Қытайдың бұқаралық ақпарат құралдары: тарихы, таралуы және рөлі

Кіріспе

Қытай бұқаралық ақпарат құралдарының тарихы, танымалдылығы және рөлі Қытай Халық Республикасындағы бұқаралық ақпарат құралдары негізінен теледидар, газет, радио және журналдардан тұрады. XXI ғасырдың басынан бері Интернет бұқаралық ақпарат құралдарының маңызды түрі ретінде қалыптасты және Қытай үкіметі мен Қытай Коммунистік партиясының (ККП) тікелей бақылауында. Қытайдағы БАҚ-ты ККП қатаң бақылайды және цензуралайды, ал елдің БАҚ-ын бақылайтын негізгі мекеме – ККП-нің Орталық үгіт-насихат бөлімі. Қытайдың ең ірі медиа ұйымдары, соның ішінде Қытай медиа тобы, Халық күндізгі газеті және Синьхуа ақпарат агенттігі, барлығы ККП-ның бақылауында. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан бастап, 1949 жылдан 1980 жылдарға дейін Қытайдың құрлықтағы барлық дерлік ақпарат құралдары мемлекеттік басқаруда болды. Жеке меншік БАҚ-тар тек Қытайдың экономикалық реформасы басталған кезде пайда бола бастады, бірақ мемлекеттік БАҚ-тар нарықта маңызды үлесті сақтап отыр. Барлық БАҚ-тар ККП-нің Орталық үгіт-насихат бөлімі тарапынан белгіленген, партияның заңдылығы, демократиялық қозғалыстар, Тибеттегі адам құқықтары, ұйғыр халқының қуғынға ұшырауы, порнография және Далай-лама мен Фалуньгун сияқты тыйым салынған діни тақырыптар сияқты ККП-де табу саналатын тақырыптар бойынша ережелерді ұстанады. Барлық журналистер өздерінің журналистік куәлігін сақтау үшін Си Цзиньпиннің ой-пікірін оқып білуі тиіс. "Шекарасыз репортерлер" ұйымы жыл сайынғы Дүниежүзілік баспасөз бостандығы индексінде Қытайды медиа бостандығы тұрғысынан нашар бағалайды, Қытай үкіметін "Интернетті қудалауда әлемдегі ең жағымсыз көзге түскен ел" деп сипаттайды. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, Қытай Дүниежүзілік баспасөз бостандығы индексінде 180 елдің ішінде 179-шы орында тұр.

Си Цзиньпиннің тұсында

2012 жылы Си Цзиньпин ҚКП бас хатшысы болғаннан бері цензура едәуір күшейтілді. 2016 жылы Қытайдың мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдарына жасаған сапары кезінде Си Цзиньпин "партиялық меншіктегі бұқаралық ақпарат құралдары партияның тегін ұстауы керек" және мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдары "партияның еркін жүзеге асырып, партияның билігін сақтауы керек" деп мәлімдеді. Си Цзиньпин тұсында Қытайда зерттеуші журналистика жойылуға жақын болды. Журналистерді қорғау комитетінің мәліметі бойынша, 2023 жылы Қытай "журналистерді түрмеге қамау бойынша ең нашар ел" болып саналады, түрмеге қамалған журналистердің жартысына жуығын ұйғырлар құрайды. 2018 жылы ҚКП мен мемлекеттік органдардың күрделі реформасы аясында Баспасөз, басылым, радио, кино және теледидар басқармасы (SAPPRFT) Ұлттық радио және теледидар басқармасы (NRTA) болып қайта аталды, ал оның кино, жаңалықтар құралдары мен басылымдары Орталық үгіт-насихат бөліміне берілді. Сонымен қатар, Қытай Орталық теледидарының (CCTV, оның ішінде халықаралық басылымы China Global Television), Қытай Ұлттық радиосының (CNR) және Қытай Халықаралық радиосының (CRI) бақылауы Орталық үгіт-насихат департаментінің бақылауындағы, жаңа құрылған Қытай Медиа тобына (CMG) берілді. 2019 жылы Қытай журналистер қауымдастығы журналистердің Си Цзиньпин ой-пікірін басшылыққа алуын талап ететін этикалық кодексін және міндетті емтиханды жаңартты. 2021 жылдың қазан айында Ұлттық даму және реформалар комиссиясы "жаңалықтар жинау, редакциялау, тарату және насихаттау" бойынша жеке капиталды шектеу ережелерін жариялады. 2020 жылы Қытайдың шетелдік тілшілер клубы Қытайдың шетелдік хабарлауды шектеу үшін коронавирустың алдын алу шараларын, қорқыту мен визалық шектеулерді қолданғанын мәлімдеді. Ішкі нарықта барлық журналистер өздерінің журналистік куәліктерін жаңарту үшін "Шюэси Цянгуо" қосымшасы арқылы Си Цзиньпин ой-пікірін оқып білуі керек. Журналистерге "халық пікірін дұрыс бағыттау" тапсырылады. 2020 жылы Қытайдың фильмдер нарығы АҚШ нарығынан асып, әлемдегі ең ірі нарыққа айналды. Қытайдың Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, газеттер саны 1965 жылы 343-тен 1966 жылы 49-ға дейін, ал 1967 жылы 20 ғасырдағы ең төменгі деңгейге – 43-ке дейін төмендеді. Сонымен қатар, Қызыл гвардия сияқты бұқаралық ұйымдардың басылымдарының саны шамамен 10 000-ға дейін өсті. Бұл сандар нақты таралымын төмендетіп көрсетеді, себебі көптеген баспагерлер ресми тарату арналарынан гөрі өздерінің тарату желілерін пайдаланады және салық салуды болдырмау үшін саналы түрде төмен бағалайды. Сонымен қатар, 25 000-ға жуық баспаханалар мен жүздеген жеке кітап дүкендері ресми емес материалдарды – негізінен романтика мен порнографияны, сондай-ақ саяси және интеллектуалды журналдарды шығарады және сатады. Қытайда көптеген газеттер бар, бірақ олардың басым бөлігі мемлекеттік газеттер: "Халық күнделігі", "Бейжің күнделігі", "Гуанмин күнделігі" және "Азаттық күнделігі". Қытайдағы екі негізгі ақпарат агенттігі – Синьхуа ақпарат агенттігі және Қытай ақпарат қызметі. 2007 жылы Синьхуа агенттігіне шетелдік агенттіктердің жаңалықтарын цензуралау және редакциялау құқығы берілді. Кейбіреулер Синьхуаның билігі баспасөз бостандығын әлсіретіп, жаңалықтар нарығын толық бақылауға мүмкіндік берді деп санайды. Олар енді тек үкіметтің өкілі ретінде ғана емес, сонымен қатар адамдарға тартымды бағдарламалар арқылы жарнама тартуы керек. Үкімет жариялауға болатын материалдарды анықтайтын нұсқаулар шығарса да, бұған кедергі келтірмейді, керісінше, телеарналарды көрермендер мен жарнама үшін бәсекелесуге шақырады. Жергілікті БАҚ-тың жетекші басшыларын жергілікті билік тағайындайды.

Since Xi Jinping became in 2012 the CCP general secretary, censorship has been significantly stepped up. During a 2016 visit to Chinese state media, Xi stated that "party owned media must hold the family name of the party" and that the state media "must embody the party's will, safeguard the party's authority". Under Xi, investigative journalism has been driven almost to extinction within China. According to the Committee to Protect Journalists, in 2023, China ranks as the "worst jailer of journalists," with Uyghurs making up almost half of all imprisoned journalists. In 2018, as part of an overhaul of CCP and government bodies, the State Administration of Press, Publication, Radio, Film and Television (SAPPRFT) was renamed into the National Radio and Television Administration (NRTA) with its film, news media and publications being transferred to the Central Propaganda Department. Additionally, the control of China Central Television (CCTV, including its international edition, China Global Television), China National Radio (CNR) and China Radio International (CRI) were transferred to the newly established China Media Group (CMG) under the control of the Central Propaganda Department. In 2019, All China Journalists Association updated its code of ethics and mandatory exam requiring journalists to be guided by Xi Jinping Thought. In October 2021, the National Development and Reform Commission published rules restricting private capital in "news gathering, editing, broadcasting, and distribution." In 2020, the Foreign Correspondents' Club of China stated that China used coronavirus prevention measures, intimidation and visa curbs to limit foreign reporting. Domestically, all journalists must study Xi Jinping Thought through the Xuexi Qiangguo app in order for them to renew their press credentials. Journalists are instructed to "correctly guide public opinion." In 2020, China's market for films surpassed the U. S. market to become the largest such market in the world. According to China's National Bureau of Statistics, the number of newspapers dropped from 343 in 1965, to 49 in 1966, and then to a 20th century low of 43 in 1967. At the same time, the number of publications by mass organizations such as Red Guards grew to an estimated number as high as 10,000. These figures, moreover, underreport actual circulation, because many publishers use their own distribution networks rather than official dissemination channels and also deliberately understate figures to circumvent taxation. In addition, some 25,000 printing houses and hundreds of individual bookstores produce and sell unofficial material—mostly romance literature and pornography but also political and intellectual journals. China has many newspapers but the front runners are all State run: the People's Daily, Beijing Daily, Guangming Daily and the Liberation Daily. The two primary news agencies in China are Xinhua News Agency and the China News Service. Xinhua was authorized to censor and edit the news of the foreign agencies in 2007. Some saw the power of Xinhua as making the press freedom weak and it allowed Xinhua to control the news market fully. They can no longer merely serve as mouthpieces of the government, but also need to attract advertising through programming that people find attractive. While the government issues directives defining what can be published, it does not prevent, and in fact encourages outlets to compete for viewers and advertising. Senior executives in local media are appointed by local governments.

Радио хабарландыру

1997 жылы Шанхай өңірінде 100-ден астам сөйлейтін радиостанция болған.

Интернет

Қытайда әлемдегі ең көп интернет пайдаланушылар саны бар, кем дегенде 2022 жылға дейін. Қытайдағы интернет ауыр цензураға ұшырайды, бұл халықаралық және санкцияланбаған қытайлық бұқаралық ақпарат құралдарына (БАҚ) қоғамның қолжетімділігін шектейді. Интернетті бақылаумен айналысатын негізгі органдар – 2014 жылы құрылған Орталық киберкеңістік істері жөніндегі комиссия.

Жеке спутниктік тарелкалар ресми түрде заңсыз. Дегенмен, қара нарықтағы спутниктік тарелкалар өте көп, олардың саны он миллионнан асып жығылады. Қытай билігі заңсыз тарелкаларды тәркілеу және жою үшін үнемі шаралар қабылдап, авторлық құқықтарды бұзу мүмкіндігі және олардың "керітартпалық пропаганданы" қабылдау қабілетіне қатысты алаңдаушылықтарын білдіреді.

Орталық қарсыластың ішкі ақпарат құралдары

Қытайдың негізгі бұқаралық ақпарат құралдары жинаған ақпараттың көп бөлігі мемлекеттік басылымдарда емес, neicans (ішкі, жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлерге арналған, таралымы шектеулі есептер) арқылы жарияланады. Хэ Цинлиан «Қытайдағы медиа бақылауы» еңбегінде ішкі құжаттардың [neibu wenjian 内部文件] көптеген түрлері мен деңгейлері бар екенін жазды. Олардың көптегені белгілі бір деңгейдегі лауазым иесімен – мысалы, аудандық, провинциялық деңгейде немесе министрліктегі белгілі бір деңгейдегі лауазыммен шектеледі. Кейбір қытай журналистері, соның ішінде «Синьхуа» агенттігінің шетелдегі тілшілері, бұқаралық ақпарат құралдары мен ішкі ақпарат құралдары үшін де жазады. Құжаттардың жіктелу деңгейі Қытайдағы ҚКП мен үкіметтің әкімшілік деңгейлерімен байланысты. Құжатты шығарған органның әкімшілік деңгейі неғұрлым жоғары болса, құжаттың құпиялығы да соғұрлым жоғары болады. Жергілікті билікте құжаттарды шығару деңгейі: провинция [sheng 省], аймақ (немесе провинцияға тікелей бағынышты қала) [diqu 地区 немесе shengzhixiashi 省直辖市] және аудан [xian 县]; мемлекеттік органдардағы деңгейлер: министрлік [bu 部], басқарма [ju 局] және бөлім [chu 处]; әскери корпуста [jun 军], дивизия [shi 师] және полк [tuan 团]. Ең беделді құжаттарды ҚКП Орталық Комитеті ҚКП басшыларының нұсқауларын жеткізу үшін әзірлейді. Қытай Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің құжаты [Zhonggong Zhongyang Wenjian 中共中央文件] қызыл әріппен басылған құжаттар ең беделді болып саналады.

Шетелдік БАҚ және журналистер

2012 жылы Қытай Al Jazeera English телеарнасына тыйым салып, оның шетелдік қызметкерлерін қуды. Бұл 1998 жылдан бері Қытайдың ірі шетелдік бұқаралық ақпарат құралын елден шығарып тастауының алғашқы жағдайы болды. Қытайдағы журналистік қызмет одан бері қиындап келеді, себебі Қытай үкіметі шетелдік журналистердің жұмысына көбірек араласып, қытай азаматтарын шетелдік баспасөзге сұхбат беруден жалықтыруда. 2018 жылдан бері Қытайдың шетелдік тілшілер клубы (FCCC) жыл сайын сауалнама жүргізген 150 тілші мен бюро басшысының ешқайсысы жұмыс жағдайларының жақсарғанын хабарлаған жоқ. 2020 жылы Қытай үкіметі кем дегенде 20 журналисті елден қуды немесе кетуге мәжбүр етті. Журналистерді қорғау комитеті бұл әрекетті «Қытай үшін өте жағымсыз және олар жасыруға тырысатын көп нәрсе бар екенін көрсетеді» деп бағалады. Қытайда жұмыс істейтін шетелдік журналистерге қатысты биліктегі ҚКП, олардың аккредитациясын жаңартпау арқылы, партия саясатын және адам құқықтарын бұзушылықтарды сынаған жағдайда жазалайды. 2020 жылдың наурызында Қытай билігі америкалық журналистердің барлығын елден шығарып салды, оларды және АҚШ-ты Қытайға «америкалық құндылықтарды таңуға» тырысқан деп айыптады. 2020 жылдың тамызында Қытай Австралиямен қарым-қатынастың нашарлауына байланысты, Қытайдың мемлекеттік ағылшын тіліндегі жаңалықтар арнасы China Global Television Network үшін жұмыс істейтін австралиялық журналист Ченг Лэйді тұтқындады. Оның тұтқындалуынан кейін Қытайдағы қалған екі австралиялық журналиске елден шығуға тыйым салынды және олар тек Австралия үкіметінің араласуынан кейін ғана отбасыларымен бірге елден шыға алды. 2020 жылдың желтоқсанында Қытай билігі Бейжіңдегі Bloomberg News бюросында жұмыс істейтін Хазе Фанды «ұлттық қауіпсіздікке қатер төндірді» деген күдікпен ұстады. 2021 жылдың сәуір айында BBC журналисі Джон Садворт және оның отбасы, Қытай үкіметінің жеке шабуылдары мен дезинформациясы оларды қауіпке ұшыратқаннан кейін, Қытай материгінен Тайвань аралына қашуға мәжбүр болды. Оның әйелі Ирландияның RTÉ телеарнасының журналисі. Қытай үкіметі оның Синьцзяндағы интернациялық лагерьлер туралы және Синьцзянның мақта өнеркәсібіндегі мәжбүрлі еңбек туралы кең ауқымды BBC репортаждарына ашуланды.

In 2012, China banned Al Jazeera English and expelled their foreign staff due to an unfavorable report about forced labor. This was the first time since 1998 that China had expelled a major foreign media organization. Reporting in China has become more difficult with the Chinese government increasingly interfering in the work of foreign journalists and discouraging Chinese citizens from giving interviews to the foreign press. Since 2018 none of the 150 correspondents and bureau chiefs surveyed annually by the Foreign Correspondents' Club of China (FCCC) have reported an improvement in their working conditions. In 2020, the Chinese government expelled or forced the departure of at least 20 journalists. The Committee to Protect Journalists said of the behavior "It's very disreputable for China, and it also shows that they have a lot to hide." To foreign journalists working in China, the ruling CCP has threatened and punished them by failing to renew their credentials when they criticize the CCP's policies and human rights abuses. In March 2020, Chinese officials expelled almost all American journalists from China, accusing them and the US of trying to "impose American values" in China. In August 2020, China detained Cheng Lei, an Australian journalist working for China Global Television Network, a Chinese state run English television news channel, amid souring relations with Australia. Following her arrest the only other two Australian journalists in China were placed under exit bans and only managed to leave the country with their families after the Australian authorities interceded on their behalf. In December 2020, Chinese authorities detained Haze Fan, who works for the Bloomberg News bureau in Beijing, on suspicion of "endangering national security". In April 2021, BBC journalist John Sudworth and his family were forced to flee mainland China for the island of Taiwan after personal attacks and disinformation from the Chinese government put them in danger. His wife is a journalist with the Irish RTÉ. The Chinese government had been angered by reporting he did on the internment camps in Xinjiang as well as a larger BBC story about forced labor in Xinjiang's cotton industry.

Қытайлық БАҚ Африкада

1948 жылы Синьхуа жаңалықтар агенттігі Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африкада алғашқы шетел бюросын құрды. Бастапқыда қытайлық БАҚ өкілдері Қытай мен Африка арасындағы қарым-қатынасты дамытуға ұмтылып, «жаңадан тәуелсіздік алған африкалық елдермен дипломатиялық қарым-қатынастарды орнатуға үкіметке көмектесуде маңызды рөл атқарды». Қытай-Африка медиа қатынастары 2000 жылы Қытай-Африка ынтымақтастығы форумы (FOCAC) құрылғаннан кейін күшейді. 2006 жылы Пекинде өткен FOCAC саммитінде Қытай үкіметі Африкамен медиа ынтымақтастығы бойынша өз көзқарасын ұсынды. БАҚ алмасуы «өзара түсіністікті арттырып, әрқайсысын объективті және теңгерімді жариялауға мүмкіндік беруі керек». FOCAC арқылы Африка медиасындағы Қытайдың ықпалы артты. 2006 жылы Найробиде Қытай радиосы құрылды, одан кейін Қытай мемлекеттік CGTN Africa телеарнасы іске қосылды және 2012 жылы China Daily-дің африкалық нұсқасы жарық көрді. Бұдан өзге, Қытай африкалық журналистерге оқу орындарындағы және алмасу бағдарламаларын ұсынады, оларды қытай саясаты, мәдениеті және экономикасымен, сондай-ақ қытайлық БАҚ жүйесімен таныстырады. Қытай африкалық БАҚ пен журналистерге ғана емес, сонымен қатар олардың цифрлық инфрақұрылымына да инвестиция салады. Қытай үкіметі Африка елдеріне коммуникациялық құрылымды кеңейту үшін қаржылық және техникалық көмек көрсетеді. Ғалымдар Қытай үкіметі медиаға қатысуды және инвестицияларды арттыру арқылы Африкадағы қоғамдық кеңістікті бақылауға алып, «жұмсақ күшін» кеңейтуге тырысады деп санайды. Зерттеулер көрсеткендей, Африкадағы қытайлық ақпарат құралдары Қытай-Африка қарым-қатынастарын өте жағымды жарықтандырады, сынға орын аз. Сондықтан Қытай Африкадағы пікірлерді өз пайдасына өзгертуге тырысады. Алайда, Қытайдың Африкадағы медиаға ықпалы салыстырмалы түрде жаңа болғандықтан, оның салдары әлі толық анықталған жоқ. Қытайдың Африка медиа инфрақұрылымын қолдауға және Қытай-Африка қарым-қатынастарын дамытуға бағытталған күш-жігеріне қарамастан, Африканың Қытайға деген көзқарасы әртүрлі және күрделі. Мысалы, Оңтүстік Африка бойынша жасалған зерттеу көрсеткендей, Қытай қуатты сауда серіктесі ретінде қарастырылады және экономикалық инвестициялар оңтайлы имиджді құрайды. Бірақ Оңтүстік Африка журналистері қытайлық БАҚ араласуына қарсы және қытай журналистикасының әдістеріне алаңдаушылық білдіреді. Сондай-ақ, Уганда бойынша зерттеу журналистердің Қытаймен медиа ынтымақтастығына қатысты алаңдаушылығын көрсетті, себебі ол баспасөз бостандығына қауіп төндіреді. Қорытындылай келе, Қытайдың Африкадағы медиа ықпалының табысы олардың Африка нарығында жеңіске жете алуына және пікірлерді өздеріне қалай бағынуға болатынына байланысты.

Already in 1948, the Xinhua News Agency established its first overseas bureau in sub Saharan Africa. Initially, the Chinese media presence sought to promote Sino African relations and "played an important role in assisting the government in developing diplomatic relations with newly independent African countries". Africa China media relations became more sophisticated when the Forum on China–Africa Cooperation (FOCAC) was founded in 2000. In 2006 during the first FOCAC Summit in Beijing, the Chinese government presented its vision on media cooperation with Africa. Media exchange should "enhance mutual understanding and enable objective and balanced media coverage of each other". Through FOCAC, the Chinese influence on the African mediasphere has increased. In 2006, China Radio International (CRI) was established in Nairobi followed by the launch of the Chinese state run CGTN Africa and the establishment of an African edition of China Daily in 2012. Additionally, China offers workshops and exchange programs to African journalists to introduce them to Chinese politics, culture, and economy as well as the Chinese media system. China does not only invest in African media outlets and journalists but also their digital infrastructure. The Chinese government grants financial and technical aid to African countries to expand their communications structure. Scholars argue that through increased media presence and investments, the Chinese government tries to dominate the public sphere in Africa and expand its soft power. Research shows that Chinese news media in Africa portray China Africa relations in an extremely positive light with little space for criticism. Hence, China tries to shape African narratives in its favor. However, Chinese media influence in Africa is still relatively new and therefore the consequences of Chinese media engagement in Africa remain unclear. Despite China's efforts to support the African media infrastructure and promote China Africa relations, African perceptions of China vary significantly and are complex. In general, a case study of South Africa shows that China is perceived as a powerful trading nation and economic investments result in a positive Chinese image. Yet, South African journalists are critical of Chinese media intervention and concerned about practices of Chinese journalism. Likewise, a study about Uganda reveals that journalists are worried about media cooperation with China because it poses a threat to the Freedom of the press. To conclude, the success of Chinese media influence in Africa depends on whether they can prevail in the African market and control the narrative in their favor.

Қытайдың шетелдегі БАҚ-тары

2001 жылы Джеймстаун қоры Қытайдың АҚШ-тағы қытай тіліндегі бұқаралық ақпарат құралдарын сатып алып, тегін контент ұсынатынын және жарнамалық қаражатты пайдаланып, жаңалықтарды өзгертуге тырысатынын мәлімдеді. The Guardian 2018 жылы China Watch газетінің қосымшасы The Telegraph және басқа да беделді газеттер, мысалы The New York Times, The Wall Street Journal және Le Figaro газеттерінде жарияланатынын хабарлады.

Халықаралық рейтингтер

2023 жылға қарай, «Шекарасыз репортерлер» ұйымының Дүниежүзілік баспасөз бостандығы индексі бойынша Қытай әлемде баспасөз бостандығы жағынан соңғы екінші орында тұр. «Шекарасыз репортерлер» Қытайды «журналистер үшін әлемдегі ең ірі түрме» деп атап, ел үкіметі журналистикаға және ақпарат алу құқығына қарсы бүкіл әлемде репрессиялық науқан жүргізіп жатыр деді.