Кіріспе

Людвиг ван Бетховеннің фортепиано, вокалдық солистер, аралас хор және оркестрге арналған музыкалық шығармасы – Фантазия, Op. 80, көбінесе «Хоральдық фантазия» деп аталады. Бұл шығарма 1808 жылы 38 жастағы Людвиг ван Бетховенмен жазылған. Бетховен Фантазияны 1808 жылғы 22 желтоқсанда өзі үшін ұйымдастырған қайырымдастық концертінің соңғы туындысы ретінде қарастырған; орындаушылар вокалдық солистер, аралас хор, оркестр және Бетховеннің өзі – фортепианодағы солист болды. Фантазия бағдарламаға қатысушылардың барлығын қамту үшін жоспарланған, осылайша барлық музыкалық күштерді біріктіреді. Бұл шығарма кейінірек жазылған Тоғызыншы симфонияға қадам ретінде ерекшеленеді.

Негізгі оқиғалар, композиция және премьера

Фантазия алғаш рет 1808 жылғы 22 желтоқсанда Академияда орындалды, бұл концертте бесінші және алтыншы симфониялардың, сондай-ақ төртінші фортепиано концерті мен C мажордағы мессаның үзінділері де таныстырылды. Осы есте қаларлық концерттік бағдарламаны аяқтау үшін Бетховен концерттік кеште ерекше аталып өткен әртүрлі музыкалық элементтерді – фортепиано солосын, аралас хор мен оркестрді біріктіретін "керемет финал" жасағысы келді. "Фантазия", Op. 80, осыған дейін жазылған, осы міндетті орындау үшін арнайы жазылған. Бетховен өзі фортепианода орындады, ал ашылу солосы оның импровизациялық стиліне мысал келтіреді (премьерада ол шындығында осы бөлімді импровизациялады). Бетховен бұл шығарманы 1808 жылдың желтоқсан айының екінші жартысында, өзінің стандарттары бойынша едәуір қысқа мерзімде жазды. Ол өлеңді орындауға дейін бір ақынға сөздер жазуды тапсырды. Бетховеннің шәкірті Карл Чернидің айтуынша, ақын – де, бірақ кейінірек Бетховенді зерттеуші Густав Ноттебохм бұл тұжырымға күмән келтіріп, 1814 жылы Бетховеннің "Фиделио" операсының соңғы мәтінін дайындаған Георг Фридрих Трейцке болуы мүмкін деп болжады. Премьералық орындалу өте қиын болған сияқты; композитордың хатшысы Антон Шиндлердің айтуынша, ол "жай ғана құлап кетті", бұл, ең алдымен, жеткіліксіз репетиция уақытына байланысты болуы мүмкін. Шығарманы орындаудағы қателік салдарынан ол ортасынан тоқтатылып, қайта басталды. Игнац фон Сейфридтің сөздерімен айтқанда:

"Мастер хормен оркестрлік фантазиясын шығарғанда, ол менімен асығыс репетицияда, әдеттегідей ылғал дауыс партияларымен екінші вариацияны қайталамастан ойнауға келісті. Бірақ кешке, өзінің туындысына берілген, ол берген нұсқауларды ұмытып, оркестр екінші бөлігін орындағанда бірінші бөлігін қайталады, бұл өте ұнамды емес естілді. Сәл кешіккен концертмейстер Унрат қателікті байқап, жоғалған әріптестеріне таңғалып қарады, ойнауын тоқтатты және құрғақ дауыспен: «Қайтадан!» деді. Скрипкашы Антон Враницкий аздап ренжіді: «Қайталаумен бе?» – деп сұрады. «Иә», – деді жауап, енді бәрі жіптей тура болды."

Хорлық қиял және Тоғызыншы симфония

Бұл шығармада көбінесе танымал вариациялық тақырыптың ерте нұсқасы саналатын тақырыпқа арналған вариациялар тізбегі бар, атап айтқанда Бетховен өзінің Тоғызыншы симфониясында Фридрих Шиллердің "Шаттыққа арнаған ән" сөздерін қойған. Екі тақырып төменде салыстырылады. Майкл Бройлс тағы бір музыкалық ұқсастыққа назар салды: екі шығарманың мәнді сәттерінде бірдей гармониялық тізбек кездеседі, аккордтар (C мажор) C–F–D–(G)–E, мұнда E гармониялық контекстінен ерекшеленіп, фортиссимо орындалады. Осы сәтте айтылатын сөздер (Хоральдық фантазия үшін) "Lieb und Kraft" ("сүйіспеншілік және күш"), ал (Тоғызыншы симфония үшін) "Über'm Sternenzelt! Über Sternen muss er wohnen." ("Жұлдыздардың шатырында! Жұлдыздардың үстінде ол тұруы керек.") Мәтіндерде де ұқсастықтар бар. Хоральдық фантазия мәтінінің тақырыбы – өнердің қатысуымен жалпыға ортақ бауырластық, бұл "Шаттыққа арнаған ән" мәтініне ұқсас сезімдерді тудырады. Бетховеннің өзі екі шығарманың байланысын мойындады. 1824 жылы, Тоғызыншы симфонияны жазып жатқандағы хатында ол жобасын "Шиллердің өлмейтін "Lied an die Freude" сөздерін фортепианоға арналған хормен бірге, бірақ әлдеқайда кең ауқымда беру" деп сипаттады. Хоральдық фантазияның тақырыбы Бетховеннің бұрынғы шығармасынан алынған: бұл композитордың шамамен 1794–1795 жылдары жазылған "Seufzer eines Ungeliebten – Gegenliebe” атты жоғары дауыс пен фортепианоға арналған әнінің сәл өңделген нұсқасы.