Кіріспе

Жылқыларда аурулар

Жылқы репродуктивті жоғалту синдромы (ЖРЖС) – жылқылардың түсік тастауынан және барлық тұқымдар, жыныстар мен жастағы жылқыларда кездесетін үш репродуктивті емес синдромнан тұратын синдром. ЖРЖС алғаш рет АҚШ-тың Кентукки штатында 2001 жылдың 5 мамырына таман үш апта ішінде байқалды, онда Кентуккидегі жүкті биелердің шамамен 20-30% түсік тастады. Алғашқы жұқпалы себеп тез арада жоққа шығарылды және кандидат токсинді іздеу басталды. Түсік тудыратын токсиндер анықталмады. 2001 жылдың көктемінде Кентукки штатында шығыс шатырлы күлдіршіндердің (ШШК) өте көп таралуы байқалды. Эпидемиологиялық зерттеулер ШШК-нің ЖРЖС-мен байланысты екенін көрсетті. 2002 жылдың көктемінде ШШК Кентуккиге қайтып келгенде, жылқының күлдіршіндерге ұшырауы түсік тудыруға алып келгені дереу анықталды. Зерттеулердің бағыты ШШК-нің түсік тудыру механизміне ауыстырылды. 2002 жылы жүргізілген тәжірибелерде ШШК-нің кешкі түсік тудыру жылдамдығын қарастырғанда, плацента/ұрықтағы бактериялық инфекциялардың басты себепші рөлі анықталды. Содан кейін, күлдіршіндерге ұшырау плацента/ұрықтың бактериялық инфекциясын, сондай-ақ увеит және перикардит жағдайларын қалай тудыратыны сұрағы туды. ШШК-нің қылшықтарының (сета) тікенді табиғатын қарастырғанда, тікенді сетальді фрагменттердің ішек қан тамырларына енуі тікенді сетальді фрагменттер мен олармен байланысты бактериялық ластанушыларды ішек қан тамырларына (септикалық енуші сета) енгізетіндігі көрсетілді. Бұл материалдарды жүрек соққысынан кейін тарату осы материалдарды организмнің барлық тіндеріне жеткізеді (септикалық енетін сетальді эмболия). Жүрек соққысының шамамен 15% кешкі ұрыққа жетеді, осы кезде септикалық тікенді сетальді фрагменттер иммундық жауап бермейтін плацента тіндеріне енуге мүмкіндік алады. Бактериялардың көбеюі тежелмейді және кешкі ұрық тез арада түсік тасталады. Ұқсас оқиғалар ерте мерзімдегі ұрықта да болады, бірақ жүрек соққысының салыстырмалы түрде кіші бөлігін алатын әлдеқайда кіші нысана ретінде ерте мерзімдегі ұрық кездейсоқ таралатын сетальді фрагментке ұшырау ықтималдығы төмен. Бұл ЖРЖС патогенезі моделі алғаш рет 2002 жылы ұсынылғаннан бері, басқа да күлдіршіндермен байланысты түсік синдромдары анықталды, ең бастысы – Австралиядағы жылқы амниониті мен ұрықтың жоғалуы, және соңғы кезде, Батыс Сахарадағы түйе шаруалары арасында жүкті түйелердің күлдіршіндер жеуі мен түсік тастауы арасындағы ұзақ уақыттан бері танылған байланыс.

Тарих

МРЛС-ке айналған жағдайды 2001 жылдың 26 сәуірінде Лексингтон (Кентукки штаты) қаласындағы дәрігер Томас Риддл алғаш рет байқады. Ол жынысын анықтау үшін ультрадыбыспен тексерген 60 күндік ұрықтардың арасында жоғары есімдік жануарлардың ерте ұрықтық өлімін анықтады. Бұл ерте ұрықтық жоғалтулар көп ұзамай көптеген ерте және кеш ұрықтық жоғалтулар тізбесімен, ал кейінірек анықталғанда, барлық жастағы және жыныстағы жылқыларда перикардит, бір жақты увеит және энцефалит синдромдарының салыстырмалы түрде аз санымен ұсылды. Ұрықтан айырылған жануарлардың саны көп болды. 2001 жылдың 1 мамырына дейінгі үш апта ішінде Кентукки штатының жүкті биелерінің 20-30% түсік жасады. 2001 жылдың көктемінде туған төлдердің шамамен 2000-ы жоғалды, бұл ерте ұрықтық жоғалтулар (EFL) деп аталды. 2000 жылдың көктемінде туған, кейін шала тууға жақын болған төлдердің кем дегенде 600-ы жоғалды, бұл кеш ұрықтық жоғалтулар (LFL) деп аталды. Осы үлкен репродуктивтік жоғалтуларға байланысты синдром биелердің репродуктивтік жоғалту синдромы (MRLS) деп аталды. MRLS төрт синдромды қамтиды деп анықталды: (1) EFL, (2) LFL, (3) ерекше бір жақты увеит және (4) перикардит синдромы. Қосастырылған энцефалит синдромы бастапқы анықтамаға енбеді. Аномальды перикардит жағдайлары және ерекше бір көзді увеит жағдайлары барлық жастағы, тұқымдағы және жыныстағы жылқыларда байқалды, жүктіліктің кез келген кезеңіне тәуелсіз және ерте және кеш ұрықтық жоғалту синдромдарымен бір уақытта болды. Сондықтан, MRLS бастапқыда жүктілікке байланысты синдром емес екені анық болды. 2001 жылғы MRLS маусымы үшін Кентукки және жарыс индустриясының жалпы экономикалық шығындары 336–500 миллион долларға бағаланды. 2001 жылдың мамыр айында MRLS синдромымен бірге Кентукки штатында шығыс шатырлық күлдіршіндердің (ETC) өте көп таралуы байқалды. Кентукки университеті бастаған кең ауқымды және көп қырлы зерттеу аясында доктор Роберта Двайер және оның әріптестері жүргізген қатаң эпидемиологиялық зерттеу MRLS пен күлдіршіннің болуы арасындағы байланысты тез растады. Дегенмен, күлдіршіннің MRLS-тың себебі екенін ғылыми тұрғыдан дәлелдеу және олардың жылқыға қалай әсер ететінінің болжамды механизмі әлі анықталған жоқ.

Клиникалық белгілері

МДҚС бастапқыда төрт синдроммен сипатталды: (1) ЭЖҰ, (2) ЛЖҰ және репродуктивті емес синдромдар, (3) бір жақты увеит, (4) перикардит, кейін (5) Актенобацилл энцефалиті. МДҚС барлық тұқымдар мен жастағы биелерде байқалды. Жүктіліктің алғашқы және соңғы триместрінде ерте және кеш ұрық жоғалуы байқалды. ЭЖҰ кезінде ауру биелердің клиникалық белгілері еріндерден шыққан ірің тәрізді сұйықтық және ұрық қабығының еріндерден шығып тұруын қамтиды, себебі ұрықтар аналық безде немесе ерінде орналасқан. ЭЖҰ-ға бір-екі күн қалғанда бірнеше биеде жеңіл колика белгілері, іштің ауырғаны немесе төмен температура байқалды. Аборттан кейін бір апта ішінде тексерілген кезде жатырдың орташадан ауырға дейінгі қабынуы байқалды. Ультрадыбыстық зерттеулер өлі ұрықтарды немесе жүрек соғысы баяу, қозғалыссыз тірі ұрықтарды анықтады. Тірі және өлі ұрықтардың барлығы бұлтты ұрық суымен қоршалған. ЛЖҰ-ның клиникалық белгілері жарылғыш босану, дистоция, тұрып босану, плацентаның ертерек ажырауы, өлі туған немесе әлсіз босанған төлдер болды. Плаценталардың әдеттегі қара қызғылт қоңыр түсіне қарағанда, ашық қоңыр реңкті түсі бар екені байқалды. Омыртқа бағаны тік ұстаушылар (сеталар) қалың, түгі жоқ, сарғыш және қабынулы болды. Көбінесе әлсіз төлдер өздігінен тыныс ала алмай, оларды қайта тірілту қажет болды. Сондай-ақ, бұл төлдердің сусызданып, гипотермияға ұшырап, жүрек соғысы мен тыныс алуы бұзылып кеткені байқалды. Бұл төлдердің көпшілігі төрт күннен кейін тірі қалмады. 2002 жылдың сәуір айының соңында Кентукки штатының орталығына оралғанда, олардың ерте және кеш ұрық жоғалуына себеп болатыны анықталды. 2002 жылы зерттеушілердің назарын Бразилияның аса улы Lonomia obliqua сеталары мен оның ферменттік фибринолизин токсині тартып алды. Белгілі бір сетальді токсиндерге негізделген кеміргіштің қорғаныс механизмі ішектегі цианид мазмұнына негізделген қорғаныстан гөрі биологиялық тұрғыдан көбірек мағыналы болды. Ең бастысы, егер ЭЖҰ аборттары фермент немесе токсинге байланысты болса, биелерді токсинге қарсы вакцинациялау мүмкін болуы керек, бұл Lonomia токсиніне қатысты бұрыннан зерттелген тәсіл. 2002 жылдың маусым айында бұл ЭЖҰ ферменттік сетальді токсин гипотезасының тұжырымдамасы Кентукки университетінің ЗИМ кеңсесінде зияткерлік меншік (ЗИМ) ретінде тіркелді, онда ЭЖҰ-ға қарсы аборттық токсин вакцинасын жасау ұсынылды. Осы бастамалардан кейін 2002 жылы ЭЖҰ қайтадан қолжетімді болған кезде жүкті тышқандардағы бірқатар эксперименттер жүкті тышқандарды МДҚС зертханалық моделі ретінде пайдалануды бағалауға және сүзгіленетін ақуыздық ЭЖҰ токсині үшін тәжірибелік қолдауды әзірлеуге бағытталған. Бұл тәжірибелер тұтас ЭЖҰ сеталары тышқанда ұрық резорбциясын тудыратын көрінді, бірақ мұздатылған ЭЖҰ сеталары мен ЭЖҰ сетальдық сүзгілері тышқанда ұрық резорбциясын тудырмады.

Әрекет ету механизмі

Септиктік енуші сетальдық эмболия (SPSE) гипотезасы – МДСК-ға (миелодиспластикалық синдромға) әкелетін ЭТК (энтеротоксигендік колибактерия) әсерінің ең ықтимал механизмі. SPSE биологияда немесе медицинада бұрын-соңды болмаған мүлдем жаңа гипотеза саналады. Одан кейін ішек қан тамырларына тікенекті ЭТК сетальді фрагменттердің енуі, содан кейін жүрек шығысынан кейін жүйелік таралуы (SPSE), одан кейін осы бөлінген фрагменттердің иммундық жауаптары төмен ұлпаларға – яғни, ерте және кеш мерзімдегі ұрыққа, көзге және жүрекке/перикардтық кеңістікке/сұйықтыққа енуі, содан кейін иммундық жауаптары төмен ұлпадағы бактериялық көбею (ұрық, көз, перикардтық сұйықтық) – барлық төрт МДСК синдромын, оның ішінде ең алдымен бірегей және бұрын-соңды болмаған бір көздің зақымдануларын сандық тұрғыдан түсіндіреді және механикалық тұрғыдан байланыстырады. Бұл ықтималдық модельде нақты таралатын сетальдық фрагменттердің саны күн сайын ондағанға дейін аз деп есептеледі, бірақ иммундық қорғанысы нашар тінде сетальдық фрагмент енген клиникалық байқалатын жағымсыз оқиғаның ықтималдығы 1.0-ге жақын деп есептеледі, бұл көптеген EFL (ерте ұрықтық өлім) және LFL (кеш ұрықтық өлім) оқиғаларына және МДСК-нің сирек кездесетін, бірақ негізінен бірегей бір көз оқиғаларына әкеледі. Ауру тіндеріндегі иммундық реакцияның нашарлауы SPSE гипотезасының ажырамас бөлігі болып табылады. ЭТК/МДСК кезінде Кентукки штатының орталық бөлігіндегі барлық жылқыларда пайда болған иммундық қабілетті тіндерге бактерияларды тарататын ЭТК сетальді фрагменттер клиникалық жауаптарды тудырмайды. Алайда ұрықтың иммундық қорғанысы нашар екені белгілі, сонымен қатар көз, сондай-ақ перикард сұйықтығы сияқты клеткадан тыс тін сұйықтықтары да иммундық қорғанысы нашар, яғни МДСК клиникалық зақымданулары байқалған төрт тін. Репродуктивті жоғалту оқиғаларымен бір уақытта, бірақ барлық жынысты және жас аралығындағы жылқыларда пайда болған перикардтық және бір көз оқиғалары МДСК факторының МДСК репродуктивті оқиғалар кезінде барлық орталық Кентукки жылқыларының "өткесін" білдірді. Алайда, ең көп, аса маңызды және коммерциялық маңызы бар оқиғалар тек жүкті есектерде байқалды. МДСК оқиғасының ықтималдығы, басқа жағдайлардың бәрі бірдей болған жағдайда, аталған тінге жеткізілген жүрек шығынының үлесіне тікелей байланысты. Бұл жоғары дозадағы LFL оқиғаларының өте тез (36 сағат) басталуын, EFL оқиғаларының басталуының әлдеқайда баяу болуын түсіндіреді, себебі жүрек шығынының үлесі ерте мерзімдегі ұрыққа кетеді. Бір көзге жүретін жүрек шығынының үлесі өте аз, бұл ерекше бір көз оқиғаларының өте аз жиілігін (Кентукки штатының орталығында 60 000 жылқы көзіне бір) көрсетеді. Шын мәнінде, бір көзге қатысты оқиғалардың жиілігіне сүйене отырып, күнделікті ондаған циркуляциялық сетальдық фрагменттердің нақты саны туралы бағалаулар жүргізілді, олардың аз саны ЭТК МДСК жылқыларында клиникалық белгілердің жоқтығын және МДСК есектерінің қан ағынынан бактерияларды өсіру қиындығын түсіндіреді. 2003 жылдың күзінде AFT талдауының алдын ала жариялану жобасын алған әріптестер ЭТК дозаланған шошқаларға некропсия жүргізді. Олар бұл шошқалардың ішектегі микрогрануломалардың көптігін байқады, олардың әрқайсысында ЭТК сетальді фрагмент бар. Осы зерттеулер туралы айғай-шуларды доктор Терри Фицджеральдпен талқылап, ол бұрын ЭТК-мен тәжірибе жүргізген әріптестері ЭТК дозасын алған тышқандарда осындай ішек микрогрануломаларын байқағанын атап өтті және екінші қағазға енгізу үшін осындай тышқан ішегінің ЭТК сетальді микрогранулома слайдтарының H және E бөлімдерін бөлісті. SPSE гипотезасына ЭТК септиктік енетін сетальдық бөлшектерінің ішектік әсерінің бір логикалық нәтижесі ретінде ішектің енуі мен өлімге әкелетін перитонит кірді. Ішек жолдарының барлық тірі иелері эволюциялық жағынан жақсы дамыған және тиімді қорғаныспен, мысалы, ЭТК сеталь фрагменттері мен/немесе оларға тең құрылымдарға ішек әсерінен қорғаныспен қамтамасыз етіледі деп болжауға болады. Қорғаныс механизмінің толықтай жүйелі және логикалық сипаты – түйісуші тінге енетін фрагментті капсулалау, осылайша фрагмент қозғалысын қозғайтын тіннің қозғалысы тиімді түрде азайтылады және фрагменттің перистальтикаға негізделген көшірілуі болдырмайды. AFT моделі, бастапқыда механикалық ақауларды сипаттау үшін әзірленген болса да, биологиялық және медициналық жағдайларға жиі қолданылады. Токсикологиялық модельдердің көпшілігінде әсер токсиннің концентрациясына немесе зиянның мөлшеріне пропорционалды. Алайда, AFT моделінде әсер (аборт) және әсерге жету уақыты концентрацияға тәуелді. Бұл статистикалық модель МДСК деректеріне сәйкес келді, жүктіліктердің жоғары дозадағы ЭТК-де жылдам және жиірек болатынын көрсетті, ал төмен дозадағы ЭТК-де аборттардың басталуы кешіктірілді және аборттардың жиілігі төмен болды. Осы кеңеске сүйене отырып, ұсынылған гусеницаны әкімшілік ету тәжірибелері жүргізілді және Австралиядағы гусеницаға байланысты аборт синдромының себебі жергілікті процессиялық гусеница екені анықталды, ол "Жылқы амниониті және ұрықтық жоғалту" деп аталды. Гусеницаға байланысты аборттардың кең таралғандығының тағы бір көрсеткіші Батыс Сахарадан келеді, онда дәстүрлі түйе шаруалары жүкті түйелер гусеницаларға ұшыраса, аборт немесе кешкі МДСК ұрықтарына ұқсас жағдайда туу ықтималдығы жоғары екенін ұзақ уақыттан бері біледі. Батыс Сахарада бұл жағдай "дуда" деп белгілі, ол гусеница үшін жергілікті термин, және гусеницамен байланыс жергілікті Сахара түйе шаруаларының мәдениетінде жақсы түсініледі. Кентуккидегі белгілі бір топтардың гусеницалардың МДСК-ты тудыру теориясын қабылдаудағы қиындықтарын ескере отырып, дәстүрлі түйе шаруасының гусеницаға байланысты аборттар концепциясымен ұзақ уақыттан бері таныс болуы қызықты.

Алдын алу және емдеу

Қара вишня ағашы шығыс шатырлы күлдіршіннің таңдаған қоныс ағашы болғандықтан, алдын алудың бір жолы – жылқы шаруашылықтарының жанындағы ағаштарды алып тастау, бұл МРЛС-ке қатысты алғашқы ұсынымдардың бірі болды. Келесісі, толыққанды дамыған күлдіршіннің жүкті биелердің жанында жерде болатын уақыты қысқа болғандықтан, жүкті биелерді олармен байланыстан аулақ ұстау да тиімді алдын алу шарасы болып табылады. Осы тұрғыда, Кентуккидегі бір жылқы шаруашылығы күлдіршіннің таралу кезеңінде биелерге ауыздық салу арқылы шешім қабылдады, және бұл тәсіл тиімді болды деп хабарланды. МРЛС-ті тиімді емдеуге арналған ешқандай жол көрінбейді. Аборт жасаған биелер бактериялық инфекцияның алдын алу үшін кең спектрлі антибиотиктермен емделеді. МРЛС жұқтырған биелерден туған төлдерге көмекші күтім көрсетіліп, қабыну реакциясын азайту және қан ағымын жақсарту үшін дәрілер беріледі, бірақ ешбір ем тиімді емес, себебі төлдердің көпшілігі көз жұмады. Бір жақты увеитті антибиотиктермен және қабынуға қарсы препараттармен симптомдық түрде емдеу керек.