Кіріспе

20 ғасырдағы естелік "Егер бұл адам болса" (Se kˈkwesto ˌɛ un ˈwɔːmo; АҚШ атауы: Аушвицте аман қалу) – еврей итальян жазушысы Примо Левидің 1947 жылы алғаш жарияланған естелігі. Онда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде итальяндық антифашистік қарсылық қозғалысының мүшесі ретінде тұтқындалуы және 1944 жылдың ақпан айынан бастап 1945 жылдың 27 қаңтарында лагерь азат етілгенге дейін Аушвиц концлагерінде (Моновиц) ұсталғандығы баяндалған.

Мемуардың негізі

Примо Леви 1919 жылы Туринде дүниеге келген. Оның ата-тегі Пьемонт еврейлеріне жатады. Ол Турин университетінде химия мамандығын оқып, 1942 жылы Муссолинидің нәсілдік заңдарына қарамастан, үздік дипломмен аяқтады. 1942 жылы Миландағы швейцариялық фармацевтикалық компанияда жұмысқа орналасты. 1942 жылы Германияның Солтүстік және Орталық Италияны басып алуымен Леви Альп тауларындағы Аоста аңғарындағы партизандық отрядқа қосылды. 1943 жылдың желтоқсан айында тұтқындалып, 1944 жылдың ақпан айында Аушвицке жіберілді. Ол лагерь 1945 жылдың 27 қаңтарында азат етілгенге дейін онда болды. Леви күндіз Туриннің солтүстік-шығысындағы бояу фабрикасында жұмыс істеді. Көбінесе ол кештер мен түндерде жазды, алайда Леви "Улисс әні" тарауының көп бөлігі жарты сағаттық түскі үзіліс кезінде жазылғанын айтты. Алғашқы қолжазба 1946 жылдың желтоқсан айында аяқталды және оны редакциялау қажет болды. Оның болашақ әйелі, Люция Морпурго, кітаптың пішінін жасауға көмектесіп, оған нақты бағыт берді.

Жарияланым

1947 жылдың қаңтарында қолжазбаны Эйнауди баспасы бастапқыда қабылдамады, жазушылар Чезаре Павезе мен Наталья Гинцбург соғыстан кейін мұндай әңгіме үшін әлі ерте деп ойлады. Дегенмен, Леви кішкентай «Де Сильва» баспасын тапты, ол кітаптың 2500 данасын басып шығарды, оның 1500 данасы сатылды, көбінесе Левидің туған қаласы Туринде. 1955 жылы Леви 1958 жылы жарық көрген жаңа басылым үшін Эйнаудимен келісімшартқа қол қойды. Алғашқы 2000 данадан кейін, тағы да сондай көлемде екінші басылым жасалды. 1959 жылы Стюарт Вулф жасаған ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді. 1961 жылы Хайнц Ридттің неміс тіліндегі аудармасы жарық көрді («Ist das ein Mensch?» деген атаумен) және сол жылы француз тілінде де жарық көрді. Роберт С.С. Гордон Леви мен Ридттің жақын қарым-қатынас жасағанын жазды. Неміс басылымында неміс халқына арналған арнайы алғы сөз бар, Леви оны олардың не істегенін еске түсіру үшін құштарлықпен жазғанын айтты. «If This Is a Man» көбінесе Левидің екінші куәлік туындысы «The Truce» (итальянша атауы: «La Tregua»)мен бірге басылады. Бұл кітаптың ағылшын тіліндегі аудармасы 1965 жылы, тағы да Стюарт Вулфтың баспасынан шықты және 1966 жылы итальян тіліне аударған үшін Джон Флорио сыйлығымен марапатталды.

Шақыру

Кітап өлеңмен кіріспе жасалады. "Егер" деген сөз оқырманды баға беруге шақырады. Ол адамдарды "Untermenschen" ("адамнан төмен") санауға және Левидің Аушвицтегі тұтқынның адамгершілігін қаншалықты сақтай алатынын зерттеуіне сілтеме жасайды. Өлең кітаптың атауын түсіндіріп, оның тақырыбын белгілейді: адамгершіліксіздік ортасындағы адамгершілік. Өлеңнің "ойлауды бастайтын" соңғы бөлімі Левидің оны жазу мақсатын түсіндіреді: болашақ ұрпақтар бастан өткен оқиғалардың маңыздылығын "ойласын" (meditare сөзінің тікелей мағынасы) үшін жазғандығын көрсету. Бұл сондай-ақ еврейлердің "V'ahavta" дұғасының тілімен сабақтас, ол дұға жамағаттарына өз дінінің үйретімдерін есте сақтауға және ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге бұйырады.

Стиль

Левидің тыныш, салмақты проза стилі, оның сипаттаған оқиғаларының қорқыныштылығын ескере отырып, одан да керемет әсер етеді. Леви 1976 жылғы еңбегіне қосымшада былай деп түсіндірді: "Менің сөзім қаншалықты объективті көрінсе және эмоционалдық жайсыздық тудырмаса, соғұрлым сенімді және пайдалы болады деп ойладым; сотта куәгер осылай ғана өзінің қызметін атқарады, ол – судья үшін негіз дайындау. Өкім шығару сіздердің міндетіңіз." Ол тілінің айқындығын химиягерлік білімі алған кезінде қалыптасқан дағдыларымен байланыстырды: "Менің үлгім – апталық есептер, зауыттардағы қалыпты тәжірибе: олар қысқа, нақты және фирманың барлық деңгейлеріне түсінікті тілмен жазылуы тиіс."

Бейімделулер

1965 жылы Канадалық хабар тарату корпорациясы Стюарт Вульфтың аудармасы бойынша Джордж Уоллінің бейімдеуімен жасалған 140 минуттық "Егер бұл адам болса" атты драмалық фильмін эфирге шығарды. Бұл хабарламаны радио өндірісі туралы жазған Джон Ривз дайындады. 2004 жылы Лондонның Ұлттық театры кітаптың "Примо" атты сахналық нұсқасын қойды. Оны Энтони Шер бейімдеп, өнер көрсетті, ал режиссерлігін Ричард Уилсон жүзеге асырды. 2005 жылы бұл қойылым BBC және HBO телеарналары үшін түсірілді.