Кіріспе

19 ғасырдағы француз өнер қозғалысы

"Сәйкессіздер" (Les Arts incohérents) – 1882 жылы париждік жазушы және баспагер Фр (1857–1935) құрған, қысқа ғұмырлы француз өнер қозғалысы. Оның сатирикалық және құрметсіздік көзқарасы кейінірек авангард және антиөнер қозғалыстарымен байланысты көптеген өнер әдістері мен ұстанымдарын болжады. Леви "les arts incohérents" деген сөз тіркесін "les arts décoratifs" (яғни қолөнер және өнер, бірақ ең бастысы – Париждегі танымал өнер мектебі, Ұлттық сәндік өнер мектебі) терминімен ойын ретінде қолданды. "Сәйкессіздер" жұмыстарын әдейі иррационалды және иконокласттық, табылған заттарды пайдалана отырып, мағынасыз, әзіл-қалжың эскиздері, балалардың суреттері және "сурет салуды білмейтін адамдар салған" суреттерді ұсынды. Леви ақын Пол Билхаудтың "Combat de Nègres dans un Tunnel" ("Туннельде қаралардың шайқасы") атты толығымен қара түсті суретін көрмеге қойды. Алғашқы аниматор Эмиль Коль кейінірек сюрреализм деп аталатын фотосуреттер жасады. Қозғалыс шағын және қысқа болғанымен, "Сәйкессіздер" кеңінен танымал болды. Топ Эмиль Гудоның "Гидропаттар" және Альфред Жарридің "Убу-Рой" тудырған Монмартр кабаре мәдениетінен пайда болды. 1882 жылғы қазан айында өткен көрмеге Мане, Ренуар, Камиль Писсарро және Рихард Вагнер сияқты екі мың адам келді. 1883 жылдан бастап жыл сайынғы көрмелер, немесе маскарадты кештер, немесе екеуі де ұйымдастырылды. 1883 жылғы көрмеде суретші "Le rire" ("Күлу") атты суретін ұсынды, ол темекі тартатын "үлкейтілген" Мона Лизаның суреті болды және 1919 жылы Марсель Дюшаннің Мона Лизаны "иеленуі" – L. H. O. O. Q. суретін тікелей болжады.

Қозғалыс 1890-жылдардың ортасында тоқырады.

Тарих

"Сыртқылар" тобы XIX ғасырдың соңында пайда болды, бұл ғылыми жаңалықтар мен әлеуметтік инновацияларға толы кезең еді. Осы уақыт өнер саласында да маңызды өзгерістерге ұшырады. Ресми өнер дәстүрлері тіпті газеттердегі сатиралық суреттер арқылы сыналып, өліп бара жатқан өнер екенін көрсететін болды. Осы шығармашылық дағдарыста Жюль Леви, Hydropathes әдеби клубының бұрынғы мүшесі, "сурет салуды білмейтін адамдар салған суреттер көрмесін" ұйымдастыруға шешім қабылдады. Бұл қайырымдылық шарасы жақында болған газ жарылысынан зардап шеккендерге өздерінің туындыларын көрсетуге мүмкіндік берді. 1882 жылдың 13 шілдесінде Шанз-Элизеде өткен алғашқы "Сыртқы өнер" жиыны көптеген қызықты туындыларды ұсынды. Электр қуаты үзілгендіктен, олар шам жарығында, барлық материалдар мен идеяларды пайдаланып, көрермендерді күлдіру мақсатымен бүлікшіл туындылар жасады. 1882 жылдың 2 қазанында Жюль Леви осы тәжірибені үйде қайталауға бел буды. Ол достарын "ерекше кеш" деген сылтаумен жинады. Оның шағын пәтерінде олар "Клишелерге, жас буынға өлім!" ұранымен жұмыс істеді. Олар күтпеген сәттілікке жетіп, көптеген газеттерде жарияланды. Нәтижесінде, "Сыртқылар" қозғалысы Париждің мәдени ортасына бекінді. 1883 жылдың қазан айында Парижде Galerie Vivienne галереясы "Сыртқы өнердің" алғашқы ресми көрмесін өткізді. Бұл көрменің мақсаты, барлық "Сыртқылар" көрмелері сияқты, қайырымдылықпен байланысты болды. 13 тармақты ережеде "Барлық туындыларға рұқсат етіледі, бірақ мәнсіз және ұятты туындыларға жол жоқ" делінген. Көрмеде Леви Орвиллдің эстетикалық тұрғыдан сурет салу үшін сия қадамын кері бұрған суреті де болды. Көрмеде көптеген пародиалар мен бейнелі ойындар көрсетілді. Бір ай ішінде 20 000-нан астам адам көрмеге келді. Бір жылдан кейін "Сыртқылар" Galerie Vivienne-ге қайта оралды. Олар "Күміс далада, санатсыз құммен, Пойл құбырларының бастығы" бейнесінің көрсетілуін үміттенеді, бұл академиялық суретшінің ежелгі мүсінін кесуге арналған кескіні еді. Көрмеге көптеген маңызды туындылардың сәнді гравюрасы қосылған каталог ілесе келді. Оның мұқабасында биші бір қоламен қара құстардың қараңғылығын қорқытады. Журналистер оқиғаны ынтамен жариялады. Суретшілер суреттік карта мен ойынға көбірек ден қойып, осы екеуі де "Сыртқы" өнердің қалыптасуына көмектесті. 1886 жылы "Сыртқылар" Eden Theatre-де жаңа көрмесін ашты. Жюль Шере плакатында Левидің айды қағаз шеңберіндей аралап өтуі бейнеленген. Кіреберісте іс-шараға қатысты ережелер анық жазылған: "Бір мақсат қойыңыз, күліңіз және шын жүректен қуаныңыз". Бөлмеде жоғары, орташа және төмен рельефте жасалған туындылар да болды. Барлығы каталогқа жазылды, онда экспоненттердің "көзге көрінетін" портреттері мен әдемі сілтемелер болды. 1886 жылы Жюль Леви сынға ұшырады. Ол "Сыртқы өнерді" жеке мүддесі үшін пайдаланды деп айыпталды. Шындығында, ол 1886 жылы баспахана ашып, достарының (Гудо, Лерой, Монселе және т.б.) туындыларын, Boutet, Somm немесе Gray сияқты суретшілердің суреттерімен бірге жариялады. Ол 1884 жылы оны "ресми емес Сыртқылардың ресми өкілі" деп жариялаған Le Courrier français сатирикалық журналының қолдауын жоғалтты. Осы уақытта басқалар "Сыртқы" қозғалысын пайдаланып, "Сыртқы" кафелер мен журналдар ашты, олармен қозғалыстың негізін қалаушылардың ешқандай қатысы болмады. 1887 жылы Жюль Леви "Сыртқылықтың" соңы осы жылдың 16 сәуірінде болады деп уәде берді. Осы оқиғаға орай Folies Bergère жерлеу процессиясымен костюмдік кеш ұйымдастырылды. Алайда, "Сыртқылық" 1889 жылдың 27 наурызында Eden Theatre-де өткен жаңа би кешінде қысқа уақытқа қайта жаңғырды. Леви бұл оқиғаның "Сыртқы өнердің" жақсы естеліктерін еске түсіріп, өзінің көрмелерінің қайта оралуын жариялауын қалады. Бірақ 1889 жылғы көктемде, Париждегі ЭКСПО толық қарқынмен өтіп жатқанда, ол ұйымдастырған көрме сәтсіздікке ұшырады. Баспасөз оқиғаға мүлдем назар аудармады, тіпті Le Courrier français та үнсіз қалды. "Сыртқы өнер" жаңалық құндылығын жоғалтты. Жюль Леви бас тартпады, 1891 жылдың қаңтар айында "Фоли Берже" журналын шығарды. Жаман ұйымдастырылған, қайталанбаған шоу тым ұзақ, ал кеш тым қысқа деп есептелді. Оның 1893 жылғы көрмесі Олимпиадада жаңаша орын алды және ол байқаусыз қалды. Француз поштасынан Жюль Блуа былай деп жазды: "Бәрі ескірген, заманауи емес. "Сыртқылық" декадансқа, шіруге және басқа да әртүрлі ойыншықтарға қосылды". Осыған қарамастан, Леви 1896 жылға дейін "Сыртқы" жіпке тартты, бірақ баспасөз тарапынан үлкен бейтараптықпен кездесті.