Кіріспе

кітап
Сара Уотерстің 2002 жылғы тарихи қылмыстық романы

Бірінші бөлік

Сью Триндер, асырап алған анасы Сью Саксбидің "Фагин сияқты ұрылардың қонақжайында" өскен жетім қыз, Ричард "Джентльмен" Риверске бай мұрагер қызды сүйікті етуге көмектесу үшін жіберіледі. Қыздың киімшесін киіп, Сью ханым Мод Лиллидің сеніміне ие болып, оны Джентльменмен қашып кетуге көндіруі керек. Олар үйленгеннен кейін, Джентльмен Модты ақыл-есті жоғалғандарға арналған үйге жатқызып, оның байлығын өзіне алуды жоспарлайды. Сью Модтың елдегі оңаша үйі Брайарға сапар шегеді, онда ол өзінің ағасы Кристофер Лиллидің қамқорлығымен қорғалған өмірді өткізеді. Сью сияқты Мод та туғаннан жетім қалды; оның анасы психиатриялық ауруханада қайтыс болды, ал ол ешқашан әкесін танымады. Оның ағасы оны сөздік құрастыруға көмектесетін хатшы ретінде пайдаланады және оны үйде ұстап, кітапханасының тыныштығында онымен жұмыс істейді. Сью мен Мод күмәнді достыққа ие болады, ол өзара физикалық тартылысқа айналады. Біраз уақыттан кейін Сью Модқа ғашық болғанын түсінеді және Джентльменнің жоспарына қатысқанына өкінуді бастайды. Тежеулі күйзеліске ұшыраған, бірақ басқа жолы жоқ деп санаған Сью Модты Джентльменмен некеге тұруға көндіреді. Үшеуі Брайардан жақын маңдағы шіркеуге қашып кетеді, онда Мод пен Джентльмен түн ортасында асығыс үйленеді. Жергілікті коттеджде уақытша баспана жасап, Лондондағы істерін ретке келтіретінін айтып, Джентльмен мен Сью Маудты ақыл-есті жоғалғандарға арналған ауруханаға жіберуді ұйымдастырады. Оның денсаулығы Брайардағы тыныш өмірін тастап кеткеннен кейін нашарлайды, бұл Джентльменді қуантады. Бір аптадан кейін ол Сьюмен бірге бейхабар Модты жабық каретада психиатриялық ауруханаға алып барады. Алайда дәрігерлер Сьюды келгенде ұстап алады, ал Джентльмен мен сырттай бейкүнә Модтың салқын реакциясынан Сью өзін алдап кеткенін түсінеді.

Екінші бөлік

Романның екінші бөлігінде Мауд баяндауды өз қолына алады. Ол өзінің ерте өмірін анасы қайтыс болған психикалық ауруханадағы медбикелер тәрбиелегенін және оның он бір жасында оны Бриарға хатшы болуға алып баратын ағасының кенеттен пайда болғанын сипаттады. Оның қатаң өмір салтына кірігуі қатыгездікпен жүргізіледі; Мод жұмыс істеп жатқан кітаптардың бетін сақтау үшін үнемі қолғап киюге мәжбүр болады және ол өзінің ағайындысымен кітапханада жұмыс істеуден шаршағанда тамақтан бас тартылады. Қиындыққа ұшырап, бұрынғы үйін сағына бастаған Мод садистік бейімділіктерін көрсете бастайды, оның қызметші қызын Агнесті және оның қорлаушы қамқоршысын, миссис Стайлзды шауып, тепкілейді. Ол өзінен бас тартқаны үшін анасына қатты ренішпен қарайды және әр түнде анасының медальонды ұстап, оны қаншалықты жек көретінін шыбырдап айта бастайды. Мауд таңғаларлықтай, оның ағасының жұмысы сөздік құрастыру емес, болашақ ұрпақ үшін әдеби порнографияның библиографиясын жинау екенін айтады. Кристофер Лилли өзінің сөздерімен "улы заттардың сақтаушысы" деп атайды. Ол Маудты он екі жасында кітаптарды сақтаумен таныстырады - оларды индекстеу және т.б. - және оның шоқ материалға реакциясын өшіреді. Өсе келе, Мод ағасының әріптестерінің ризашылығын білдіру үшін материалды дауыстап оқиды. Бірде олардың бірі одан мұндай нәрселерді қалай түзей алады деп сұрағанда, Мод: "Мен қызметшілер сияқты бұл жұмысқа тәрбиелендім", - деп жауап береді. Ол өзінің ағасының қарапайым амбициясына қызмет ететін өмірге қол жеткізді, Ричард Риверс Бриарға келгенде. Ол оған Брайардағы жер аударылудан қашуға көмектесетін жоспарды ашады, бұл жоспар Модты мұрасынан айыру үшін Брайарға жіберілгеніне сенетін қарапайым қызды алдауды қамтиды. Бастапқыда күмәнмен қараған Мод жоспарға келіседі және бірнеше аптадан кейін жаңа қызметші қызын, Сьюны, жоспар туралы ештеңе білмейтінін айтып алады. Уақыт өте келе Мод Сьюға ғашық болады және Сью сияқты ол да Джентлменнің жоспарын жүзеге асыра ала ма деп күмән келтіре бастайды. Мад күнәсін сезінгенмен, Сьюны психиатриялық ауруханаға жібергеннен кейін, Джентлменмен бірге Лондонға сапар шегеді. Ол дәрігерлерге Сью өзінің қызметші қыз екеніне сенген ақылсыз миссис Мод Риверс екенін айтады. Мэнтльмен Маудты уәде еткендей Челсидегі үйге апарудың орнына оны Бородағы миссис Саксбиге апарады. Бұл болды, ол әмірші жоспарды әкелуге оны мұнда барлық бірге, және, миссис Саксби, кім ұйымдастырды бүкіл жоспар, аштық Мауд ашып, Марианна Лилли келді Лант-стрит он жеті жыл бұрын, жүкті және жалғыз. Марианна өзінің қатыгез әкесі мен ағасының өзін тапқанын білгенде, ол миссис Саксбиге жаңа туған баласын алып, оның орнын басатын "фермалық" нәрестелерінің біреуін беруін өтінді. Сью Марианна Лиллидің шынайы қызы екені анықталды, ал Мод - жетім қалған көптеген нәрестелердің бірі, оны тастап кеткеннен кейін миссис Саксби қамқорлығына алды. Марианна алмасу түнінде өсиетін қайта қарайды, екі қыздың әрқайсысына Марианна Лилли байлығының жартысын беруге құқылы. Сьюны түрмеге жапқаннан кейін, миссис Саксби бір үлесін ала алады, ал Модты тұтқынға алып, қалған жартысын алады. Ол екі қызды алмастыруды он жеті жыл бойы жоспарлаған және Сьюның он сегізінші туған күніне дейін бірнеше апта ішінде оған Модты әкелу үшін Джентлменнің көмегін сұрады, ол ақшаға заңды түрде құқылы болады. Сьюны "ауызша миссис Риверс" ретінде таныту арқылы джентльмен заң бойынша оның байлығын өзіне иеленуге құқылы болды. Жалғыз және досы жоқ Мод Лант көшесінде тұтқын болып қалудан басқа амалы жоқ. Ол ағасының досы Хотридің үйіне қашып құтылуға тырысады, бірақ ол оны қайтарып жібереді, ол оның түскен арамзалығына қатты таңғалады және өзінің беделін сақтауға құштар. Мод Лант-стритке оралады және ақыры миссис Саксбидің қамқорлығына тапсырылады. Сол кезде миссис Саксби оған Мод өзінің қамқорлығына алған жетім емес екенін, ол және мырза оған айтқандай, бірақ миссис Саксбидің өз қызы екенін айтады.

Үшінші бөлік

Роман Сьюның баяндауын қайта бастайды, Мод пен Джентлмен оны психикалық ауруханада қалдырған жерден алады. Сью Модтың сатқындығынан қатты күйзеліп, Джентльменнің оған екі есе қарсы шығуына ашуланған. Ол баспана дәрігерлеріне өзінің Миссис Риверс емес, оның қызметшісі Сьюзан екенін айқайлағанда, олар оны елемеді, өйткені Джентлмен (Маудтың көмегімен) оларды бұл оның қиялы екеніне сендірді және ол шынымен Мауд Лили Риверс, оның қиындыққа ұшыраған әйелі. Сьюға психиатриялық ауруханадағы медбикелер қорқынышты қарайды, оны үнемі ұрып-соғып, мазақ етеді. Ол өзін қатты қорлап, жалғыздыққа ұшырағандықтан, бірден ақылдан адасып қалғандай сезінеді. Ол өзін тауып, құтқарып қалады деген сенімде. Сью Модтың сатқындығы туралы ойлайды, оның күйзелісі тез ашуға айналады. Сьюға бостандық алу мүмкіндігі Бриардан келген Чарльз деген пышақшы жігіт келгенде келеді. Ол - Вэй мырзаның ұлы, ал, белгілі болғандай, Крем ханымның немере інісі. Қарапайым жігіт Чарльз мырзаның сүйкімді көңіл-күйін қатты аңсағандықтан, Брайардың күзетшісі Уэй мырза оны қатты ұрып-соғып, қамауға алды. Чарльз қашып кетеді, оны психикалық ауруханаға миссис Крем жіберді, ол бұл жердің табиғатын білмейтін. Чарльз өзінің көмектескенін мойындағаннан кейін, Сью өзінің естеліктерін шындық ретінде қабылдайды, ол тез арада қашып кету үшін оның көмегін сұрайды, оны келесі сапарында оған беретін бос кілт пен файл сатып алуға көндіреді. Ол солай істейді, ал Сью, Боронда өскен кезде үйренген дағдыларын пайдаланып, психикалық ауруханадан қашып кетеді және Чарльзмен бірге Лондонға, Саксби ханымға және Лант-стриттегі үйіне оралу ниетімен саяхаттайды. Келген кезде таңғалған Сью бөлмесі терезеден Модты көреді. Бірнеше күн бойы өзінің бұрынғы үйінің іс-әрекетін көрші пансионаттан бақылағаннан кейін, Сью Чарльзды хатпен жіберіп, бәрін миссис Саксбиге түсіндіреді, ол оны Мод пен джентльмен ғана алдады деп санайды. Чарльз қайтып келіп, Мод хатты ұстап алып, Сьюға жауап ретінде ғашықтар бейнелейтін ойын картасы - "Жүректің екеуі" деп жібергенін айтады. Сью бұл белгіді әзіл деп қабылдайды және ашу-ызадан жартылай ашуланған Модпен бетпе-бет келу үшін үйге шабуыл жасайды. Ол бәрін миссис Саксбиге айтады, ол ештеңе білмейтінін айтады, ал миссис Саксби оны тыныштандыруға тырысқанына қарамастан, ол Модты өзіне жасаған әрекеті үшін өлтіретінін айтады. Ер адам келеді, ал бастапқыда Сьюның қашып кетуіне таңғалып, Сьюға миссис Саксбидің оны қалай ақымақ деп ойнағанын айтып береді. Мод шындықтың Сьюны қалай қирататынын білгендіктен, оны тоқтатуға тырысады; Мод, джентльмен және миссис Саксби арасындағы жанжал туындайды, ал шатасуда джентльмен Сьюны өлтіру үшін өзімен бірге әкелген пышақпен пышақталады. Ол қан құйып өлді. Чарльздың гистериясы полицияға хабар береді. Миссис Саксби, екі қызды қалай алдағаны үшін кешірім сұрайды, дереу кісі өлтіруді мойындайды: "Құдай біледі, мен қазір өкініп тұрмын, бірақ мен оны жасадым. Ал бұл қыздар - кінәсіз қыздар, олар бұл туралы ештеңе білмейді және ешкімге зиян келтірген жоқ". Миссис Саксби мырзаны өлтіргені үшін асылып, Ричард Риверс ұятқа қалмаған мырза емес, Фредерик Бант есімді драпировкашының баласы екенін, оның өз орныннан жоғары идеялар болғанын білдірді. Мод жоғалады, бірақ Сью оны қысқаша миссис Саксбидің сотында көреді және түрме матроналарынан Мод миссис Саксбиге оның өлімінен бұрын бірнеше күн бұрын келіп жүргенін біледі. Сью Мариан Лилидің өсиетін миссис Саксбидің көйлегінің қабырғаларына тығылып тапқанға дейін өзінің шынайы ата-анасы туралы білмейді. Барлығын түсінген Сью Модты іздеуге шығады, алдымен Бриарға оралады. Сол жерде ол Модты табады, ал Кристофер Лиллидің жұмысының сипаты Сьюге ақыры ашылады. Бұдан әрі, Мод қазір өзін қаржылай қолдау үшін эротикалық көркем әдебиеттер жазып, Лондондағы ағасының достары Уильям Лейзенби басқаратын порнографиялық журналға, "Жемшекте" өз әңгімелерін жариялап отырғаны белгілі болды. Екі қыз, бәрібір бір-бірін қатты жақсы көреді, татуласып, ақыры өз сезімдерін білдіреді.

Лесбиянкалар мен феминисттер тақырыбы

Кітап эротикалық сипаттамаларымен және порнографиялық бейнелеуімен ерекшеленеді. Сынақшылар Уотерстің сексуалдық тақырыптарды шеберлігімен талқылауын жоғары бағалады; The Guardian журналының шолуы оны «эротикалық және мазасыз ететін» деп сипаттаса, ал The New York Times оның «құпия ағысын» мақтайды. Әдеби сыншылар да романның сексуалдық тақырыптарына назар аударды және оның феминизм мен порнография төңірегіндегі пікірталастармен байланысын анықтады. «Фингерсмит» романында Уотерс Мод пен Сью арасындағы лесбияндық махаббатты бейнелеу арқылы түрлі гетеропатриархалдық нормаларға қарсы тұрып, порнография туралы әртүрлі феминистік пікірлерге жауап береді. Сексуалдық тақырыптар туралы талқылаудан бөлек, Мод пен Сью Виктория дәуіріндегі әйелдер ретінде күресіп, ер адамдармен жиі кездесетін қанаушылық қарым-қатынастар да феминистік сыншылар үшін қызығушылық тудырады. Романның атауы, мүмкін, романның эротикалық тақырыптарын көрнекілеу мақсатында таңдалған. Fingersmith – ұсақ қалтақорышқорды білдіретін көне сөз, бірақ романның мазмұнын ескере отырып, оның қасақана сексуалдық мәні бар деп есептеуге болады. Уотерс лесбияндық көркем әдебиет жазумен белгілі, және өзі де лесбиян.

Басқа шығармаларға сілтеме жасау

Уотерс өзінің "Текст туралы жазбаларында" Кристофер Лилли мен Модтың жұмыс істеп жатқан кітабы шын мәнінде 1870-ші жылдардың соңында Pisanus Fraxi псевдонимімен Генри Спенсер Эшби жариялаған библиографияларға негізделгенін оқырманға хабарлайды. Алайда Уотерс Лиллидің бухгалтерлік есеп туралы пікірлері Эшбидікіне ұқсаса да, ол барлық басқа аспектілерде ойдан шығарылған. Уотерс сонымен қатар жазбаларда Модтың Fingersmith-те келтірген барлық мәтіндерінің шынымен бар екенін және олардың атауларын сәйкес келтіреді.

Бейімделулер

Роман теледидарға, сахнаға және киноға бейімделген. 2005 жылы BBC телеарнасында "Фингерсмит" сериалы көрсетілді. Онда Сали Хокинс Сьюзан Триндер, Элейн Кэссиди Мод Лилли, Имельда Стаунтон миссис Саксби және Руперт Эванс джентльмен рөлінде ойнады. Алекса Юнге 2015 жылдың наурыз айында Орегон штатының Ашленд қаласында өткен Орегон Шекспир фестивалінде тұсаукесері өткен "Фингерсмит" атты сахналық бейімдеуді жазды. Онда Эрика Салливан Мод, Сара Брунер Сью, Илайджа Александр джентльмен және Питер Фречет Крис Лилли рөлінде ойнады. 2016 жылдың желтоқсан айында Американдық репертуарлық театрда Нью-Англиядағы тұсаукесері өтті. Билл Раух режиссерлік етті, ал Трейси Чимо Сью, Кристина Беннетт Линд Мод Лилли, Кристина Нильсен миссис Саксби және Т. Райдер Смит Кристофер Лилли рөлінде ойнады. Оңтүстік Кореялық режиссер Парк Чан Вук 1930 жылдардағы Кореядағы отаршылдық кезеңде өтетін "Қолғамыз" (корейше Агасси) атты фильмді жасады. Басты рөлдерде Ха Чжун Ву, Ким Мин Хи, Чо Джин Вунг және Ким Тхэ Ри ойнады. Фильмнің түсірілімі 2015 жылдың 31 қазанында аяқталды және 2016 жылғы Канн кинофестивалінде көрсетілді. Фильм сыншылардың жоғары бағасын алды және кассада табысқа жетті.