Кіріспе

Google-дың қытайлық еншілес компаниясы

Google China – Google-дың еншілес компаниясы. Бұрын танымал іздеу жүйесі болған Google China ұсынған көптеген қызметтер Қытай Халық Республикасының Ұлы Қорған қабырғасымен шектелді. 2010 жылы Google-дың барлық іздеу сайттары, соның ішінде Google Mobile арқылы іздеу Қытай материгінен Гонконгқа көшірілді. 2013 жылдың қараша айына қарай, Қытайдағы Google іздеу жүйесінің нарықтық үлесі 2009 жылдың тамызындағы 36,2%-дан 1,7%-ға дейін төмендеді, бірақ содан бері ақырындап өсіп, 2020 жылдың шілдесіне қарай іздеу жүйесі нарығының 3,8%-ын құрады.

2000-2006 жж.: іздеу қызметін іске қосу

2000 жылдың 12 қыркүйегінде Google, Google.com сайтына қарапайым және дәстүрлі қытай тілдеріндегі нұсқаларды қосып, әлемдегі қытай тіліндегі пайдаланушыларға іздеу қызметтерін ұсына бастады. 2004 жылдың 10 қыркүйегінде Google.com сайты қытай тіліндегі Google News-ты іске қосты. 2005 жылы Google China, Цинхуа университетінің шығыс қақпасының жанындағы Цинхуа ғылыми паркіндегі Keji ғимаратына көшті, онда Google екі қабатты жалға алды. Бұған қоса, Google-дің Бейжің Fortune орталығында да кеңсесі бар. 2005 жылдың 19 шілдесінде бұрынғы Microsoft атқарушы директоры және 1998 жылы Microsoft Research Asia-ны құрған Кай Фу Ли Google компаниясына қосылып, Google China президенті болды. Сол күні Google Қытайда ғылыми-зерттеу және әзірлеу орталығын құруды жариялады.

2006-2009 жж.: Google-дің цензурасы

2006 жылдың қаңтар айында Google News "Google 新闻" (Google News) "Google 资讯" (Google Information) деп қайта аталды. 2006 жылдың 26 қаңтарында Google Қытайда орналасқан google.cn іздеу бетін іске қосты, оның нәтижелері Қытай үкіметінің цензурасына ұшырады. Google өзінің қытайша атауы GǔGē ("егін жинау әні") дегенді қолданды, бірақ қытайлық интернет пайдаланушылар оны қабылдаған жоқ. 2006 жылдың 12 сәуірінде Google компаниясының бас директоры Эрик Шмидт Пекинде Google компаниясының қытайша атауын "谷歌" (GǔGē қытайша әріптер нұсқасы) деп жариялады. Google ресми түрде Қытай нарығына енді. 2006 жылдың қыркүйегінен 2016 жылдың тамызына дейін Google China кеңсесі Цинхуа ғылым паркіндегі Кецзянь ғимаратындағы он қабатты ғимаратта орналасты. 2009 жылдың наурыз айында Қытай Google-дің YouTube сайтына қол жеткізуді тоқтатты, себебі онда қытайлық қауіпсіздік күштері тибеттіктерді ұрып-соғып жатқан видеолар жарияланған; сондай-ақ, басқа Google онлайн қызметтеріне қол жеткізуге қолданушыларға кездейсоқ түрде тыйым салынды. 2009 жылдың 4 қыркүйегінде, Google China компаниясын төрт жыл басқарған Кай Фу Ли күтпеген жерден Қытай үкіметінің цензура саясаты және Google-дің Baidu және Sogou компанияларымен бәсекелестіктегі үлесінің төмендеуі туралы пікірталастар кезінде венчурлық қор құру үшін кетіп қалды. Сол кезде Google google.cn-ден google.com.hk-ға барлық іздеу сұраныстарын қайта бағыттай бастады, ол цензурасыз нәтижелерді ұсынды. Ол кезде Гонконг тәуелсіз сот билігімен қамтамасыз етілген және ақпарат ағынының шектелуі мен интернет трафигінің цензуралануын талап ететін Қытайдың көптеген заңдарына бағынбады. Google компаниясының аға вице-президенті Дэвид Драммонд Google блогында Қытайдағы интернет цензурасының жағдайы Google-ді іздеуін Гонконгқа көшіруге мәжбүр еткенін, ал Гонконгта цензураның болмауы Қытайдың негізгі бөлігіндегі интернет пайдаланушылармен байланыс орнату мен ақпарат алмасуды тиімдірек ететінін мәлімдеді. UC Berkeley-дегі Қытай интернет жобасының директоры және China Digital Times газетінің негізін қалаушы Сяо Цян Қытай үкіметі қаласа, Қытайдағы тыйым салу Google сайттары мен қосымшаларына толық қол жеткізуді тоқтатуы мүмкін екенін атап өтті. 2010 жылдың 30 маусымында Google Қытайдың Google Гонконгқа автоматты түрде қайта бағытталуын тоқтатты және оның орнына Google Гонконгқа сілтеме қойды, бұл олардың Интернет-контент провайдері (ICP) лицензиясының күшін жоюдан сақтану үшін жасалды. Google компаниясының Қытайдағы қызметтерінің тоқтатылуы және оның себептері Қытайда цензураланды. 2013 жылы Google Қытайдағы саяси тұрғыдан сезімтал сөздерді іздеген пайдаланушыларға ескерту хабарламаларын көрсетуді тоқтатты. Google-дың Gmail электрондық пошта қызметі, Chrome және Google-ға негізделген іздеу сұраныстары 2014 жылдан бері Қытайдағы пайдаланушыларға қолжетімді емес. Google Қытайдағы ғылыми-зерттеу және әзірлеу кеңселерiн, сондай-ақ Android смартфон бағдарламалық жасақтамасы сияқты басқа Google өнімдерінің сату кеңселерін жалғастыратынын мәлімдеді.

2016 жылдан қазіргі уақытқа дейін: Қытайға қайта кіру әрекеті

2016 жылдың 1 тамызында Google China штаб-пәтерін Цинхуа ғылым паркінен Ронгке ақпараттық орталығына көшірді. 2016 жылдың 8 желтоқсанында Google Қытайдағы Google Developer Day 2016 шарасын Қытай ұлттық конгресс орталығында өткізді және Қытайдың материктік бөлігіндегі әзірлеушілерге арналған веб-сайт құрылғанын жариялады, оның ішінде Google Developers China, Android Developers China және Firebase China. Бұл Google China компаниясының Google China-дан бас тартқаннан кейін ".cn" домендік атауын қайта пайдалануының алғашқы жағдайы болды. 2017 жылдың 31 тамызында Google China TensorFlow China-ны жариялады. 2017 жылдың мамыр айында Google China Қытай үкіметімен Future of Go саммитін өткізді. 2017 жылдың 13 желтоқсанында Google China Шанхайда Google Developer Day China 2017 шарасын өткізді және Фэй Фэй Ли мен профессор Ли Цзя басқаратын Google AI China орталығының құрылғанын хабарлады. 2020 жылдың 14 тамызында Гонконгтың ұлттық қауіпсіздік заңы күшіне енгеннен кейін Google China Гонконг билігінен келіп түсетін деректерді алу туралы сұраныстарға тікелей жауап бермейтінін, оның орнына оларды АҚШ-пен өзара құқықтық көмек туралы шарт арқылы жіберуге болатынын мәлімдеді.

"Құмырсқа" жобасы

2018 жылдың 1 тамызында The Intercept басылымы Google компаниясы Қытайда Dragonfly кодосымен цензураланған іздеу жүйесін іске қосуды жоспарлап отырғанын хабарлады. Аталған жүйенің соңғы нұсқасы 2019 жылдың қаңтарында іске қосылуы мүмкін еді, бірақ ол іске қосылған жоқ. 6 тамызда Қытай Коммунистік партиясының ресми газеті "Халық күнделігі" Пекиннің бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты қатаң ережелерін орындаса, Google-дың қайта оралуын құптауға дайын екенін жариялаған мақаласын шығарды, бірақ ол көп ұзамай өшірілді. Содан кейін, Қытайдың басты іздеу жүйесі Baidu-дың негізін қалаушы Ли Янхонг, егер АҚШ-тың іздеу алып компаниясы Қытайға оралса, олардың компаниясы Google-ға қарсы "қайта жеңіске жететінін" болжады. Google басшыларының бұл жұмыс "зерттеушілік", "алғашқы кезеңде" екенін және Google-дың "Қытайда іздеу өнімін іске қосуға жақын еместігін" айтуларына қарамастан, 2018 жылдың 21 қыркүйегінде The Intercept Google инженері жазған жоба туралы толық мәліметтер бар ішкі хаттың бар екенін хабарлады. Аталған хатта, Maotai деп аталатын, пайдаланушылардың географиялық орналасуы мен интернет тарихын тіркеп алатын цензураланған іздеу жүйесінің прототипі жасалып жатқаны, сондай-ақ Google-дың Қытай үкіметі үшін азаматтарды бақылауға арналған "жақындық құралдарын" жасап жатқаны айтылды. 2018 жылдың желтоқсан айында The Intercept компанияның құпиялылық тобының мүшелерінің ұйымдастыруымен Google ішінде туған даудың нәтижесінде Dragonfly жобасының "фактически тоқтатылғанын" хабарлады.

Бизнес

Google China 2009 жылғы шілдеде 338 миллионға бағаланған, Қытай материгінің интернет пайдаланушыларына қызмет көрсетті, бұл көрсеткіш 2002 жылғы маусымда 45,8 миллионды құрады. Қытай Интернет желісі ақпарат орталығы (CNNIC) бір жарым жыл бұрын, 2001 жылғы 17 қаңтарда жариялаған есебінде Қытайдың интернет пайдаланушыларының саны 22,5 миллионға жетеді деп есептеген, бұл көрсеткіш жеке интернет рейтингтік компаниясы Iamasia жариялаған саннан әлдеқайда жоғары болды. CNNIC-тің 1997 жылғы 10 қазанда жарияланған алғашқы есебінде Қытайдағы интернет пайдаланушыларының саны 650 мыңнан кем деп бағаланған. Google China-ның бәсекелестері қатарында Bing, Sogou және Baidu бар, олар Google-ға ұқсастығы мен осымен байланысты "Қытайдың Google-ы" деп аталады. 2008 жылғы тамызда Google China музыка жүктеу қызметін іске қосты, ол Google Music деп аталды. 2010 жылы Analysys International мәліметінше, Google China-ның Қытай нарығындағы үлесі 29% құрады. 2012 жылғы қазан айында бұл көрсеткіш 5%-ға дейін төмендеді. 2013 жылы ол 1,7%-ға дейін төмендеді.

Даулар

Қытайда Google құрылғанға дейін, Google.com-ның өзі қолжетімді болды, бірақ цензура салдарынан мазмұнының көп бөлігі қолжетімсіз еді. Ресми статистикаға сәйкес, google.com 90% уақыт қолжетімді болды, ал бірқатар қызметтер мүлдем қолжетімді емес еді. Қытайда интернет цензурасы заңдарына бағыну ниетін жариялағаннан бері, Google China "Алтын қалқан" жобасына бағыну деп сынға ұшырады. Өзін-өзі цензуралаудың нәтижесінде, Қытай үкіметінің қара тізіміндегі тыйым салынған қытай тілді сөздерді іздегенде, google.cn бетінің төменгі жағында мына хабарлама пайда болды (аудармада): "Жергілікті заңдарға, ережелерге және саясатқа сәйкес, іздеу нәтижесінің бір бөлігі көрсетілмейді". Мысалы, 2009 жылдың маусымына қарай "Танкшы" сияқты кейбір іздеулер толығымен бұғатталды, тек "Іздеу нәтижелері тиісті заңдарға, ережелерге және саясатқа сәйкес келмеуі мүмкін және көрсетілмейді" деген хабарлама ғана пайда болды. Google Қытайдың IT саласына қатысу арқылы, Қытай нарығына кіруден бас тартуға қарағанда, сөз бостандығына көбірек үлес қоса алатынын мәлімдеді. "Іздеу нәтижелерін жою Google-дың миссиясына қайшы болса да, ешқандай ақпарат бермеу (немесе ақпараттың жетіспеуіне тең болатын нашар пайдаланушы тәжірибесі) біздің миссиямызға одан да қайшы", - делінген мәлімдемеде. АҚШ-тың PBS телеарнасының талдауы цензураланған және цензураланбаған іздеу жүйелерінің қайтаратын даулы кілт сөздер арасындағы айқын айырмашылықты көрсетті. Google Қытайда сыртқы сайттарға қол жеткізуге тырысатын компьютерлік жүйелерді орнатты. Егер сайтқа қол жеткізілмесе (мысалы, "Алтын қалқан" жобасының салдарынан), ол Google China-ның қара тізіміне қосылды. 2006 жылдың маусым айында Google-дың негізін қалаушы Сергей Брин Қытайдағы Google-дың барлық клиенттері веб-сайтының цензураланбаған нұсқасын пайдаланатынын айтты. АҚШ-тағы Google-дың сыншылары Google China компаниясы Google-дың "Зұлымдыққа жол берме" деген ұранына тікелей қайшы келеді деп мәлімдеді. 2007 жылдың 9 сәуірінде Google China өкілі Цуй Цзин пиньин Google Input Method Editor (IME) "Google емес дерекқор ресурстарын пайдаланып құрылғанын" мойындады. Бұл 6 сәуірдегі қытайлық Sohu іздеу жүйесі компаниясының Google-ға өзінің пиньин IME бағдарламалық жасақтамасын таратуды тоқтатуды талап еткен өтінішіне жауап ретінде болды, себебі ол Sohu-дың бағдарламалық жасақтамасының бөліктерін көшірген деген айып тағылды. 2008 жылдың басында демократиялық оппозициялық партияны құрғаннан кейін жұмыстан шығарылған университет профессоры Гуо Куан Yahoo! және Google компанияларын АҚШ-та Қытайдағы іздеу нәтижелерінен оның атын алып тастағаны үшін сотқа беру жоспарларын жариялады.

"Аврора" операциясы және 2010 жылғы әскерден шығару

2010 жылдың 12 қаңтарында Google Google-дағы нәтижелерді "сензуралауды жалғастыруға мүдделі емес" екенін мәлімдеді. Бұл мәлімдемеге себеп, Қытайлық адам құқықтары белсенділерінің, оның ішінде Фалуньгун діни қозғалысына қатысы бар мыңдаған белсенділердің және шифрлау, зияткерлік меншік және демократия салаларындағы жүздеген шетелдік белсенділердің Gmail шоттарына хакерлік шабуыл жасалғаны болды. Компания хакерлердің екі Gmail шотқа кіргенін, бірақ электрондық хаттардың "кімнен" және "кімге" ақпараты мен тақырыптарына ғана қол жеткізгенін анықтады. Шабуылға қатысты жүргізілген тергеуде кем дегенде 34 компанияның да осыған ұқсас шабуылға ұшырағаны белгілі болды, олардың ішінде Adobe Systems, Symantec, Yahoo, Northrop Grumman және Dow Chemical компаниялары бар. Сарапшылардың пікірінше, шабуылдың мақсаты қару-жарақ жүйелері, саяси оппозиция және бағдарламалық қамтамасыз етуді қамтамасыз ететін құнды бастапқы код туралы ақпарат алу болған. Сонымен қатар, Қытай, Еуропа және АҚШ-тағы Gmail шоттарына үшінші тараптар жүйелі түрде кіріп отырғаны анықталды, бірақ бұл Google-дың қауіпсіздігіндегі бұзушылық емес, пайдаланушылардың компьютерлеріне орнатылған фишинг немесе зиянды бағдарламалардың нәтижесі болды. Google Қытай үкіметін тікелей айыптамаса да, енді Google.cn-дағы нәтижелерді цензуралауға дайын емес екенін мәлімдеді және алдағы бірнеше аптада "заң шегінде сүзгіленбеген іздеу жүйесін жүргізу үшін қандай негіздер болуы мүмкін екенін" талқылайтынын хабарлады. Компания бұл қадамның Google.cn және Қытайдағы кеңселерiн жабуға әкелуі мүмкін екенін мойындады. 2010 жылдың 13 қаңтарында AHN ақпарат агенттігі АҚШ Конгресінің Қытай үкіметі компанияның қызметін пайдаланып, адам құқықтары жөніндегі белсенділерді тыңдағаны туралы Google-дың мәлімдемесін тергеуді жоспарлап отырғанын хабарлады. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтон жасаған маңызды сөйлеуінде Берлин қабырғасы мен еркін және еркін емес интернет арасындағы параллельдер көрсетілді. Қытайлық мақалаларда АҚШ интернетті батыстық құндылықтарға негізделген әлемдік гегемония құру құралы ретінде пайдаланатыны айтылды. Google-дың Қытайға қатысты саясатын өзгерту мәселесі әлемдік саясаттағы маңызды өзгеріс ретінде қарастырылып, авторитарлық социализм мен батыстық капитализм және интернетке қол жеткізудің еркін моделі арасындағы айырмашылықты көрсетті. Қытай үкіметі бұл мәселе бойынша бірнеше стандартты және жалпылама мәлімдеме жасады, бірақ нақты шаралар қабылдамады. Сонымен қатар, Google-ды айыптауларына дәлел келтірмегені үшін сынға алды. Google-дың қаржылық себептермен емес, басқа себептермен елден шығып жатыр деген айыптаулар Baidu, бәсекелес қытайлық іздеу жүйесі тарапынан жасалды. Ол кезде Baidu Қытай нарығының 60% -ын, Google 31% -ын, ал Yahoo 10% -дан аз үлеске ие болды. Қытайдың "Халық күнделігі" газеті Google туралы мақала жариялап, батыс елдерінің басшыларын Қытайдың азаматтардың интернетке қол жеткізуін саясаттастырғаны үшін сынады. Мақалада "Кез келген үкіметтің міндеті – елдің ұлттық ерекшеліктерін ескере отырып, бақылау жүргізу" делінген, сондай-ақ Қытайдың интернетке цензура қою қажеттілігі дамыған елдерге қарағанда жоғары екені айтылды. "Қытай қоғамының ақпаратты қабылдау қабілеті АҚШ сияқты дамыған елдерге қарағанда төмен". Гонконг қалалық университетінің саяси ғылымдар профессоры Джозеф Ченгтің сөзіне қарағанда, биліктегі Қытай Коммунистік партиясы 2010 жылы цензура туралы пікірталасты басу үшін қытай ұлтшылдығын пайдаланып отырды. Мәдениеттің экспортталуын сынға алып (осы жағдайда, Google-дың Қытайда орналасуы), ол Қытай билігінің цензуралық бақылауын ақтауға мүмкіндік берді.

Кейінгі оқиғалар

2014 жылдың 27 мамырынан бастап Google-дың түрлі қызметтері Қытайдың Ұлы өрт қабырғасының зиянды әсеріне ұшырады деген күдік туды, осының салдарынан пайдаланушылар оларға қол жеткізе алмай қалды. Осыдан кейін, Қытай материгіндегі пайдаланушылар Google-дың түрлі қосымша сайттары мен басқа да қызметтерін (Google Play, Gmail, Google Docs және т.б.) қалыпты түрде пайдалана алмай немесе қол жеткізе алмайтындықтарын байқады, соның ішінде Google аккаунттарына кіру де қиын болды. Google Maps және Google Translate сияқты кейбір қызметтер жұмыс істесе де, белгілі бір аймақтардағы пайдаланушылар оларға кіре алмайтын жағдайлар болды. 2014 жылдың 10 шілдесі кешкісін пайдаланушылар Google қызметтерін және функцияларын қайта пайдалана бастады, бірақ келесі күні қол жеткізуге тыйым салынғаны туралы хабарлар тарады.

Google-ды бұғаттау

2012 жылдың қарашасында GreatFire.org Қытайдың Google-ға қолжеткізуді тоқтатқанын хабарлады. Топ Google іздеуі, Gmail және Google карталары сияқты барлық Google домендеріне кіру мүмкін болмай қалғанын мәлімдеді. Бұғаттаудың себебі, әлдебір үкімет басшылығын алмастыруға дайындалып жатқанда, елдің интернеттегі мазмұнын бақылау қажеттігі болды. Тяньаньмэнь алаңындағы қырғынның 20 жылдығы жақындағанда, қытай билігі тағы да көптеген веб-сайттар мен іздеу жүйелерін бұғаттады. GreatFire бұл бұғаттаудың өте кең ауқымды екенін және Google жай ғана жұмыс істемейтінін айтты. "Бұғаттау шектеусіз, себебі шифрланған немесе шифрланбаған барлық елдердегі барлық Google қызметтері енді Қытайда бұғатталған. Бұл бұғаттау Google іздеуі, суреттер, Gmail және басқа да көптеген өнімдерді қамтиды. Сонымен қатар, Google Гонконг, google.com және басқа да елдік нұсқалар, мысалы, Google Japan да бұғатталды. Бұл – ең қатаң цензураның бірі." Компания іздеу нәтижелерін материктік Қытайдан Гонконгтағы веб-сайтына қайта бағыттай бастады, бұл қытай билігін Гонконг сайтына қолжеткізуді тоқтатуға, ал бұғатталған нәтижелерді күту үшін пайдаланушыларды 90 секунд күте беруге мәжбүр етті. 2009 жылы Қытайдағы барлық іздеулердің үштен бірі Google арқылы жасалған. 2013 жылға қарай, АҚШ компаниясының нарық үлесі тек 1,7% құрады. Мысалы, "өзен" деген мағынаны білдіретін, бірақ сонымен қатар жиі қолданылатын тегі бар бір қытай иероглифі – Цзян Цзэминь, Қытай Коммунистік партиясының бұрынғы Бас хатшысының қайтысы туралы негізсіз қауесеттер тарағаннан кейін іздеуге тыйым салынды. 2017 жылы Google-ға уақытша қолжеткізуге мүмкіндік берген техникалық қате көп ұзамай қайтадан бұғатталды.