бехистун жазуларынан алынған. Ежелгі парсы тілі – түпнұсқа мәтіндерде сақталған ең көне үнді-еуропа тілдерінің бірі. Ежелгі парсы тілінің ауызша қолданылған ең ерте мерзімі нақты белгісіз. Кейбір тарихи болжамдарға сәйкес, ежелгі парсылардың ерте тарихы мен шығу тегі Оңтүстік-Батыс Иранда (Ахеменидтердің туған жері), көне парсы тілін бастапқыда Парсуваш тайпасы сөйлеген. Олар бірінші мыңжылдықтың басында Иран үстіртіне келіп, соңынан қазіргі Фарс провинциясының аймағына қоныс аударған. Олардың тілі – ежелгі парсы тілі, Ахеменид патшаларының ресми тілі болды. Ассириялық жазбалар, шындығында, Иран үстіртіндегі ежелгі ирандықтардың (парсы және мидиялықтардың) болуы туралы ең алғашқы куәліктерді ұсынады, жақсы мерзімдеме береді, бірақ ежелгі парсылардың орналасқан жері туралы шамамен географиялық мәліметтерді қамтиды. Б.з.д. 9 ғасырындағы осы жазбаларда Парсуваш (болжам бойынша мидиялықтармен бірге Матай) Шалманесер III-нің жазбаларында Урмия көлінің маңында алғаш рет айтылады. Парсуваш кім болғаны нақты белгісіз, бірақ тілдік тұрғыдан алғанда, бұл сөз ежелгі парсы сөзі pārsa-ға сәйкес келеді, тікелей ескі сөз pārćwa-дан шыққан. Сонымен қатар, П.О. Скьервёнің сөзіне сүйенсек, ежелгі парсы тілінде басқа бір жойылған иран тілінен – мидия тілінен көптеген сөздер бар. Осыған орай, ежелгі парсы тілі Ахеменид империясы құрылмас бұрын қолданылған және бірінші мыңжылдықтың бірінші жартысында кеңінен таралған болуы мүмкін.

Жіктеу

Ежелгі парсы тілі – иран тілдері отбасының құрамына кіреді, ол үнді-иран тілдері отбасының бір тармағы болып табылады, ал ол үлкен үнді-еуропа тілдері отбасының ішінде орналасқан. Үнді-ирандықтардың ортақ ата-бабалары біздің заманымызға дейінгі 2-мыңжылдықтың бірінші жартысында Орталық Азиядан шыққан. Құрып кеткен және куәсі жоқ меди тілі – бұл ежелгі парсы тілімен байланысты тағы бір ежелгі иран тілі; екеуі де батыс иран тілдері деп жіктеледі, және көптеген меди есімдері ежелгі парсы мәтіндерінде кездеседі. Ежелгі иран тілдерінің тобы үлкен болған деп есептеледі; алайда, оның туралы білім көбінесе ежелгі парсы, авеста және меди тілдерімен шектеледі. Олардың алғашқы екеуі – бұл топтағы түпнұсқа мәтіндерді қалдырған жалғыз тілдер, ал меди тілі көбінесе ежелгі парсы тілінен алынған сөздер арқылы белгілі.

Субстраттар

Ежелгі парсы тілінде "болжам бойынша" медия тілінің субстраты бар. Медиялық элементті анықтау оңай, себебі ол Ежелгі парсы тіліне тән өзгерістерге қатыспады. Медиялық формалар "жеке есімдерде немесе географиялық атауларда ғана кездеседі [ ] және кейбіреулері діни лексикадан алынған, сондықтан принцип бойынша авеста тілінің де ықпалында болуы мүмкін". "Кейде медиялық және Ежелгі парсы тілінің екі түрі де кездеседі, бұл Ежелгі парсы тіліне дәйіпті, тұрақсыз түр береді: мысалы, "ат" сөзі Ежелгі парсы тілінде [аса (OPers.) деп куәландырылған] және aspa (медиялық) болып табылады."

Сценарий

Ежелгі парсы мәтіндері солдан оңға қарай буындық ежелгі парсы клинопись жазуымен жазылған және 36 фонетикалық таңба мен 8 логограммадан тұрған. Логограммаларды қолдану міндетті емес. Таңғаларлық жайт, бұл жазу жақын орналасқан Месопотамия өркениетінде қолданылған жазудың эволюциясының нәтижесі емес. Ежелгі парсы клинопись жазуымен жазылса да, бұл жазу Месопотамия дәстүрінің тікелей жалғасы емес, және Шмиттің айтуынша, бұл "біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда қасақана жасалған". Ежелгі парсы клинописьінің шығу тегі, оның енгізілу күні мен процесі ирандық ғалымдар арасындағы пікір таласының нысаны болып табылады, әзірге жалпы келісімге қол жеткізілмеген. Пікір келіспеушілікке себеп болатын факторлардың бірі – Дарий Ұлының өзі жасаған жаңа "жазу түрі" туралы айтқан DB (IV жолдар 88–92) үзіндісі, ол "арий тілінде" деп көрсетілген:

Сонымен қатар, кейбір ежелгі парсы жазбаларының талдауы Дарий Ұлынан бұрынғы деп "болжанады немесе мәлімделеді". Ежелгі парсы тіліндегі ең ерте жазбалар Дарийдің Бехистун ескерткішінде табылса да, Шмиттің пікірінше, бұл "жаңа жазу түрінің" жасалуы Кир Ұлы тұсында басталғанға ұқсайды. Жазу қолданылған кезеңде таңбалардың пішінінде бірнеше өзгерістер болған. Бұл клиндердің биіктігін стандарттау ретінде қарастырылуы мүмкін, олар бастапқыда (яғни DB-де) бір сызықтың жартысы ғана биіктікте болған.

Грамматикалық сандар

Ежелгі парсы тілінде грамматикалық санның 3 түрі бар: жекеше, екіше және көпше.

Грамматикалық жыныстар

Ежелгі парсы тілінде үш грамматикалық жыныс бар: еркек, әйел және бейтарап. Ал қазіргі парсы тілі (сондай-ақ орта парсы тілі) жынысқа бөлінбеген тіл.