Хачатур Абовян: Армян әдебиетінің негізін қалаушысы және қайғылы жолы
Khachatur Abovian
Х. Абовян (1809-1848) – армян әдебиетінің негізін қалаушы, жазушы, философ. «Арменияның жаралары» романы арқылы қазіргі армян тілінде жазылған тұңғыш шығарма ретінде танымал.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Армян полиматы және жазушысы (1809–1848?) Хачатур Абовян (; 15 қазан [ескі стиль бойынша 1809 жылғы 15 қазан] 14 сәуір [ескі стиль бойынша 1848 жылғы 14 сәуір] (із-түссіз жоғалған)) – армян полиматы, педагог, ғалым, философ, жазушы, ақын және жаңаруды қолдаушы. 1848 жылы ол таинстволық түрде жоғалып, кейіннен қайтыс болды деп есептелді. Қазіргі армян әдебиетінің әкесі ретінде танылған ол ең әйгілі туындысы – «Арменияның жаралары» романымен есімдеріне іңкәр болды. 1841 жылы жазылып, 1858 жылы жарық көрген бұл роман – классикалық армян тілі емес, Ереван диалектіне негізделген қазіргі армян тілінде жарық көрген тұңғыш роман. Абовян армян әдебиеті ғана емес, жалпы армян тарихындағы маңызды тұлғалардың бірі саналады. Абовянның Батыс армян әдебиетіне әсері, әсіресе қалыптасу кезеңінде, Шығыс армян әдебиетіндегіден кем болды.
Armenian polymath and writer (1809–1848?) Khachatur Abovian (; df=yes October 15 [O. S. 1809 October 15]df=yes April 14 [O. S. 1848 April 14] (disappeared)) was an Armenian polymath, educator, scientist, philosopher, writer, poet and an advocate of modernization. He mysteriously vanished in 1848 and was eventually presumed dead. Reputed as the father of modern Armenian literature, he is best remembered for his novel Wounds of Armenia. Written in 1841 and published posthumously in 1858, it was the first novel published in the Modern Armenian language, based on the Yerevan dialect instead of Classical Armenian. Abovian is regarded as one of the foremost figures not just in Armenian literature, but Armenian history at large. Abovian's influence on Western Armenian literature was not as strong as it was on Eastern Armenian, particularly in its formative years.
Ерте өмір және мансап
Абовян 1809 жылы Қажар Иранының бір бөлігі болған, ал қазір Ереван қаласының ауданына кіретін Қанакер ауылында дүниеге келген. Абовянның отбасы Гулистаннан шыққан Мелик-Беглярян әулетінің ұрпақтары еді, ол Таулы Қарабақ аймағында билік еткен бес армян әулетінің бірі. Абовян отбасы Қанакерде танутер (мұрагерлік иелік) лауазымын атқарды; Абовянның көкесі Қанакердің соңғы танутері болды. Оның тәтесі 1828 жылы Ресейдің Ереванды қосып алған кезде Ереванның соңғы мелигі Сахақ Агамалянның әйелі болған. Оның әлеуметтік тегі мен руы оған ерте жасынан халқына деген жауапкершілік сезімін ұқтырды. Грибоедовтің "Тифлиские ведомости" газеті Абовян туралы алғашқы мақаланы жариялаған басылым болды.
Abovian was born in 1809 in the village of Kanaker, then part of Qajar Iran, and now a district of Yerevan, Armenia. Abovian's family were descendants of the Մելիք Բեգլարյաններ melik family in Gulistan, one of five Armenian families who ruled around the current day region of Nagorno Karabakh. The Abovian family held the position of tanuter (a hereditary lordship) in Kanaker; Abovian's uncle was the last tanuter of Kanaker. His aunt was the wife of Sahak Aghamalian, the last melik of Yerevan at the time of the Russian annexation in 1828. His social origins and descent imbued him at an early age with a sense of responsibility to his people. Griboyedov's weekly Tifliskiye Vedemosti became the first paper to publish an article on Abovian.
Араратты жаулап алу
Абовянның өміріндегі шешуші кезең 1829 жылдың қыркүйегінде Ливониядағы (қазіргі Тарту, Эстония) Дорпат университетінің физика профессоры Фридрих Пароттың Арменияға келгені болды. Парот Арменияға геологиялық зерттеулер жүргізу үшін Арарат тауына шығу мақсатымен келді және экспедиция үшін жергілікті жетекші мен аудармашы қажет болды. Католикос осы міндеттерді Абовянға тапсырды. Абовян мен Парот Аракс өзенін кешіп, Сурмали ауданына өтіп, Арараттың солтүстік беткейінде, теңіз деңгейінен 4000 фут (1219 м) биіктікте орналасқан Ахури атты армян ауылына бет алды. Тифлис тұрғыны Харутюн Аламдарянның кеңесімен олар 6375 фут (1943 м) биіктіктегі Әйгілі Хакоб монастырында базалық лагерь құрды. Абовян 1840 жылдың мамыр айында болған құрылысқа дейін Ахури мен монастырға соңғы саяхат жасағандардың бірі болды, сол құрылыс екеуін де толығымен жерге көмді. Абовян мұздың ішінде ойыс жасап, солтүстікке қараған ағаштан жасалған айқыш орнатты. Абовян таудан мұздың бір бөлігін алып, оны судың қасиетті екенін есептеп, бөтелкеге салып төменге әкеп түсті. 8 қарашада Парот пен Абовян Кіші Араратқа көтерілді. Бірнеше жыл өткен соң, 1845 жылы неміс минералогі Отто Вильгельм Герман фон Абих Абовянмен бірге Араратқа көтерілді. Абовянның үшінші және соңғы Араратқа көтерілуі 1846 жылы ағылшын Генри Денби Сеймурмен бірге болды. Ол университетке қосымша дайындықсыз тікелей қабылданды және 3 қыркүйек 1830 жылдан 18 қаңтар 1836 жылға дейін Философия факультетінің Филологиялық-тарихи бөлімінде оқыды. Дорпаттағы (қазіргі Тарту, Эстония) жылдар Абовян үшін өте жемісті болды, ол әлеуметтік және табиғи ғылымдарды, еуропалық әдебиет пен философияны оқыды және неміс, орыс, француз және латын тілдерін меңгерді. Сонымен қатар, Абовян сол кездегі еуропалық зиялылармен көптеген байланыстар орнатты. Университетте ол Николай Карамзиннің ұлдарымен дос болды, олармен бірге оқыды. 1834 жылы Абовян Санкт-Петербургте туысы Марияға (мелик Сахак Агамалианның қызы) барды, ол кейіннен грузин князі Александрға үйленді. Бітіру алдында Абовян анасы Такухидің қайтыс болғанын естіді. Абовянның күш-жігері армян дін қызметкерлері мен патша шенеуніктері тарапынан наразылық пен жаулыққа тап болды, бұл негізінен мектеп жүйесіндегі догматизм мен формализмге қарсылығынан туындады. Абовян Тифлис уезі мектебінің инспекторы болып тағайындалды және 1839 жылы Эмилия Лузе (1870 жылы қайтыс болды) есімді неміс әйеліне үйленді. 1843 жылы мектептен босатылып, Ереван уезінің бөлімшелік мектебіне ауыстырылды, онда ол әріптестері мен дін қызметкерлері тарапынан бейжайлық пен қарсылыққа тап болды. Шілдеде Абовян Вагнермен бірге Армениядағы Арагац тауына алғашқы тіркелген шығуға қатысты. Тамызда Абовян неміс бароны Август фон Хакштаузенді провинция бойынша сүйемелдеді. Олар Канакердегі Абовян отбасының үйіне барып, Көк мешітте қызметке қатысты. Олар езидтердің лагеріне де барды, онда басшысы Тимур Ағамен кездесіп, граф Паскевичтің күзетші жасағының аттысымен әңгімелесті. Ол Армениядағы езидтер қауымының сенімді досы болды, ал 1844 жылы Кавказ вице-королі Михаил Семенович Воронцов ұйымдастырған Тбилисидегі банкеттен оралған басшысы зәулім сыйлықтармен келгенде, ол тайпалық той ұйымдастырды және Абовян шақырылды.
The turning point in Abovian's life was the arrival of Friedrich Parrot in Armenia in September 1829, a professor of physics from the University of Dorpat in Livonia (in present day Tartu, Estonia). Parrot traveled to Armenia to climb Mount Ararat to conduct geological studies and required a local guide and a translator for the expedition. The Catholicos assigned Abovian to these tasks. Abovian and Parrot crossed the Arax River into the district of Surmali and headed to the Armenian village of Akhuri situated on the northern slope of Ararat 4000 feet (1219 m) above sea level. Following the advice of Harutiun Alamdarian of Tiflis, they set up base camp at the Monastery of St. Hakob some 2400 feet (732 m) higher, at an elevation of 6375 feet (1943 m). Abovian was one of the last travelers to visit Akhuri and the monastery before a disastrous earthquake completely buried both in May 1840. Abovian dug a hole in the ice and erected a wooden cross facing north. Abovian picked up a chunk of ice from the summit and carried it down with him in a bottle, considering the water holy. On 8 November, Parrot and Abovian climbed up Lesser Ararat. Years later, in 1845, the German mineralogist Otto Wilhelm Hermann von Abich climbed Ararat with Abovian. Abovian's third and last ascent of Ararat was with the Englishman Henry Danby Seymour in 1846. He entered the university directly without additional preparation and studied in the Faculty of Philosophy of the Philological Historical Department from 3 September 1830 to 18 January 1836. The years in Dorpat (present day Tartu, Estonia) were very fruitful for Abovian who studied social and natural sciences, European literature and philosophy, and mastered German, Russian, French and Latin. In addition, Abovian established numerous contacts with European intellectuals of the time. At the university he became friends with the sons of Nikolay Karamzin who studied with him. In 1834 Abovian visited his cousin Maria (daughter of melik Sahak Aghamalian) in Saint Petersburg, who then married to the Georgian prince Alexander. Prior to graduation, Abovian learned that his mother Takuhi had died. Abovian's efforts were thwarted as he faced a growing and hostile reaction from the Armenian clergy as well as Tsarist officials, largely stemming from his opposition to dogmatism and formalism in the school system. Abovian was appointed as the supervisor of the Tiflis uyezd school and married a German woman named Emilia Looze (died 1870) in 1839. He was dismissed from the school in 1843 and was transferred to the subdivisional uyezd school in Yerevan where he encountered apathy and antagonism from his colleagues and the clergy. In July Abovian also accompanied Wagner on the first recorded ascent of Mount Aragats in Armenia. In August, Abovian escorted the German Baron August von Haxthausen around the province. They visited the Abovian family home in Kanaker and attended a service at the Blue Mosque. They also visited a Yazidi encampment where they met the chief Timur Aga and exchanged pleasantries with a rider from Count Paskevich's guard. He became a trusted friend of the Yazidi community in Armenia, and when the chief returned with lavish gifts from a banquet in Tiflis organised by the viceroy of the Caucasus Mikhail Semyonovich Vorontsov in 1844, he organised a tribal feast and Abovian was invited to attend.
Жазбалар
Абовиан роман, әңгімелер, суреттемелер, пьесалар, ғылыми және көркем туындылар, өлеңдер мен нақылдар жазды. Ол балаларға арналған әдебиет құраған алғашқы армян жазушысы.
Abovian wrote novels, stories, descriptions, plays, scientific and artistic compositions, verses and fables. He was the first Armenian writer to compose literature for children.
Арменияның жаралары
"Арменияның жаралары" (1841 жылы жазылған, 1858 жылы алғаш рет басылып шыққан) – армян халқының тағдырына және 1826–1828 жылдардағы орыс-парсы соғысы кезеңіндегі азаттық күресіне арналған алғашқы армян діни емес романы. Роман парсылық оккупация кезінде армян халқының қыналыстары туралы айтады. Абовян орыс және армян халықтарының достығын нығайтуды туған жерінің ұлттық, саяси және мәдени жаңаруының кепілі деп есептеді. Алайда, Абовян роман жазған кезде Армениядағы патшалық саясатқа, әсіресе 1836 жылы қабылданған Polozhenie (Ереже) енгізілуіне көңілі тоңды. Бұл Ереже армян католикосының саяси билегін күрт азайтты және 1840 жылы Армян облысын таратып жіберді. Ол "Американың ашылуы" және "Әңгімелер кітабы" сияқты ғылыми және көркем еңбектер жазды. Кеворк Бардакджан Абовянға ризашылық білдіруге көп себеп бар екенін айтса да, оның құрметі "әсіресе кеңес кезеңінде шектен шықты, көптеген лайықты замандастары таңдалған "әкелер" немесе "ұстаздардың" көлеңкесінде қалды", – дейді. Абовянның шығармалары Батыс Армения әдебиетіне, әсіресе оның қалыптасу кезеңінде көп әсер етпеді. Бардакджан сондай-ақ, Абовянның көптеген еңбектері оның өлімінен кейін ондаған жылдар өткен соң жарияланғандықтан, олардың ықпалының көлемі әлі де талқыланып жатқанын атап көрсетеді. Бірақ ол "Арменияның жаралары" романы арқылы қазіргі Шығыс Армения әдебиетінің негізін қалаушы ретінде танылуға лайық. [Абовян] әрбір адамның, тіпті ең төменгі деңгейдегі адамның да, дамуға қабілетті туа біткен күші бар деп сенді. Бұл либералдық көзқарастар мен білім беру жүйесін реформалауға жасаған табанды күш-жігері оны армян элитасынан – дін қызметкерлері мен бай саудагерлерден алшақтатты. Бұл одақ әрқашан прогреске қарағанда керітартпалықты қолдады. Осының салдарынан ол өзін-өзі өлтірген болуы мүмкін, немесе, мойындауға келмейтін ойшыл болғандықтан, патшаның агенттері тарапынан жасырын түрде өлтірілген болуы мүмкін. Оның құрметіне мектептерге, көшелерге, бульварларға және саябақтарға оның есімі берілді.
The historical novel Wounds of Armenia (written in 1841, first published in 1858) was the first Armenian secular novel dedicated to the fate of the Armenian people and its struggle for liberation in the period of Russo Persian war of 1826–1828. The novel dealt with the suffering of Armenians under Persian occupation. Abovian saw in strengthening of the friendship of Russian and Armenian peoples a guarantee of the national, political and cultural revival of his native lands. However, when Abovian wrote the novel he was already disillusioned with Tsarist policies in Armenia, particularly with the implementation of Polozhenie (Statute) in 1836 which greatly reduced the political power of the Armenian Catholicos and the abolishment of the Armenian Oblast in 1840. He wrote scientific and artistic non fiction works such as the Discovery of America and Book of Stories. Kevork Bardakjian argues that, while there is much reason for praise of Abovian, his veneration "was carried to extremes, especially during the Soviet years, leaving many worthy contemporaries in the shadow of the chosen 'fathers' or 'masters.'" Abovian's work had little influence on Western Armenian literature, particularly in its formative years. Bardakjian also suggests that the extent of the influence of Abovian's work, much of which was published decades after his death, is still open to debate. but that he merits recognition as the founder of modern Eastern Armenian literature for his novel Wounds of Armenia. [Abovian] believed that every person, even the lowest, has inherent powers capable of development. These liberal views, together with his persistent efforts to reform the education system, alienated him from the Armenian establishment—the clergy and the wealthy merchants: an alliance that has always been on the side of reaction rather than progress. As a result, he may have committed suicide, or, as a thinker impossible to muzzle, he may have been secretly assassinated by agents of the Czar. Schools, streets, boulevards and parks were named after him.
Сурет
Абовянның портреті – Шаренц атындағы әдебиет және өнер мұражайының ең таңғажайып экспонаттарының бірі. Бұл майға салынған сурет, 1938 жылы Абовянның немерелері мұражайға әкелді. Абовянның ұлы Вардан Кавказға оралғанда, суреттің қатты зақымданғанын көрді. Бірақ Варданның өтінішімен армян суретшісі Геворг Башиньягян портретті жаңартты. Ол тозығы жеткен жиектерін кесіп, қатайтылған қағазға жапсырып, содан кейін жарықтарды сәйкес түстермен толтырды. Портреттің авторы – Дорпат университетінің студенті Людвиг фон Майделл. Ол оны 1830 жылдың күзінде, Абовян 20 немесе 21 жаста болғанда салған. Бұл портрет – Абовянның өмірінде жасалған жалғыз суреті.
Abovian's portrait is one of the most exceptional exhibits of the Museum of Literature and Arts after Charents. It is an oil painting with a size of by In 1938 Abovian's grandsons brought it to the museum. When Abovian's son Vardan returned to the Caucasus, he found the painting in a badly deteriorated condition. But by Vardan's request Armenian painter Gevorg Bashinjagyan restored the portrait. He cut worn out edges, glued it to a hard paper and then filled the cracks with corresponding colours. The painter of the portrait was Ludwig von Maydell, from Dorpat University. He painted it in the fall of 1830, when Abovian was only 20 or 21 years old. This portrait is the only painting of Abovian made during his lifetime.
Мүсіндер
Ереванда Абовянның екі көрнекті мүсіні тұр. Бірінші мүсіннің идеясы 1908 жылға дейін жетеді, осы кезде Ресей Армениясындағы бір топ армян зиялылары Абовянның қайтыс болғанының 60 жылдығын атап өтуге және мүсін үшін қаржы жинауға шешім қабылдады. Олардың арасында Александр Ширванзаде, Ованес Туманян және Геворг Башинджягян болды. 1910 жылға қарай олар мүсінді тапсыру үшін жеткілікті қаржы жинады. Оны М. Григорян жобалап, Андреас Тер-Манукян 1910-1913 жылдар аралығында Парижде мүсіндеп шығарды. Мүсін биік, гранит тұғырға орнатылған қоладан жасалған. Түсініспеушілік салдарынан мүсін 1925 жылы ғана Ереванға жеткізіліп, 1933 жылы Мәскеу кинотеатрының жанындағы Абовян көшесінде орнатылды, кейін Граздан өзенінің жағасындағы балалар саябағына көшірілді. 1964 жылы ол Канакердегі Абовян үй-музейінің жанындағы тұрақты орнына ие болды. Еревандағы Абовянның екінші мүсіні 1950 жылы Абовян алаңында орнатылды. Биік қола мүсіннің дизайнын Геворг Таманян (Александр Таманянның ұлы) жасап, мүсінін Сурен Степанян мүсіндеді.
Two prominent statues of Abovian stand in Yerevan. The concept of the first statue dates back to 1908 when a number of Armenian intellectuals in Russian Armenia decided to commemorate the 60th anniversary of Abovian's disappearance and raise funds for a statue. These included Alexander Shirvanzade, Hovhannes Tumanyan and Gevorg Bashinjagyan. By 1910 they had collected enough funds to order the statue. It was designed by M. Grigoryan and sculpted by Andreas Ter Manukyan in Paris between 1910 and 1913. The statue is high and made of bronze on a granite pedestal. As a result of a misunderstanding the statue was only delivered to Yerevan in 1925 and first erected on Abovian Street by the site of the Moscow Cinema in 1933 and then moved to the children's park on the banks of the Hrazdan River. In 1964, it found its permanent home by the Abovian house museum in Kanaker. The second statue of Abovian in Yerevan was erected in Abovian square in 1950. The high bronze statue was designed by Gevorg Tamanian (son of Alexander Tamanian) and sculpted by Suren Stepanyan.
Фильм
1948-1984 жылдар аралығында Армян КСР-інде Абовянның өмірі мен еңбектері туралы бес деректі фильм жасалды. 2011 жылы Эстонияда Рихо Вестрик режиссерлік еткен "Араратқа саяхат" (Parrot және Абовянның Арарат тауына жасаған экспедициясы туралы) деректі фильмі түсірілді. Ол 2013 жылы Ереванда өткен "Алтын шабдалы" халықаралық кинофестивалінде көрсетілді.
Between 1948 and 1984, five documentary films were produced in the Armenian SSR about the life and work of Abovian. In 2011, the documentary film Journey to Ararat on Parrot and Abovian's expedition to Mount Ararat was produced in Estonia by filmmaker Riho Västrik. It was screened at the Golden Apricot International Film Festival in Yerevan in 2013.