Кіріспе

Армян полиматы және жазушысы (1809–1848?) Хачатур Абовян (; 15 қазан [ескі стиль бойынша 1809 жылғы 15 қазан] 14 сәуір [ескі стиль бойынша 1848 жылғы 14 сәуір] (із-түссіз жоғалған)) – армян полиматы, педагог, ғалым, философ, жазушы, ақын және жаңаруды қолдаушы. 1848 жылы ол таинстволық түрде жоғалып, кейіннен қайтыс болды деп есептелді. Қазіргі армян әдебиетінің әкесі ретінде танылған ол ең әйгілі туындысы – «Арменияның жаралары» романымен есімдеріне іңкәр болды. 1841 жылы жазылып, 1858 жылы жарық көрген бұл роман – классикалық армян тілі емес, Ереван диалектіне негізделген қазіргі армян тілінде жарық көрген тұңғыш роман. Абовян армян әдебиеті ғана емес, жалпы армян тарихындағы маңызды тұлғалардың бірі саналады. Абовянның Батыс армян әдебиетіне әсері, әсіресе қалыптасу кезеңінде, Шығыс армян әдебиетіндегіден кем болды.

Ерте өмір және мансап

Абовян 1809 жылы Қажар Иранының бір бөлігі болған, ал қазір Ереван қаласының ауданына кіретін Қанакер ауылында дүниеге келген. Абовянның отбасы Гулистаннан шыққан Мелик-Беглярян әулетінің ұрпақтары еді, ол Таулы Қарабақ аймағында билік еткен бес армян әулетінің бірі. Абовян отбасы Қанакерде танутер (мұрагерлік иелік) лауазымын атқарды; Абовянның көкесі Қанакердің соңғы танутері болды. Оның тәтесі 1828 жылы Ресейдің Ереванды қосып алған кезде Ереванның соңғы мелигі Сахақ Агамалянның әйелі болған. Оның әлеуметтік тегі мен руы оған ерте жасынан халқына деген жауапкершілік сезімін ұқтырды. Грибоедовтің "Тифлиские ведомости" газеті Абовян туралы алғашқы мақаланы жариялаған басылым болды.

Араратты жаулап алу

Абовянның өміріндегі шешуші кезең 1829 жылдың қыркүйегінде Ливониядағы (қазіргі Тарту, Эстония) Дорпат университетінің физика профессоры Фридрих Пароттың Арменияға келгені болды. Парот Арменияға геологиялық зерттеулер жүргізу үшін Арарат тауына шығу мақсатымен келді және экспедиция үшін жергілікті жетекші мен аудармашы қажет болды. Католикос осы міндеттерді Абовянға тапсырды. Абовян мен Парот Аракс өзенін кешіп, Сурмали ауданына өтіп, Арараттың солтүстік беткейінде, теңіз деңгейінен 4000 фут (1219 м) биіктікте орналасқан Ахури атты армян ауылына бет алды. Тифлис тұрғыны Харутюн Аламдарянның кеңесімен олар 6375 фут (1943 м) биіктіктегі Әйгілі Хакоб монастырында базалық лагерь құрды. Абовян 1840 жылдың мамыр айында болған құрылысқа дейін Ахури мен монастырға соңғы саяхат жасағандардың бірі болды, сол құрылыс екеуін де толығымен жерге көмді. Абовян мұздың ішінде ойыс жасап, солтүстікке қараған ағаштан жасалған айқыш орнатты. Абовян таудан мұздың бір бөлігін алып, оны судың қасиетті екенін есептеп, бөтелкеге салып төменге әкеп түсті. 8 қарашада Парот пен Абовян Кіші Араратқа көтерілді. Бірнеше жыл өткен соң, 1845 жылы неміс минералогі Отто Вильгельм Герман фон Абих Абовянмен бірге Араратқа көтерілді. Абовянның үшінші және соңғы Араратқа көтерілуі 1846 жылы ағылшын Генри Денби Сеймурмен бірге болды. Ол университетке қосымша дайындықсыз тікелей қабылданды және 3 қыркүйек 1830 жылдан 18 қаңтар 1836 жылға дейін Философия факультетінің Филологиялық-тарихи бөлімінде оқыды. Дорпаттағы (қазіргі Тарту, Эстония) жылдар Абовян үшін өте жемісті болды, ол әлеуметтік және табиғи ғылымдарды, еуропалық әдебиет пен философияны оқыды және неміс, орыс, француз және латын тілдерін меңгерді. Сонымен қатар, Абовян сол кездегі еуропалық зиялылармен көптеген байланыстар орнатты. Университетте ол Николай Карамзиннің ұлдарымен дос болды, олармен бірге оқыды. 1834 жылы Абовян Санкт-Петербургте туысы Марияға (мелик Сахак Агамалианның қызы) барды, ол кейіннен грузин князі Александрға үйленді. Бітіру алдында Абовян анасы Такухидің қайтыс болғанын естіді. Абовянның күш-жігері армян дін қызметкерлері мен патша шенеуніктері тарапынан наразылық пен жаулыққа тап болды, бұл негізінен мектеп жүйесіндегі догматизм мен формализмге қарсылығынан туындады. Абовян Тифлис уезі мектебінің инспекторы болып тағайындалды және 1839 жылы Эмилия Лузе (1870 жылы қайтыс болды) есімді неміс әйеліне үйленді. 1843 жылы мектептен босатылып, Ереван уезінің бөлімшелік мектебіне ауыстырылды, онда ол әріптестері мен дін қызметкерлері тарапынан бейжайлық пен қарсылыққа тап болды. Шілдеде Абовян Вагнермен бірге Армениядағы Арагац тауына алғашқы тіркелген шығуға қатысты. Тамызда Абовян неміс бароны Август фон Хакштаузенді провинция бойынша сүйемелдеді. Олар Канакердегі Абовян отбасының үйіне барып, Көк мешітте қызметке қатысты. Олар езидтердің лагеріне де барды, онда басшысы Тимур Ағамен кездесіп, граф Паскевичтің күзетші жасағының аттысымен әңгімелесті. Ол Армениядағы езидтер қауымының сенімді досы болды, ал 1844 жылы Кавказ вице-королі Михаил Семенович Воронцов ұйымдастырған Тбилисидегі банкеттен оралған басшысы зәулім сыйлықтармен келгенде, ол тайпалық той ұйымдастырды және Абовян шақырылды.

Жазбалар

Абовиан роман, әңгімелер, суреттемелер, пьесалар, ғылыми және көркем туындылар, өлеңдер мен нақылдар жазды. Ол балаларға арналған әдебиет құраған алғашқы армян жазушысы.

Арменияның жаралары

"Арменияның жаралары" (1841 жылы жазылған, 1858 жылы алғаш рет басылып шыққан) – армян халқының тағдырына және 1826–1828 жылдардағы орыс-парсы соғысы кезеңіндегі азаттық күресіне арналған алғашқы армян діни емес романы. Роман парсылық оккупация кезінде армян халқының қыналыстары туралы айтады. Абовян орыс және армян халықтарының достығын нығайтуды туған жерінің ұлттық, саяси және мәдени жаңаруының кепілі деп есептеді. Алайда, Абовян роман жазған кезде Армениядағы патшалық саясатқа, әсіресе 1836 жылы қабылданған Polozhenie (Ереже) енгізілуіне көңілі тоңды. Бұл Ереже армян католикосының саяси билегін күрт азайтты және 1840 жылы Армян облысын таратып жіберді. Ол "Американың ашылуы" және "Әңгімелер кітабы" сияқты ғылыми және көркем еңбектер жазды. Кеворк Бардакджан Абовянға ризашылық білдіруге көп себеп бар екенін айтса да, оның құрметі "әсіресе кеңес кезеңінде шектен шықты, көптеген лайықты замандастары таңдалған "әкелер" немесе "ұстаздардың" көлеңкесінде қалды", – дейді. Абовянның шығармалары Батыс Армения әдебиетіне, әсіресе оның қалыптасу кезеңінде көп әсер етпеді. Бардакджан сондай-ақ, Абовянның көптеген еңбектері оның өлімінен кейін ондаған жылдар өткен соң жарияланғандықтан, олардың ықпалының көлемі әлі де талқыланып жатқанын атап көрсетеді. Бірақ ол "Арменияның жаралары" романы арқылы қазіргі Шығыс Армения әдебиетінің негізін қалаушы ретінде танылуға лайық. [Абовян] әрбір адамның, тіпті ең төменгі деңгейдегі адамның да, дамуға қабілетті туа біткен күші бар деп сенді. Бұл либералдық көзқарастар мен білім беру жүйесін реформалауға жасаған табанды күш-жігері оны армян элитасынан – дін қызметкерлері мен бай саудагерлерден алшақтатты. Бұл одақ әрқашан прогреске қарағанда керітартпалықты қолдады. Осының салдарынан ол өзін-өзі өлтірген болуы мүмкін, немесе, мойындауға келмейтін ойшыл болғандықтан, патшаның агенттері тарапынан жасырын түрде өлтірілген болуы мүмкін. Оның құрметіне мектептерге, көшелерге, бульварларға және саябақтарға оның есімі берілді.

Сурет

Абовянның портреті – Шаренц атындағы әдебиет және өнер мұражайының ең таңғажайып экспонаттарының бірі. Бұл майға салынған сурет, 1938 жылы Абовянның немерелері мұражайға әкелді. Абовянның ұлы Вардан Кавказға оралғанда, суреттің қатты зақымданғанын көрді. Бірақ Варданның өтінішімен армян суретшісі Геворг Башиньягян портретті жаңартты. Ол тозығы жеткен жиектерін кесіп, қатайтылған қағазға жапсырып, содан кейін жарықтарды сәйкес түстермен толтырды. Портреттің авторы – Дорпат университетінің студенті Людвиг фон Майделл. Ол оны 1830 жылдың күзінде, Абовян 20 немесе 21 жаста болғанда салған. Бұл портрет – Абовянның өмірінде жасалған жалғыз суреті.

Мүсіндер

Ереванда Абовянның екі көрнекті мүсіні тұр. Бірінші мүсіннің идеясы 1908 жылға дейін жетеді, осы кезде Ресей Армениясындағы бір топ армян зиялылары Абовянның қайтыс болғанының 60 жылдығын атап өтуге және мүсін үшін қаржы жинауға шешім қабылдады. Олардың арасында Александр Ширванзаде, Ованес Туманян және Геворг Башинджягян болды. 1910 жылға қарай олар мүсінді тапсыру үшін жеткілікті қаржы жинады. Оны М. Григорян жобалап, Андреас Тер-Манукян 1910-1913 жылдар аралығында Парижде мүсіндеп шығарды. Мүсін биік, гранит тұғырға орнатылған қоладан жасалған. Түсініспеушілік салдарынан мүсін 1925 жылы ғана Ереванға жеткізіліп, 1933 жылы Мәскеу кинотеатрының жанындағы Абовян көшесінде орнатылды, кейін Граздан өзенінің жағасындағы балалар саябағына көшірілді. 1964 жылы ол Канакердегі Абовян үй-музейінің жанындағы тұрақты орнына ие болды. Еревандағы Абовянның екінші мүсіні 1950 жылы Абовян алаңында орнатылды. Биік қола мүсіннің дизайнын Геворг Таманян (Александр Таманянның ұлы) жасап, мүсінін Сурен Степанян мүсіндеді.

Фильм

1948-1984 жылдар аралығында Армян КСР-інде Абовянның өмірі мен еңбектері туралы бес деректі фильм жасалды. 2011 жылы Эстонияда Рихо Вестрик режиссерлік еткен "Араратқа саяхат" (Parrot және Абовянның Арарат тауына жасаған экспедициясы туралы) деректі фильмі түсірілді. Ол 2013 жылы Ереванда өткен "Алтын шабдалы" халықаралық кинофестивалінде көрсетілді.