Кіріспе

Джон Абрахамның 1986 жылғы фильмі – авангардты режиссер Джон Абрахамның 1986 жылғы малаялам тіліндегі эксперименталды фильмі. Оқиға жас наксалиттің өлімінен кейін болған оқиғалар төңірегінде өрбиді, оның өлімінен соң достары оның анасы тұратын ауылға барып, жалғыз ұлының қазасы туралы хабарлайды. "Амма Ариян" күрделі фильм деп есептеледі және коммерциялық сәттілігіне ешқандай назар бермей фильм түсіру үшін қаражат жиналған кезде үнді киносындағы ең маңызды тәжірибелердің бірі болды. 1986 жылы шыққаннан бері сыншылар оның сюжетінде көптеген мағыналық қабаттарды таныды. Бұл фильм Британдық кино институтының "Үндінің үздік 10 фильмі" тізіміне енген жалғыз оңтүстік үнді фильмі.

Сюжет

Пүрүшан Делиге кетуге дайындалып, анасына қоштасып, үнемі хат жазуға уәде береді. Солтүстік-шығыс Кераладағы Вайнадтың жұпыс орманды аймағында ол жүрген көлікті полиция тоқтатады, оны жол жиегіндегі ағаштан асылып тұрған өлікті алып кету үшін пайдаланады. Өлген адамның жүзі Пүрүшанға таныс көрінеді. Ол алаңдап, қаза тапқан адамның кім екенін анықтауға құмарланады. Қызының қарсылығына қарамастан, Делиге бару сапарынан бас тартып, жақын достарын іздеуге шығады. Пүрүшан журналист достарымен, дәрігерлермен және соңында «Балеттан» деп лақапталған көне серігімен кездеседі. Сатьяжит қаза тапқан адамның досы, таблашы Хари екенін растайды. Екеуі бірге Кочинде тұратын Харидің анасына хабарласуға шешім қабылдайды. Олар солтүстік Вайнадтың биік тауларынан бастап оңтүстік Кочин портына дейін ұзақ сапарға аттанады. Кожикодтан Бейпур, Кодунгалур, Триссур, Коттапурам, Випин және ақырында Форт-Кочиге бара жатқанда, топ Хариді білетін көптеген аналармен, ұлдарымен және туыстарымен кездеседі, олардың кейбіреулері оны таблашы, ал кейбіреулері Тони, джаз барабаншысы, ал енді біреулері – үнсіз саяси белсенді, полицияның қатыгездігінің құрбаны және жалғыз жүретін адам ретінде білген. Ал басқалары үшін ол есірткіге тәуелді, қайғы-мұңы мен азабын музыкасына батырып алған адам еді. Олардың естеліктері арқылы Харидің шашыраңқы бейнесі ашылады. Сыныптастары Хариді ұяң, әлсіз және шешім қабылдауға қиналатын адам ретінде еске алады. Жұмысшы серіктестері оны мықты қарсылық пен жігерге ие, адал революционер ретінде сипаттайды. Бірақ не болды? Осы жерлердің отаршылдық өткені, олар бізден не алып кетті және не қалдырды, сондай-ақ халықтың наразылықтары мен көтерілістері, аймақтың куәгерлері, олардың батырлары мен құрбандары – бұл ақпарат пен сын ретінде баяндамаға енгізіледі. Джон анасына Хари және оның достары туралы, сондай-ақ олардың аналары туралы оңтүстікке қарай сапар шегу барысындағы әңгімелерін айта келе, Пүрүшан өткен жерлерде болған сыныптық күрес, студенттік наразылықтар мен жұмысшы одақтарының қақтығыстары арқылы аймақтың тарихын қайта жасайды. Медициналық білімді коммерцияландыруға қарсы медициналық студенттердің наразылығынан бастап, Коттапурамдағы көмір шахтасында жұмысшылардың жалақысы мен адамдық қадір-қасиеті үшін күресте екі аяғынан айырылған Қарупуссамимен болған қысқа сұхбатқа дейін, Випин аралында бірнеше жұмысшылар (маздурлар) адам жасаған арақтың салдарынан қаза тапқан немесе көру қабілетін жоғалтқан, қарапайым халыққа әділ бағамен күріш пен қантты бөліп, саудагерлерге жиналған ақшаны қайтарған азаматтар тобының арам пиғылды қара базар саудагерлері жинаған күріш пен қантты күшпен алып қоюына дейін, Кочи қаласындағы Матанчерри көшесінде екі қақтырмалы кәсіподақ арасындағы төрт балықшының қаза болған және жалған полиция кездесуіндегі бірнеше жұмысшы басшыларының қазасына дейін, Форт-Кочидегі әйел жұмысшыларға қолдау білдірген фабрика жұмысшыларының ереуілі тоқтатылды. Пүрүшан мен оның тобы Харидің анасы шіркеуден крещение рәсімінен шығуын күтіп отырғанда, өздерінің өткендерін талдап, экстремистік қозғалыстың романтикалық қашулары мен қайғылы сәтсіздіктеріне назар аудара отырып, жаңадан пайда болған пікірталасты байқады. Соңында Харидің анасы жасөспірімдер қауымына келіп: «Өзіне-өзі қол жұмсады ма?» – деп сұрайды. Фильм Пүрүшанның анасы Харидің анасының көз жасын сүртіп жатқанын көрумен аяқталады.

Өндіріс

"Амма Ариян" фильмінің жасалуына себеп болған оқиғалар қызықты. Джон Абрахамның жас достары оны "халық киносына" айналдыруды мақсат етіп, Одесса ұжымын құрды. Олардың мақсаты – нарық күштерінің араласуынсыз, жалпы жұртшылықтың белсенді қатысуымен сапалы кино түсіру және көрсету. Олар фильмге қаржы жинау үшін ауыл-айыл, үй-үй шараптап, барабан соғып, ән салып, көшелерде қысқа қойылымдар мен очерктер қойып, "халық киносы" үшін үлестер жинады. Осылайша, фильмді түсіруге қажетті қаражатты жинады. Бұл Одесса ұжымының тұңғыш және Джонның соңғы фильмі болды. "Амма Ариян" кино жасаудың барлық қағидаларын өзгертіп жазды. Фильм деректі стильде түсірілген. Шындық пен ойқөштің өрілісін қолдану тәсілі ретінде режиссер сол кездегі Кералада өткен нақты солшыл саяси наразылықтарды түсірді.

Ұлы анамыз бір емес , көп

Барлық алғашқы мәдениеттердегідей, сенімнің қайшылықтарын жеңуге қабілетті болғандықтан, Кералада да радикализм ана культімен бірге дамыды. Ана құдайға түрлі бейнелерде табынылады – Деви, Бхагавати, Парвати және Кали – бұл Шива Иесінің жұбайы және энергия мен құрылыстың символы болған Дурганың әр түрлі формалары. Ана мен ұлының болашақ күйеуі күнде суысқан маталарды кептіріп тұрған көрінісінде нәзік сезімталдықпен бейнеленген дәстүрлі аналық туыстық Пуршуанның (Адам) жеке радикализмін қалыптастырудағы ықпалын көрсетеді. Ер адам (Пурушан) өзінің ішкі жан дүниесін білдіру арқылы әйел (Табиғат) арқылы аналық жылу іздеу Джонның повестінің мәнін құрайды. "Суицид – Джонның түсінуге тырысқан нәрсесі, кішкентай ұл сұрайды: "Әке, суицид деген не?" Ал Пуршуан ұсынуға тырысады, бірақ сәтті болмайды.

Фильмдегі екі ана – бірі индус, екіншісі мұсылман – өздерінен және бізден: "Неліктен осы жастар өз-өзіне қол жұмсайды?" деп сұрайды. Олардың бет-әлпеттеріне қарағанда, Джон бір ана мен бір ұл туралы емес, бірнеше ана мен бірнеше ұл туралы, сондай-ақ Кераланың әлеуметтік-саяси және мәдени тарихындағы трагедиялық оқиға туралы айтып жатқанын түсінеміз. Гхатк сияқты, Джон үшін де ана бейнесі – түрлі сезімталдыққа ие адамдарды біріктіретін Табиғаттағы ең күшті байланыс. Оның басты кейіпкерінің саяхаты осы сеніммен басталып, осы сеніммен аяқталады.

Көпшілік арасында жалғыз

Сапар жалғасып, Пуршуан өмірін сараптап, анасымен және жақынымен арадағы байланысын ойға ала бастайды, себебі олар оның санасында әрдайым біртұтас бейне ретінде көрінеді. Осының салдарынан ол топтан және олардың идеологиясынан (болған жағдайда) көбірек шеттесіп барады. Фильмнің соңына қарай ол гүлдердің арасында жалғыз жатқан күйде толыққанды бөлініске ұшырайды, камера оның бетін бейнелейді, бұл көрініс көрерменге мәйітханадағы Харидің өлі бетін еске түсіреді. Харимен толықтай теңдесіп, ол өзімен және екі анасымен санасуға жетеді.

Сапар

Фильмнің барлық сюжеті "сапар" түрінде құрылған – Путрушанның өмір сапары. Ол Делиге (солтүстікке) бару ниетімен жолға шығады, бірақ "өліммен" кездескеннен кейін бағытын кері бұрып, Солтүстік Кераладағы Вайанад ормандарынан бастап, Кочи порты қаласына дейін, Кераладағы ұзақ саяси белсенділік және халық қозғалыстары дәстүріне ие Малабар аймағының дендеуімен саяхаттайды. Джон Коттайамнан келгенімен, осы өңірдің саяси және мәдени тарихын толыққанды меңгергендей көрінеді. Фильм осының айқын куәсі.

Сыныптық күрес тарихы

Джон оңтүстікке қарай сапар шегуі туралы анасына баяндағанда, Перушан өңірінде болған таптық күрестер, студенттік наразылықтар және жұмысшылар кәсіподақтарының қақтығыстары арқылы аймақтың тарихын қайта жасайды. Медициналық білім беруді коммерцияландыруға қарсы студенттердің наразылығынан бастап (бұл мәселе бүгінгі күнге дейін де өзекті), Коттапурамдағы көмір шахтасында жалақысы мен қадір-қасиеті үшін күрескенде екі аяғынан айырылған, бақытсыз құрбан Каруппусвамимен болған қысқа әңгімеге дейін, Випин аралына дейін, онда бірнеше маздор (жұмысшылар) адам жасаған арақтың салдарынан қаза тапты немесе көру қабілетін жоғалтты, азаматтар тобының қара нарықтағы арам саудагерлер жинаған күріш пен қантты күштеп алып, оны қарапайым халыққа әділ бағамен таратып, саудагерлерге жиналған ақшаны қайтарып беруіне дейін, Форт-Кочидегі Маттанчерри көшесіндегі екі жауласып жатқан кәсіподақтың жұмысшылары арасындағы манипуляциялық төбелес, онда төрт балықшы қаза тапты, сондай-ақ жалған полицей оқиғасында бірнеше жұмысшы табының көшбасшылары құрбан болды, фабрика жұмысшыларының тоқтатылған ереуілі Форт-Кочидегі жұмыстан босатылған әйелдерге қолдау көрсетті… Бұл – халықтың наразылықтары мен күрестерінің ұзақ тізімі, осы туралы Пуршухан анасына жазған ұзақ хатында терең алаңдаушылық пен сезіммен баяндады.

Метафораларды түсіндіру

Иоаннның "Амма Арийан" шығармасында қолданған метафоралары күшті, бірақ көбінесе түсініксіз. Пүрүшанның кездейсоқ көріп, кейіннен көпшілікке айналдырған өлі денесін түсіндіру қажет. Ең маңызды метафора – "Ана". Фильм барысында әрбір адам өз анасына хабарласып, содан кейін көпшілікке қосылса да, фильмде екі ана ерекше көзге түседі. Фильм Пүрүшанның анасына жазылған хат түрінде басталады, ол ұлын қайда барса да, оған хат жазуын өтінеді. Ал екінші ана – Харидің өзіне қол жұмсаған анасы, көпшілік осы анаға қарай бағытталған. Олардың бірі ұлының қиын жағдайлардағы жолы туралы білуге асықса, екіншісі ұлының өлімін болжайды. Көбінесе аналар сол замандағы жастардың өзіне қол жұмсауынан алаңдайды. Иоаннның фильмі ананың ұлы туралы білу тілегімен басталып, екінші ананың ұлы туралы арманының құлауымен аяқталады. Харидің өлімі туралы хабарлау үшін жиналған көпшілікті де түсіндіру қажет.