Жыртықш жануарлардың аяқ-қолдары жоқ немесе азайған түрлері туралы мақала. Балықтар, қосмекенділер, тісті жануарлар арасындағы эволюциялық өзгерістерді қарастырады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Денесінде аяқ немесе қанаттары жоқ омыртқалы жануарлар
Vertebrates without legs or fins
Көптеген омыртқалы жануарлар аяқсыз, аяқтары жетілмеген немесе аяқтары жоқ болып келеді, олардың дене құрылысы бас пен омыртқа бағанасынан тұрады, бірақ аяқ немесе қанаттар сияқты қосымша мүшелері болмайды. Жауырықсыз балықтар аяқсыз, бірақ омыртқалы жануарлардың аяқтарының эволюциясына дейін пайда болған болуы мүмкін, ал көптеген бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер – және кейбір шабақтар мен шабаққа ұқсас балықтар – өздігінен аяқтарын жоғалтқан. Қосмекенділердің дернәсілдері, яғни, қызылқанаттар, көбінесе аяқсыз болады. Емшектілер мен құстар аяқсыз емес, бірақ кейбіреулері аяқтарының жартылай жоғалуы немесе аяқтарының қысқаруымен сипатталады.
Many vertebrates are limbless, limb reduced, or apodous, with a body plan consisting of a head and vertebral column, but no adjoining limbs such as legs or fins. Jawless fish are limbless but may have preceded the evolution of vertebrate limbs, whereas numerous reptile and amphibian lineages – and some eels and eel like fish – independently lost their limbs. Larval amphibians, tadpoles, are also often limbless. No mammals or birds are limbless, but some feature partial limb loss or limb reduction.
Мысалдар
Жауы жоқ балықтар (сабақ балығы мен лампрея) қанаттар сияқты қосымша мүшелеріне ие емес. Олар мүшелерін жоғалтпаған, керісінше, омыртқалы жануарлардың аяқ-қолдар эволюциясына дейінгі түрін сақтап қалған. Сонымен қатар, қанаттары жоқ немесе қанаттарға ұқсас қосымша мүшелері азайтылған, мысалы, егіздер мен батпақ егіздері сияқты денесі созылған балықтар да бар. Жорғалаушылар көптеген жағдайларда аяқсыз формаға эволюциялады – жыландар, амфисбаниандар және аяқсыз кесірткелер (кесірткелердегі аяқ-қолдардың жоғалуы бірнеше рет тәуелсіз түрде дамыды, мысалдарға Pygopodidae және Dibamidae тұқымдастары, сондай-ақ Isopachys, Anguis және Ophisaurus түрлері кіреді). Аяқсыз кесірткелердің бірнеше түрі, мысалы, пигоподидтер сияқты, кішкентай, пайдасыз аяқтары бар, олар қарапайым қақпақтарын сақтайды. Керісінше, құрткесіртке Bipes, атауынан көрінетіндей, шын мәнінде, тышқанша қазуға көмектесетін екі қысқа алдыңғы аяққа ие. Қалған амфисбаниандардың барлығында алдыңғы аяқ белдіктері азайтылған немесе жоқ. Шабақ қосмекенділер, яғни, дернәсілдер, көбінесе аяқ-қолдарыз болады. Ересек қосмекенділерде де аяқсыздық бірнеше рет дамыды – кесектілер, Сиренидтер (алдыңғы аяқтары атрофияланған басқа аяқтары жоқ саламандрлер клады), Амфиумидтер (қызмет етпейтіндей көрінетін өте атрофияланған аяқтары бар саламандрлер клады) және кем дегенде үш жойылған топ (Aïstopoda, Lysorophia және Adelospondyli). Сүтқоректілер мен құстардың аяқсыз түрлері белгілі емес, бірақ бірнеше топтарда, соның ішінде киттер мен дельфиндерде, сирендарда, кивилерде, жойылған моа мен піл құстарында аяқ-қолдардың жартылай жоғалуы мен азаюы орын алды. Моа ерекше көзге түседі, өйткені олардың қанаттары мүлдем жоғалып, денесінен тыс қанаттардың тіні де қалмаған. Атындай болса да, қанатсыз дельфин екі қанаты бар.
The jawless fish (hagfish and lamprey) do not have appendage like fins. They may not have lost them, but rather, simply retained the form that vertebrates had before the evolution of limbs. There are also a number of fish with elongated bodies that have no fins or reduced appendage like fins, for example eels and swamp eels. Reptiles have on a number of occasions evolved into limbless forms – snakes, amphisbaenians, and legless lizards (limb loss in lizards has evolved independently several times, examples include the families Pygopodidae and Dibamidae and species of Isopachys, Anguis, and Ophisaurus). Several species of legless lizards have tiny useless legs, such as pygopodids which retain rudimentary flaps. Contrarily, the worm lizard Bipes as its scientific name suggests has two stubby forelimbs which actually assist in digging similar to a mole. All other amphisbaenians have reduced or absent forelimb girdles. Larval amphibians, tadpoles, are often limbless. Adult amphibians have also evolved limblessness multiple times – caecilians, Sirenidae (a clade of salamanders that are limbless except for atrophied front limbs), Amphiumidae (a clade of salamander with extremely atrophied limbs that appear non functional) and at least three extinct groups (Aïstopoda, Lysorophia, and Adelospondyli). There are no known limbless species of mammal or bird, although partial limb loss and reduction has occurred in several groups, including whales and dolphins, sirenians, kiwis, and the extinct moa and elephant birds. The moa in particular are notable for having completely lost their wings, without even vestigial wings remaining outside their bodies. Despite its name, the finless porpoise has two fins.
Эволюция
Рептилиялар мен амфибиялардың аяқтары жоқ түрлері, ықтималда, жер астында немесе суда оңайрақ қозғалу үшін пайда болған. Кейбір талдаулар созу және толқынды қозғалыс (сығу) аяқ-қолдардың жоғалуынан бұрын дамығанын көрсетеді. Аяқ-қолсыздықтың пайда болуы туралы пікірталас уақытша гипотезаға әкелді, онда жыландар теңізден пайда болған деп есептелді, бірақ жыландардың артқы аяқтарының қалдықтары табылғаннан кейін бұл гипотеза қолдау таппады. Эволюция барысында аяқ-қолдардың жоғалуы жағдайында, қалдық құрылымдар осы өзгерісті куәландырады (жамбас қалдықтары, қарапайым сан сүйегі немесе боалар, питон және Тифлоптардағы шүкірлер). Төрт аяқты кесірткелердің аяқсыз түрлерге айналу эволюциялық процесі үш негізгі ерекшелікке әкеледі: аяқ-қолдардың регрессиясы олардың мөлшерін азайту және фалангалар немесе саусақтардың санын кеміту арқылы біртіндеп жүзеге асырылады; омыртқалардың көбеюі (кейбір жыландарда 600-ға дейін) дененің ұзаруына және икемділігіне ықпал етеді; және омыртқа осі мойыннан клоакаға дейін біртегіс болады, соның салдарынан үздірілмейтін қабырға қабырғасын құрайды.
Legless forms of reptiles and amphibians probably evolved so as to be able to move underground or in water more easily. Some analyses suggest that elongation and undulatory locomotion (slithering) evolved first, before limb loss. The debate about the origin of limblessness led to a temporary hypothesis about a marine origin for snakes, which is no longer favored since the discovery of snake fossils with hindlimbs. In the case of limb loss during evolution, vestigial structures testify to this change (remains of the pelvis, rudimentary femur or spurs in boas, pythons and Typhlops). The evolutionary process of transforming quadrupedal lizards into legless forms results in three main characteristics: the regression of the limbs is carried out gradually, via the reduction in their size and the reduction in the number of phalanges or fingers; the multiplication of the vertebrae (up to 600 in some snakes) induces a lengthening and a gain in flexibility of the trunk; and the vertebral axis is homogenized from the neck to the cloaca, evoking an interminable ribcage.