Кіріспе

Кавказдағы ежелгі мемлекет – Кавказдық Албания саяси бірлестігі – ежелгі Кавказда орналасқан бұрынғы мемлекеттің қазіргі экзонимі, көбінесе қазіргі Әзірбайжан аумағында (оның екі астанасы да сол жерде болған). Бүгінде бұл аймақтың эндонимдері – ауди халқы арасында Ағванк және Алуанк. Дегенмен, оның түпнұсқа эндонимдері белгісіз. "Албания" атауы ежелгі грек тілінен алынған. "Кавказ" префиксі, географиялық немесе тарихи байланысы жоқ Балқандағы Албаниямен шатасуды болдырмау үшін қолданылады. Аймақтың тарихына дейінгі кезеңі, соның ішінде Кавказдық Албанияның географиялық және/немесе этнолингвистикалық ұғым ретінде қалыптасуы туралы мәліметтер аз. Б.з.б. 1-ғасыр мен б.з. 1-ғасырында Үлкен Кавказдың оңтүстігіндегі және Кіші Кавказдың солтүстігіндегі аймақ шығыста Кавказдық Албанияға, ортада Кавказдық Иберияға, батыста Колхисқа, оңтүстік-батыста Арменияға және оңтүстік-шығыста Атропатенге бөлінген. 252 жылы Кавказдық Албания Сасанидтер империясының үстемдігін мойындады және Шапур I-нің Кааба-и Зартоштағы жазуында оның провинцияларының бірі ретінде көрсетілді. Патшалық империя құлағанға дейін оның ажырамас бөлігі болып қала берді. 3-ғасырдың соңында Кавказдық Албанияның патшалары Арсакидтер әулетімен ауыстырылды, ал 5-ғасырда оларды тағы бір ирандық патшалық әулет – Михранидтер алмастырды.

Геонимдер

Агуанк (Ескі армян: Աղուանք Ałuankʿ, Қазіргі армян: Աղվանք Aġvank’) – Арменияның Кавказ Албаниясы үшін қолданылған атауы. Армян авторлары бұл атаудың «ału» (աղու) сөзінен шыққандығын айтады, ол армян тілінде «мейірімді» деген мағынаны білдіреді. Агуанк термині көп мағыналы және армян деректерінде Арменияның бір бөлігі ретінде Кур және Аракс өзендері арасындағы аймақты көрсету үшін де қолданылады. Кейде бұл жағдайда «әрмен Агуанк» немесе «хай Агуанк» түрінде айтылады. Аймақ туралы ең толық тарихи мәліметтерді қалдырған армян тарихшысы Мовсес Каганкатватси Агванк атауын «ału» (әрмян тілінде – тәтті, жұмсақ, нәзік) сөзінен туындаған деп түсіндіреді. Оның сөзінше, бұл Кавказ Албаниясының алғашқы билеушісі Арранның лақап аты болған және оның кешірімді мінез-құлқына сілтеме жасаған. Мовсес Каганкатватси және басқа да көне дереккөздер Арранды немесе Арханды Кавказ Албаниясының (Агван) немесе тіпті Иран тайпасы Аланның (Алани) құрметті атауы ретінде қарастырады, кейбір нұсқаларда ол Нұх пайғамбардың ұлы Яфеттің ұлы болған. Авестаны аударған Джеймс Дарместетер Арранды Арайяна Ваегомен салыстырды, оны Аракс-Арарат аймағында орналасқан деп есептеді, бірақ қазіргі теориялар оны Иранның шығысында орналастыруға бейім. Парфяндықтар бұл аймақты Ардан (орта парсы: Арран) деп атаған. Грузин тілінде ол რანი (Рани) деп белгілі болған. Ежелгі грек тілінде ол [[wikt:Ἀλβανία Albanía деп аталған. Дегенмен, бұл шекаралар ешқашан тұрақты болған жоқ – кейде Кавказ Албаниясының аумағына Кура өзенінің батысындағы жерлер де кірген. Ислам дәуірінде Албания немесе Арран – шығысында жазық, батысында таулы аймақтармен сипатталатын, Құра және Арас өзендерінің, Мил жазығының және Муған жазығының бөліктерінің қосылған жерінен құралған үшбұрышты жер болды. Исламға дейінгі кезеңде ол шамамен қазіргі Әзірбайжан Республикасының аумағымен сәйкес келді. Классикалық дереккөздер бірауыздан Кура өзенін (Кирос) Армения мен Албания арасындағы шекара деп санайды, бұл армянтардың б.з.б. 2 ғасырында Кураның оң жағалауындағы аумақтарды басып алғаннан кейін қалыптасқан. 387 жылдан кейін Кавказ Албаниясының аумағы, кейде ғалымдар оны «Үлкен Албания» деп атайды, бірақ М.Л. Шомонттың пікірінше, ол бұрын армян қаласы ретінде болған. 13 ғасырда белгісіз автор жазған «Аджайб ад-Дунья» ортағасырлық жылнамасында Арранның ені 30 фарсах (200 км), ал ұзындығы 40 фарсах (270 км) болғандығы айтылады. Құра өзенінің оң жағалауы Арасқа қосылғанға дейін Арранға тиесілі болды (Құраның сол жағалауы Ширван деп аталды). Арранның шекарасы тарих барысында өзгеріп отырды, кейде қазіргі Әзірбайжан Республикасының бүкіл аумағын, ал кейде Оңтүстік Кавказдың тек бір бөлігін ғана қамтыды. Кейбір жағдайларда Арран Арменияның бір бөлігі болды. Ортағасырлық ислам географтары Арранды, оның қалаларын – Барда, Бейлаган, Гянджа және басқаларын сипаттады.

Этногенез

Алғашында Кавказ албандарының кем дегенде бір бөлігі қазіргі Дагестанда таралған лезги тілдеріне жақын тілдерде сөйлеген болуы мүмкін. Дегенмен, Кавказ албаниясында барлығы 26 түрлі тілде сөйленген болуы да мүмкін. IV ғасырда Кавказ албандары христиан дініне өткеннен кейін, халықтың бір бөлігі Армениялықтар (бұрын Армения патшалығынан бөлінген Арцах және Утик провинцияларында үстемдік құрған) және Грузиндер (солтүстікте) тарапынан сіңірілді, ал Кавказ Албаниясының шығыс бөліктері Ирандықтар және одан кейін Түркі халықтары (қазіргі Әзербайжандықтар) тарапынан исламдастырылып, бойына сіңірілді. Кавказ Албаниясының исламға дейінгі халқы бірқатар қазіргі этностардың этногенезінде рөл атқарған болуы мүмкін, оның ішінде Қабала, Закатала, Шаки және Огуз Әзербайжандары; Огуз және Шаки Армениялықтары; Кахетия және Герети (Ингилой) Грузиндері; сондай-ақ Дагестанның Лак, Лезгин және Цахурлары.

Дін

Кавказдың алғашқы тұрғындары түрлі жазық діндерді ұстанған. Ахеменидтер, парфян және әсіресе Сасанидтердің ықпалымен аймақта зороастризм де кеңірек тарады. Христиан діні 4 ғасырдың соңында Сасанидтер дәуірінде тарала бастады. Арабтардың жаулап алуы және Халкидондық дағдарыс Кавказ Албаниясы шіркеуінің күрт ыдырауына алып келді. 8 ғасырдан бастап, жергілікті халықтың көп бөлігі ислам дініне көшті. 11 ғасырда Партау, Қабала және Шакиде кеңес мешіттері болды; бұл қалалар Кавказ албан христиандығының орталықтары болған немесе өздігінен сақталды және Уди халқы ретінде танылды. Кавказ албан тайпаларының Херети бөлігі 10 ғасырда Херети патшайымы Динар арқылы Шығыс православиесіне ауыстырылды. Бұл шағын князьдіктің діни істері енді Грузин православие шіркеуімен ресми басқарылатын болды. 1010 жылы Херети көршілес Грузияның Кахетия патшалығына қосылды. Соңында, 12 ғасырдың басында бұл жерлер Грузин патшалығының құрамына енді, Давид Салыстырушының басшылығымен олардың грузинге айналу процесі аяқталды.

Тарих

Албанияның б.з. дейінгі 6 ғасырға дейінгі тарихы белгісіз.

Парф дәуірі

Парфян билігі тұсында аймақта ирандық саяси және мәдени ықпал күшейді. Римнің эпизодтық басып табуына қарамастан, ел енді Иберия (Шығыс Грузия) және (Кавказ) Албаниясымен бірге, онда Арсакидтердің басқа тармақтары пан-Арсакидтік әулеттік федерация құрды. Бірақ монархия сақталды; Албания патшасының нақты билігі болған жоқ, ал азаматтық, діни және әскери билік аймақтың сасанид марзбанының (әскери губернаторының) қолында болды. Рим империясы шамамен 300 жылдары бірнеше жылға Кавказ Албаниясын вассал мемлекет ретінде қайта бағындырды, бірақ кейін сасанидтер бақылауды қайта алды және арабтардың шапқындарына дейін ғасырлар бойы аймаққа үстемдік етті. Албания Нақш-е-Рустамдағы Шапур I-нің үш тілдегі жазуында сасанид провинцияларының бірі ретінде еске алынған. 4 ғасырдың ортасында Албания патшасы Урнайр Арменияға келді және Григорий Ағартушыдан крещение алды, бірақ христиан діні Албанияда біртіндеп тарады, ал албан патшасы сасанидтерге адал болды. 387 жылы Армения Византия мен Парсы арасында бөліскеннен кейін, Албания сасанидтердің көмегімен Армениядан Кура өзенінің оң жағалауын Аракс өзеніне дейін, соның ішінде Арцах пен Утик провинцияларын басып алды. 5 ғасырдың соңында Парфияның билеуші әулетінің бір тармағы болған Албанияның ежелгі Арсакид патшалық әулеті жойылды, ал 6 ғасырда оның орнына сасанидтерден тегін шығарған парсы немесе парфян Михранид әулетінің билеушілері келді. Олар парсы тіліндегі Араншах (яғни Аран шахы, Албанияның парсы атауы) атағын алды. Михранид әулеті 821-22 жылдарға дейін мұсылман үстемдігі астында сақталды. 6 ғасырдың соңы мен 7 ғасырдың басында Албания аумағы сасанидтік Парсы, Византия және Хазар қағанаты арасындағы соғыстардың аренасына айналды, соңғы екеуі көбінесе сасанидтік Парсыға қарсы одақтас ретінде әрекет етті. 628 жылы үшінші парсы-түрік соғысы кезінде хазарлар Албанияға басып кірді, ал олардың басшысы Зибель өзін Албанияның иесі деп жариялады және "Парсы патшалығының жер кадастрына сәйкес" Кура және Аракс өзендерінің саудагерлері мен балықшыларына салық салды. Арабтардың келуіне дейін Кавказ Транскавказиясының көп бөлігі хазарлардың билігінде болды. Питер Голденнің айтуынша, "хазар дәуірінде түрік көшпелілерінен тұрақты қысым болды, бірақ тұрақты қоныстар туралы нақты сілтемелер жоқ", ал Владимир Минорский ислам дәуірінде "Ширван мен Шакки арасында орналасқан Қабала қаласы хазарлардың қоныстанған жері болған". Бұл Армения патшалығын Парсы мен Византияның 387 жылы бөліскеніне байланысты, Арцах және Утик провинциялары Армения патшалығынан бөлініп, парсылар Ағванқ (Аран) деп аталатын бір провинцияға (марзпанатқа) қосылғандықтан болды. Бұл жаңа бірлікке: Кура өзені мен Үлкен Кавказ арасында орналасқан Кавказ Албаниясы; Каспий теңізінің жағасында тұратын тайпалар; сондай-ақ Арцах пен Утик, қазір Армениядан бөлінген екі аумақ кірді. Армян ортағасырлық атласы Ашхархатсуйц (Աշխարացույց), 7 ғасырда құрастырылған Ания Ширакаци (Անանիա Շիրակացի, бірақ кейде Мовсес Хоренациге де жатқызылады), Арцах пен Утикті Армения патшалығынан бөлініп кеткеніне және оның жазу кезінде Кавказ Албаниясымен және Парсымен саяси байланыста болғанына қарамастан, Армения провинциялары ретінде жіктейді. Ширакаци Арцах пен Утик "қазір Армениядан бөлініп, "Ағванққа" кіргенін және ол бұл жаңа құрылымды Кура өзенінің солтүстігінде орналасқан ескі "Ағванқтан" (Բուն Աղվանք) ажыратуға тырысады. Кураның солтүстігіндегі түпнұсқа тайпаларға қарағанда біртекті және дамыған болғандықтан, армян элементі Кавказ Албаниясының саяси өмірін өз қолына алды және өз тілі мен мәдениетін біртіндеп таңдай алды. Арцах пен Утиктің армян халқы, сондай-ақ провинциялардың бүкіл саяси, әлеуметтік, мәдени және әскери құрылымы өз орнында қалды. 5 ғасырда ерте ортағасырлық тарихшы Хоренаци (Խորենացի) Арцах пен Утик тұрғындарының армян тілінде сөйлейтінін, оның сөзінше, Кура өзені "армян тілінің шекарасын" белгілегенін растайды. Бұл оның тұрғындары тек қана армяннан тұратын дегенді білдірмейді. 387 жылдан кейін Кавказ Албаниясы туралы аз ғана мәлімет болса да, армян жазушысы Мовсес Каганкатватсидің (Мовсес Дашхуранци деп те белгілі) "Ағванк жерінің тарихы" (Պատմություն Աղվանից Աշխարհի) атты көне армян мәтінінен алынған. Бұл мәтін негізінен Арменияның Арцах және Утик провинцияларының тарихы болып табылады. Хоренаци "агу" деп Арменияның солтүстік-шығыс аймақтарының губернаторы болып тағайындалған Арран патшасын атады. Хоренацидің хабарлауынша, Арран Арменияның Сюник провинциясының Сиунидтерінің атасы Сисактан тараған және осылайша армянның ата-бабасы Хайктан тараған ұрпақ. Каганкатватси және тағы бір армян авторы, Киракос Ганзакеци, Арранның Хайктан тараған тегін Араншахиктерді "хаиказиялық әулет" деп атау арқылы растайды. Каганкатватсидің тарихында және армян ерте ортағасырлық авторы Агафангелдің тарихи мәтінінде Ағванқ патшалығының феодалдық жүйесі, соның ішінде оның саяси терминологиясы армян тілінде болған. Армениядағыдай, Ағванқтың ақсүйектері нахарарлар (նախարար), азаттар (ազատ), хазарапеттер (հազարապետ), марзпеттер (մարզպետ), шинакандар (շինական) және т.б. терминдерімен аталады. Кавказ Албаниясының князьдық отбасылары Армения патшалығының "Зоранамк" (Arm. Զորանամակ) деп аталатын әскер кестесіне де енді, ол соғыс кезінде Армения патшасы алдындағы негізгі аристократиялық отбасылардың әскери міндеттерін анықтады. Тарихта табылған топонимдердің көпшілігі, егер барлығы болмаса, анық армян тілінде. Қалалардың, ауылдардың, таулардың және өзендердің көптеген атаулары морфологиялық тұрғыдан армян тіліне тән, дәл осы топонимдер Арменияның басқа бөліктерінде де болған және қазір де бар. Оларға "қала" деген мағынаны білдіретін "керт" (կերտ) түбірі кіреді (мысалы, Дастакерт, Һнаракерт – Тигранакерт немесе Нагорно-Карабахтағы қазіргі Степанакертпен салыстырыңыз). Каганкатватси тарихындағы көптеген билеушілердің, қарапайым халықтың және дін қызметкерлерінің есімдері армян тіліне тән. Осы есімдердің көптегені ғасырлар бойы сақталды және қазірде тек армяндар ғана қолданады. Оларға: Вачаган (Վախագան), Ваче (Վաչե), Бакур (Բակուր), Тагухи (Թագուհի), Вртанес (Վրթաննես), Виро (Վիրո), Вараз Трдат (Վարազ Տրդաթ), Марут (Մարութ) және т.б. кіреді. Осы есімдердің кейбіреулерін армян тілінен аударуға болады: мысалы, Тагухи "патшайым" дегенді білдіреді, ал Вараз "қабан" дегенді білдіреді. Бөліскеннен кейін Кавказ Албаниясының астанасы Кура өзенінің шығыс жағалауындағы аумақтардан (армяндар "Нағыз Ағванқ" деп атаған, Arm. Բուն Աղվանք) Утик провинциясының бұрынғы аумағында орналасқан Партавқа көшірілді. Бұл Албания патшалығының діни басшысының (Католикос) тағы да Кураның солтүстігіндегі аумақтардан Партавқа көшірілуімен қатар жүрді. Шамамен 330 жылы Әулие Григорийдің немересі, Әулие Григорис, Арменияның шығыс провинцияларының рухани басшысы Ағванқ патшалығының епископы болып тағайындалды. Григористің қалдықтарын сақтаған Амарас монастыры Нагорно-Карабахтағы ең көне датирленген ескерткіш болып табылады. Амарас Әулие Григорий бастап, Әулие Григорис аяқтаған. Дәстүр бойынша, Амарас монастырында Армения тарихындағы алғашқы армян мектебі орналасқан, ол 5 ғасырдың басында армян әліпбиін ойлап тапқан Әулие Месроп Маштоц ашқан. Әулие Месроп...

Христиандық

Албандықтардың көпқұдайлы діні үш құдайға табынуға негізделген еді. Мовсес Каганкатватсидің мәліметінше, христиан діні Кавказ Албаниясына ерте заманда, тіпті бірінші ғасырда кіре бастады. Аймақтағы алғашқы христиан шіркеуін Эдессалық Таддейдің шәкірті, әулие Елисей Гис деген жерде салдырған. Армения христиан дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдағаннан кейін (301 жылы), Кавказ албан патшасы Урнайр Арменияның алғашқы патриархы Григорий Нұрландырушыдан крещение алу үшін Армения Апостолдық шіркеуінің тақтысына барды. 498 жылы (кейбір дереккөздерде 488 жылы) Алуен (Аггуен) (қазіргі Әзірбайжанның Агдам ауданы) деген елді мекенде албан шіркеу кеңесі Албаниядағы христиан дінінің беделін нығайтатын заңдарды қабылдау үшін шақырылды. Албан дін қызметкерлері Кавказ және Понт аймақтарында миссионерлік жұмыстарға қатысты. 682 жылы католикос Израиль Солтүстік Кавказ гунндарының билеушісі Альп Илютюерді христиан дініне көндіру үшін сәтсіз делегация басқарды. Албан шіркеуі Киелі жерде бірнеше монастырьлар салған. VII ғасырда Альбания билеушісі Вараз Григор және "оның халқы" император Гераклиймен Гардманда крещениеден өтті. 705 жылы Нерсес тақтан құлатылғаннан кейін, Кавказ албандарының элитасы католикостарын Армения патриархы арқылы сайлау дәстүрін қайта жаңартуға шешім қабылдады, бұл 590 жылға дейін болған жағдай еді. Бұл оқиға Кавказ Албаниясы шіркеуінің таратылуы және оның діни мәртебесінің Армения Апостолдық шіркеуі құрамындағы католикостық мәртебеге төмендетілуі деп есептеледі.

Ислам дәуірі

Сасанид Албаниясы 7 ғасырдың ортасында Парсыны исламдық жаулап алу кезінде құлдырап, Рашид халифалығына қосылды. Албан патшасы Жаваншир, Михранид әулетінің ең көрнекті билеушісі, халифа Османның араб шапқыншылығына қарсы Сасанид Иранының жағында күресті. Оңтүстіктен арабтардың басып кіруі және солтүстіктен хазарлардың шабуылдарына тап болған Жаваншир халифаның үстемдігін мойындауға мәжбүр болды. Арабтар осы аумақты Армениямен біріктіріп, бір губернатордың басқаруына берді, және ортағасырлық армян тарихшылары осылай атады; оның орнына Армян княздығы және Хахен патшалығы сияқты, сондай-ақ түрлі кавказдық, парсы және араб княздықтары пайда болды: Шаддадид княздығы, Ширван княздығы, Дербент княздығы. Аймақтың көп бөлігі 890 жылдан 929 жылға дейін парсы Саджид әулетінің билігінде болды. Нумизматикалық және тарихи мәліметтерге сәйкес, бұл аймақ кейде Аббасидтердің Армения провинциясының құрамына кірген. Сол кездегі ерте мұсылман династияларының ішінде Равадидтер, Саджидтер, Саларидтер, Шаддадидтер, Ширваншахтар, Шеки және Тифлис әмірліктері болды. Ерте орта ғасырларда Арранның маңызды қалалары Барда (Партау) және Ганжа болды. Барда 10 ғасырда өркендеді және монета соғу орталығы ретінде пайдаланылды. Барда 10 ғасырда рустар мен норвегиялықтардың Каспий экспедицияларының салдарынан бірнеше рет тонауға ұшырады. Бұл шабуылдардан кейін Барда қайта жандана алмады және 1221 жылы моңғолдар тонаған Байлақан оның орнына астана болды. Осыдан кейін Ганжа маңызға ие болды және аймақтың орталық қаласы атанды. Шаддадид әулетінің астанасы болған Ганжа олардың билігі кезінде «Арранның ана қаласы» деп есептелді. Арран территориясы Сәлжұқ империясының құрамына кірді, одан кейін Ильдегизид мемлекеті құрылды. Ол қысқа мерзімге Хорезмшахтар әулетінің, содан кейін 13 ғасырда моңғол Хулагу империясының билігіне көшті. Кейіннен ол Шобанид, Жалаир, Тимур және Сафави мемлекеттерінің құрамына кірді.