Қытайдың Бұрынғы Цинь әулетінің императоры Фу Дэннің тарихы

Кіріспе

Фу Дэн (343–394), сыпайылық аты Вэнгао (文高), сондай-ақ, ол қайтыс болғаннан кейін бұрынғы Цинь императоры Гао (前秦高帝) ретінде танылды, Ди тайпасының басқаруындағы Қытайдың бұрынғы Цинь әулетінің императоры болды. Ол 386 жылы Фу Цзянь (Император Сюаньчжао) мен Фу Цзяньның ұлы Фу Пи (Император Айпин) қайтыс болғаннан кейін таққа отырды, тіпті ол олардың алыс туысы болса да, сол кезде бұрынғы Цинь мемлекетінің аумағы көбінесе оның билігіндегі жерге дейін азайған еді. Ол Яо Чан, Кейінгі Цинь императорымен жылдар бойы соғысып, ешкім де толық жеңіске жете алмады. Бірақ 394 жылы Яо Чанның өлімінен кейін ол Кейінгі Циньге шабуыл жасады, бірақ Яо Чанның ұлы және оның жаңадан таққа отырған мұрагері Яо Сингті дұрыс бағаламады, сол себепті Яо Синг оны тұтқынға алып, өлім жазасын берді. Осы жылдың соңында оның ұлы Фу Чонг, оның орнын басып, шайқаста қаза тапты, осымен бұрынғы Цинь әулеті құлады.

Ерте мансап

Фу Денг 343 жылы Фу Чанның ұлы ретінде дүниеге келді. Фу Цзянь 351 жылы бұрынғы Циньді құрғаннан кейін Фу Чанг генерал және округтік басшы болып қызмет етті. Фу Цзяньның қатыгез және ерсілі ұлы Фу Шенг (355–357 жылдары билік еткен) тұсында Фу Чанг өлімге кесілді, бірақ Фу Шенгтің туған інісі Фу Цзянь оны құлатқаннан кейін, ол өлімнен кейін құрметке ие болды. Фу Цзянь Фу Денгтің қабілеттеріне таң қалды, және ол өскенде Фу Денгті астана Чанъаньның округтік судьясы етіп тағайындады. Бірақ кейін, себептері белгісіз қылмыстар үшін, ол Дидаоға (狄道, қазіргі Дингси, Ганьсу) округтік судья болып төмендетілді. 384 жылы бұрынғы Цинь құлап бастағаннан кейін және Фу Цзянь 385 жылы кейінгі Цинь генералы Яо Чанның қолынан қаза тапқаннан кейін Фу Денг генерал Мао Синнің (毛興) бағынысына кірді. Мао Син батыстағы провинцияларды, номиналды түрде бұрынғы Цинь билігінде ұстауға тырысты, бірақ оның әскерлері көптеген шайқастардан шаршап, 386 жылы оны өлтірді де, клан басшысы болған өте ескі генерал Вэй Пингпен (衛平) ауыстырды. Алайда, әскерлер Вэйдің көп нәрсеге жете алмайтындай қарт болғанына көз жеткізіп, оны биліктен алып тастап, Фу Денгті тағайындады. Фу Денг осы оқиғалар туралы Фу Цзяньның ұлы, жаңа император Фу Пиге баяндады, ал Фу Пи оны провинциялық губернатор етіп тағайындады және оны Наньань князі етіп жариялады. Фу Денг пен Яо Чанг арасындағы шайқастар, бұрынғы Вэй Пингтің орнын бастан кейін, құрғақшылық пен ашаршылық кезеңімен бірге жүрді. Фу Денг өлтірілген жауларды «пісірілген тағам» (熟食, shóushí) деп атап, әскерлеріне: «Таңда күресіңдер, кешке ет жейсіздер. Аштықтан неге уайымдау керек?» деді. Әскерлер оның бұйрығын орындап, мәйіттерді жеп, шайқасқа күш жинады. Мұны естіген Яо Чанг ағасы Яо Шуодеге (姚碩德) дереу көмекке шақырды: «Егер келмесең, Фу Денг бізді жеп қояды!» 386 жылдың соңында Фу Пи Цзиньмен шайқаста қаза тапты, ал оның тікелей бақылауындағы аймақ (қазіргі Шанси) және оның шенеуніктері Батыс Ян императоры Муронг Йонгтың қолына өтті. Оның ресми адамы Ку Цян (寇遣) Фу Пидің ұлдары, Бохай князі Фу И және Джибей князі Фу Чанды (Фу Денгтің әкесінен ерекше таңбасы бар) Фу Денгтің иелігіне алып келді. Фу Денг Фу Пи үшін аза тұтқаннан кейін Фу Иді император деп жариялауды ұсынды, бірақ оның бағыныштылары бұрынғы Циньнің жағдайы (Фу Денгтің бақылауындағы аймақтан көп емес) ескі императорды қажет ететінін айтты. Олардың ұсынысымен Фу Денг өзі таққа отырды және Фу Иді тәж мұрагері етіп тағайындады.

Fu Deng was born in 343, to Fu Chang (苻敞), a distant grandnephew of Former Qin's founder Fu Jiàn, while still under Later Zhao rule. After Fu Jiàn founded Former Qin in 351, Fu Chang served as a general and a commandery governor. During the reign of Fu Jiàn's cruel and whimsical son Fu Sheng (r. 355–357), Fu Chang was executed, but he was posthumously honored after Fu Sheng was overthrown by his cousin Fu Jiān. Fu Jiān was impressed by Fu Deng's abilities, and when he grew older, Fu Deng was made the county magistrate of the capital Chang'an. Later, however, for unspecified faults, he was demoted to be the county magistrate for Didao (狄道, in modern Dingxi, Gansu). After Former Qin began to collapse in 384 and Fu Jiān was killed by the Later Qin general Yao Chang in 385, Fu Deng became a subordinate of the general Mao Xing (毛興), who sought to control all of the provinces in the west still nominally under Former Qin rule, but his soldiers became weary from all of the battles and assassinated him in 386, replacing him with Wei Ping (衛平), a very old general who was the head of the clan. However, these soldiers soon became convinced that Wei was too old to accomplish much, and they deposed Wei and replaced him with Fu Deng. Fu Deng submitted a report of these events to Fu Jiān's son Fu Pi, the new emperor, and Fu Pi commissioned him as a provincial governor and created him the Prince of Nan'an. The battles between Fu Deng and Yao Chang after the former replaced Wei Ping coincided with a time of droughts and famines. Fu Deng called the killed enemies shóushí (熟食, "cooked food" or "readied food") and told his soldiers, "Fight in the morning and you will have meat to eat in the evening. Why worry about hunger?" The soldiers followed his order, ate the corpses, and had the force for battles. Hearing this, Yao Chang hurried to call his brother Yao Shuode (姚碩德) for help, saying, "If you do not come, we are going to be eaten off by Fu Deng." Later in 386, Fu Pi died in battle against Jin, and the territory under his direct control (modern Shanxi), as well as his officials, fell into the hands of the Western Yan emperor Murong Yong. His official Kou Qian (寇遣) escorted his sons Fu Yi (苻懿) the Prince of Bohai and Fu Chang (苻昶, note different character than Fu Deng's father) the Prince of Jibei to Fu Deng's domain. Fu Deng, after mourning for Fu Pi, proposed to have Fu Yi declared emperor, but his subordinates all opined that given the state Former Qin was in (down to holding not much more than the territory under Fu Deng's control), the state needed an older emperor; at their suggestion, Fu Deng himself took the throne. He made Fu Yi his crown prince.

Дацзи шайқасынан бұрын

Фу Денг императорлық атақ алғанға дейін Яо Чанмен үздіксіз шайқасты, ал Фу Денг пен Яо Чанның Кейінгі Цинь арасындағы соғыстар Фу Денг бұрынғы Цинь императоры болғаннан кейін одан да күшейді. Фу Денг әскерінде Фу Цзяньға арналған киелі орын (ғибадатхана) құрды және маңызды шешім қабылдаған сайын Фу Цзяньға есеп берді. Ол сонымен қатар шаршы және дөңгелек құрылымдардың шебері деп сипатталды (нақты механизмі толық түсініксіз болғанымен) және бастапқыда Кейінгі Циньге қарсы бірнеше шайқаста жеңіс оді. Сөйтіп, Яо Чан қорқып, өзінің әскерінде Фу Цзяньға арналған киелі орын құрып, Фу Цзяньды өлтіргені үшін кешірім сұрады. Бірақ бұл жеңіске жеткізбеген соң, Яо Чан Фу Цзяньның мүсінінің басын кесіп, Фу Денгке жіберді. Алайда Фу Денгтің Яо Чанға қарсы жеңістері ұзаққа соқпады, және бұрынғы Цинь мен Кейінгі Цинь арасындағы соғыс тоқтап қалды. Осы уақытта Фу Денгтің кемшіліктері байқалды – Кейінгі Циньге айтарлықтай зиян келтіру үшін шешуші қадам жасауға шамасы келмеді. Яо Чан оның шешімсіздігін пайдаланып, Гуанчжун аймағындағы басқа жартылай тәуелсіз генералдарды біртіндеп жойып, өзінің билік базасын нығайтты. 387 жылы Фу Денг Батыс Цинь билеушісі Цыфу Гуоренді Ванчуань князі етіп тағайындады, ал Цыфу Гуорен Фу Денгке номиналды түрде бағынышты екенін көрсетті. 388 жылы Цыфу Гуорен қайтыс болғаннан кейін, оның орнын інісі Цыфу Гангуи басып алды. 388 жылғы жазда Фу И, тәж мұрагері қайтыс болды, ал Фу Денг өзінің ұлы Фу Чонды тәж мұрагері етіп тағайындады. 389 жылғы жазда болған шайқас Фу Денгке ауыр соққы берді. Ол өзінің әйелі, императрица Маомен күзетіп тұрған Дацзиде (大界, қазіргі Сяньян, Шэньси) операциялық базасын құрды, содан кейін Кейінгі Циньнің Пиньлян қаласына шабуыл жасап, оны басып алды. Бірақ Яо Чан Дацзиге күтпеген шабуыл жасап, императрица Мао мен Фу Денгтің ұлдары, Наньань князі Фу Бьян және Бэйхай князі Фу Шанды тұтқындап өлтірді. Фу Денгтің 50 мың адамы тұтқынға алынды.

Even before he took imperial title, Fu Deng battled Yao Chang continuously, and the wars between Fu Deng and Yao Chang's Later Qin intensified after Fu Deng became Former Qin's emperor. Fu Deng set up a shrine to Fu Jiān in his army, and whenever he made a key decision he would report it to Fu Jiān. He was also described as a master of square and circular formations (although the exact mechanism is not understood well), and initially won a number of battles over Later Qin—so much so that Yao Chang, in fear, also set up a shrine dedicated to Fu Jiān in his army, apologizing for his killing of Fu Jiān and requesting forgiveness. However, after that failed to yield victories, Yao Chang cut off the head of the effigy he had made of Fu Jiān and delivered to Fu Deng. But Fu Deng's victories over Yao Chang did not appear to have lasting impact, and the wars between Former Qin and Later Qin became stalemated. Meanwhile, Fu Deng's shortcomings became exposed—an inability to take decisive action to deal heavy damage to Later Qin, and Yao Chang took advantage of his indecisive tendencies to gradually destroy other semi independent generals in the Guanzhong region and consolidate his power base. In 387, Fu Deng created the ruler of Western Qin, Qifu Guoren, the Prince of Wanchuan, and Qifu Guoren accepted, signifying at least nominal submission to Fu Deng. After Qifu Guoren died in 388 and was succeeded by his brother Qifu Gangui, the relationship continued. In summer 388, Fu Yi the Crown Prince died, and Fu Deng created his own son Fu Chong to be the crown prince. In summer 389, a battle would greatly damage Fu Deng. He had set up a base of operations at Dajie (大界, in modern Xianyang, Shaanxi), guarded by his wife Empress Mao, while attacking Later Qin's city of Pingliang and capturing it. Meanwhile, however, Yao Chang made a surprise attack on Dajie, capturing and killing Empress Mao and Fu Deng's sons Fu Bian the Prince of Nan'an and Fu Shang the Prince of Beihai. Some 50,000 of Fu Deng's people were captured.

Өлім

Яо Чан 394 жылдың басында қайтыс болды, оның орнын ұлы Яо Синг басты. Яо Синг Яо Чанның өлімі туралы хабарды жасыруға тырысқанымен, бұл хабар Фу Денге жетті. Фу Денг Яо Чанның өлімі туралы естігеніне өте қуанып, Кейін Циньге қарсы ірі шабуылға дайындалды – ол бауыры Фу Гуанды (苻廣) Юнчэн (雍城, қазіргі Баоджи, Шэньси) бекінісін қорғауға, ал Фу Чонгты Ху Конг қамалының бекінісін қорғауға бұйырды. Бірақ ол әскерінің жеткілікті сумен қамтамасыз етілгеніне көз жеткізбеді. Яо Синг Мавэйде (馬嵬, қазіргі Сианьян, Шэньси) әскерін орналастырып, Фу Денгтің әскері Мавэй маңындағы өзенге жетпеуіне бөгет жасады. Фу Денг әскері судың жетіспеуінен жеңіліске ұшырады. Бұл жеңіліс туралы естіген Фу Гуан мен Фу Чонг ұстап тұрған екі бекінісін тастап кетті, ал Фу Денг оларды қайтарып ала алмады. Ол Пиньлянға, содан кейін тауларға қашып кетті. Өзінің ұлы, Руин князі Фу Цзоңды Цифу Гангуиге жіберді, сондай-ақ қарындасы, Донгпин ханшайымын Цифу Гангуиге ханшайым ретінде берді, осылайша Цифу Гангуиден көмек сұрады. Цифу Гангуи өзінің генералы Цифу Ижоуды (乞伏益州) Фу Денгке көмекке жіберді. Бірақ Фу Денг таудан шығып, Цифу Ижоудың әскеріне қосылғанда, Яо Синг оған шабуыл жасап тұтқынға алды, сосын өлім жазасын берді. Фу Денгтің әскерін таратып, Фу Денгтің Ли ханшайымын өзінің генералы Яо Хуанға (姚晃) берді.