Кіріспе

Moderato Cantabile – Маргарита Дурастың романы. Ол өте танымал болды, жарты миллион данасы сатылып, Дурастың әйгілі болуының бастапқы көзіне айналды.

Сюжет

Сюжеттің бастапқыда бай әйелдің ұлын фортепиано сабағына алып бара отырып, жұмысшы таптағы адаммен кафеде әңгімелесуі, барлық жолды шарап ішуі, содан кейін 7-тараудағы кешкі ас табындағы жанжалға жетеді, содан кейін соңғы тарауда қорытынды шығады. Бұл оқиға Анна Дебаресдес әйелінің өміріне және оның баласымен, фортепиано мұғалімі мадемуазель Жиро мен Шовинмен қарым-қатынасына қатысты. Шавин жұмысшы таптың адамы, ол қазіргі уақытта жұмыссыз және Анна Дебарсдестің баласы мадам Жироның фортепиано сабағын алатын пәтердің жанындағы кафеде уақытын өткізеді. Сүйіктісі кафеде әйелді өлтіргеннен кейін, Энн мен Шовин сүйіктілердің қарым-қатынасын елестетіп, оның неліктен болғанын түсінуге тырысады. Анна өзінің жайлы үйіне, Бульвар де ла Мердегі соңғы үйге оралғанға дейін, көбінесе кафеге оралады, ол жұмысшы және орта таптар арасындағы әлеуметтік бөліністі білдіреді. 7 тарауда ол кешкі асқа мас күйінде келіп, үйіне қайтып келеді, содан кейін абыржып, (содан кейін ауырып, құсып) оның салдарын 8 және соңғы тарауда көруге болады.

Ұйым

Повесть 8 тарауға бөлінген, оның 5-і толық күндердің өтуін көрсетеді. 5, 6 және 7-тараулар повестің 6-шы күнін егжей-тегжейлі баяндайды, бастапқыда фортепиано сабағынан, содан кейін Энннің Шовинмен кездесуіне және ақырында Энннің кешіккен қабылдауына дейін. Осылайша, повесть Аннаның өміріндегі бір аптаның өтуін көрсетеді. Повестің көптеген тұстары түсініксіздікке толы. Кейде оқырман кім сөйлеп тұрғанын анықтай алмайды, себебі сөздерге тікелей тілдеу белгісі қойылмаған. Шовин, Анн және мадемуазель Жиродан басқа есімдер аталмайды; Анннің күйеуі француз тілінде "он" деп аталады. Орналасқан жері де нақты емес, қала теңізге жақын екенінен басқа, оның қай жерде екенін анықтау мүмкін емес. Уақыт сәуірдің соңынан мамырдың басына дейін болуы мүмкін, бірақ нақты айын анықтау қиын. Дегенмен, Аннаның үйі мен кафе сияқты нақты орындар Анна мен Шовин арасындағы әңгімелердегі сипаттамалар мен тікелей тілдеулерде егжей-тегжейлі суреттелген. 1 және 5-тараулар мадемуазель Жироның пәтерінде өтеді. Қалған тараулардың барлығы Анннің кафеге келуімен, Шовинмен күнделікті әңгімелесуімен және жұмыс күнінің аяқталғанын хабарлайтын сиренаның дауысымен үйге оралуымен басталады. Аннның күйеуі келмес бұрын үйге қайту үшін сирена естігенде үйге оралатыны болжанады.

Бала мен ана

Романның ең тұрақты және күрделі қарым-қатынасы Шовин мен Аннаның емес, Анна мен оның баласының арасында дамыды. Атауы Диабелли сонатинасының темпіне негізделген, ол балаларға арналған фортепиано туындысы. Әңгіме барысында Анна баланың өскенін бірнеше рет айтады; баланың Шовин сияқты көк көзі бар деп суреттеледі; бала қызыл моторлы қайық тіледі, бұл оқиғадағы қызыл түс бейнесін сақтайды; бала Аннамен әңгіме бойында бірге болады, тек ол кафеге кіргенде және түнгі уақытта медитация жасағанда ғана емес. Сонымен қатар, бала кафеде Анннің Шовинмен қарым-қатынасы аяқталғанда ғана болмайды – Анна кафеге соңғы рет келгенде.

Атау

Атауы – музыкалық темп, сөзбе-сөз "орташа жылдамдықпен және әнмен" мағынасын білдіреді, және Диабеллидің сонатинасына, болжам бойынша F мажордағы, op. 168, № 1 (I: Moderato cantabile) сонатинасына сілтеме жасайды.

Стиль

Модерато Кантабиль Ален Роб-Грилле бастаған жаңа роман қозғалысының бір бөлігі ретінде қарастырылады, бірақ сыншылар Дюрастың стилін ерекше және ешқайсысына ұқсамайтын деп атап көрсетуге тырысады. Кітап «Les Éditions de Minuit» баспа үйінде жарық көрді, ол авангардтық туындыларға маманданған, ал оның бұрынғы жұмыстары көбінесе дәстүрлі «Gallimard» баспасында жарияланған. Дюрас 1969 жылы «Détruire, dit elle» жинағына дейін «Minuit» баспасымен қайта жұмыс істемеді, содан кейін «Minuit» арқылы жариялауды жалғастырды. Стилі бастапқыда тартымсыз: алғашқы тарауларда оқиға беткейінен, үстірт сипатталады, бірақ 7-тарауда күрт өзгереді, онда баяндаушы маңызды рөлде көрінеді және суреттемеге бояу қосады, кешкі ас дастарқанының «абсурдты» рәсімдерін және лосось мен үйрек етінің «жойылғанын» сарказммен бейнелейді. Кейбір сыншылар бай 7-тарауды «кітапты [соған] жетпей жапқан» оқырмандарға қол жеткізе алмайтын сыйлық деп санайды. Роман француз тіліндегі өткен шақта, «passé simple» (әдетте жай өткен шақ деп аударылады) және «imparfait» (толық емес) формаларында жазылған. 7-тарауда кешкі ас кезінде өткен шақтан қазіргі шаққа, ал тараудың соңғы абзацтарында қазіргі шақтан болашақ шаққа көшу байқалады. Романның басты бөлігі – екі адамның кездесуі, Дюрас бұрынғы романы «Le Square» («Алаң») арқылы көрініс тапқан, онда екі біріне-бірі бейтаныс адам сенбі күні түстен кейін саябақта кездесіп, әңгімелеседі, бұл фактіні көптеген сыншылар атап өтті, сонымен қатар оның барлық немесе көптеген бұрынғы туындыларында да осы мәселе маңызды орын алады.

Қабылдау

"Модерато Кантабиле" өте танымал болды, жарты миллион данасы сатылды. Сынақтардың пікірі қатысты бөлінді, бірақ көбінесе өте жағымды болды. Қазіргі француз сын-пікірінің шолуы "Moderato Cantabile et la presse française" бөліміндегі сындық басылымда ("Collection "double") келтірілген. Бұл, қысқа ғұмырлы Prix de Mai сыйлығының алғашқы иегері атанды. Сыншылар жаңашыл, аскетикалық, "формалды", ишаралы стильді, ұсыныстармен толы сөздер мен қимыл-қозғалыстардан тұратын туындыны жоғары бағалады. Алайда, кейбір сыншылар шығармада сюжеттің жоқтығын, оның өнер туындысы емес, көбірек эссе сияқты екенін, ал бейнелеріне контекст жетіспейтінін айтты – символизм тек Дюрастың өнер еңбектерінің аясында ғана түсінікті.

Фильмге бейімделу

Роман 1960 жылы Питер Брук режиссерлік еткен фильмге айналды, және Жан Пол Белмондо мен Жанна Моро бас рөлдерде ойнады. Ол Канн кинофестиваліндегі «Үздік әйел актер» сыйлығын ойнаған рөлі үшін жеңіп алды.