Кіріспе

Т-жұмбағы – төрт көпбұрышты пішіннен құралған және үлкен Т әрпін жасауға жиналатын жұмбақ. Төрт бөлігі әдетте бір теңбұрышты тікбұрышты үшбұрыш, екі тікбұрышты трапеция және ерекше пішінді бесбұрыштан тұрады. Сырттай қарағанда қарапайым болғанымен, бұл өте қиын жұмбақ, оның шешімі – ерекше пішінді бөлікті дұрыс орналастыру. Алғашқы Т-жұмбақтары шамамен 1900 жылы пайда болған және жарнамалық тарату материалдары ретінде қолданылған. 1920 жылдардан бастап ағаштан жасалған үлгілер өндіріліп, саудаға түскен. Көптеген Т-жұмбақтарына қосымша пішіндер құрастыруға арналған нұсқаулық қоса беріледі. Қандай пішіндер жасауға болатыны бөліктердің пропорционалдығына байланысты.

Латынша айқыш

Латын кресті жұмбағы – крестің үш теңбұрышты тік үшбұрыш, бір тік трапеция және ретсіз пішінді алты жақты бөлшекке бөлінуінен тұрады (суретті қараңыз). Бөлшектердің өлшемдері дұрыс болса, оларды тіктөртбұрыш түрінде де құрастыруға болады. Бұл жұмбақтың ең көне мысалдары Қытайда пайда болған, олардың тарихы 19 ғасырдың бірінші жартысына дейін жетеді. Жұмбақ туралы алғашқы жарияланған сипаттама 1826 жылы "Көңіл көтерудің жалғасы" атты кітапта жарық көрді. 19 ғасыр бойы ойын-сауық, жұмбақтар және фокусниктерге арналған кітаптарда осы жұмбаққа қатысты көптеген сілтемелер кездеседі. Т-жұмбақ латын кресті жұмбағының негізінде жасалған, бірақ оның басы жоқ, сондықтан ол тек төрт бөлшектен тұрады. Тағы бір айырмашылық – Т-жұмбағының бөлінуіндегі үшбұрыштардың бірі көбінесе тік трапецияға айналдырылған. Бұл өзгерістер жұмбақты латын кресті жұмбағынан гөрі қиын әрі ойға қойғыш етеді.

Жарнамалық сыйлықақылар

Т-жұмбағы 20 ғасырдың басында сыйлық ретінде кең танымал болды, жүздеген компаниялар оны өздерінің бизнесін немесе өнімдерін жарнамалау үшін пайдаланды. Олар қағаздан немесе картоннан жасалып, сауда карточкасы ретінде қолданылды, оларға жарнама басылған. Әдетте, олар нұсқаулармен бірге конвертке салынып, компанияға немесе жергілікті сатушыға хат жазуға немесе хабарласуға шақыру қатарында келтірілді. Мысалдар:
Лаштің Ащысы – түпнұсқалық тоник тәртіптегі дәрі (1898). Бұл Т-жұмбағының ең ерте белгілі нұсқасы. Бұрыштар 35 градусқа қиылып, жұмбақты шешуді жеңілдетіп, оны шатастырмайды. Ақ розалы Цейлон шайы, Симан ағайындылары, Нью-Йорк (1903). Бұл жұмбақ көбінесе Т-жұмбағының ең көне нұсқасы деп есептеледі, бірақ Лаштің Ащысы жұмбағы одан ертерек пайда болған. Армордың құрғақ шұжығы, Армор және Компания, Чикаго. Конверттегі мәтін: "Тизер Т, біздің құттықтауымызбен осы қызықты кішкентай жұмбақты қабылдаңыз. Осы конверттегі төрт бөлікті біріктіріп, мінсіз "Т" әрпін жасау сізге нағыз сынақ болады. Егер шеше алмасаңыз, сатушыңыздан шешімін сұраңыз. Ал, тағамдарыңызға дәмді ет тағамдарын қосу мәселесін шешу үшін сатушыдан Армордың құрғақ шұжығын сұраңыз". Ларабидің ең жақсы ұны (1919). Waterall's T Puzzle бояулары мен лактары, О. Дж. Миллер & Son дистрибьюторы, Аллентаун, Пенсильвания. Конвертте жұмбақ "өте қызықты, тартымды, қызығушылық тудыратын, қиын және оңай" деп сипатталған. Гленс Фоллс Т-жұмбағы, Нью-Йорк сақтандыру компаниясы.

Бастапқы басылымдар

Т-жұмбаққа қатысты жарияланған материалдар 20 ғасырдың басында пайда болды. 1904 жылғы қазан айындағы "Бастауыш білім" журналында Т-жұмбағы шаршаған балаларға арналған жұмбақ ретінде сипатталған. Олар былай деп хабарлайды: "Әріптерді тақтаға қою кішкентайларға көмектеседі. Ересектерге бөлшектерді жинауға он минут уақыт керек дейді. Балаларға қанша уақыт қажет болады?" Тағы бір ертерек сілтеме – "Біздің жастарымыз" журналының 1905 жылғы сәуірдегі саны. Жұмбақтың өте жақсы көрсетілімі 1913 жылғы қазанда Джон Мартиннің кітабында жарияланды, сол көрсетілімі сол жақта берілген. А. Холлдың 1918 жылғы "Ағаш өңдеу және механика балалар үшін" кітабында Т-жұмбағының үлгісінің суреттері және жұмбақтың ағаштан жасалған нұсқасын құрастыру үшін толық өлшемді үлгілер келтірілген. Т-ның қанаттары әдеттегіден ұзын. Осы суреттер сол жылы Америкалық Жастар Қызыл Крестінің шығарған "Жастар Қызыл Кресінің қызметі жөніндегі нұсқаулықта" да кездеседі. Бұл кітаптағы жұмбақтарды Қызыл Крест жасөспірімдері әскери мақсатта пайдалану үшін жасау ұсынылған: "одақ пойыздарында сапар шегетін әскерлерге, лагерьтерде, сауықтыру орталықтарында және ауруханаларда тарату үшін асханаларда пайдалануға" (378 бет). Олар бұл жұмбақтың "британдық әскерлерінің арасында танымал болғанын" (394 бет) айтады және бөлшектерді жасау және оларды сақтауға арналған қапты қалай дайындау туралы егжей-тегжейлі нұсқаулар береді.

Тек " Т "

Т-жұмысы 20-ғасыр бойы танымал болды және оның нұсқалары 1920-жылдардың басында ойын ретінде сатылды. Сол кездегі бір мысал – Париждің N. K. Atlas компаниясы шығарған "L'ÉTÉ" деп аталатын жұмбақтың француз нұсқасы. Тағы бір мысал – 1940 жылдары Drueke & Sons компаниясы "Паның Т-жұмысы" деген атпен жасаған жұмбақтың ағаш нұсқасы, осы суретте оң жақта көрсетілген. Кейін пластик бөлшектерден жасалған нұсқалар да шығарылды, мысалы, 1950-жылдары S. S. Adams Co компаниясының "Адамс Т-жұмысы" және 1960-1970 жылдары Marx Toys компаниясының "Танымал Т-жұмысы". 1980-жылдардан бастап "Мырза Т-дың жұмысы" пайда болды, ол танымал "А команда" телесериалынан актер Мырза Т-дың суретін бейнелейді; өнім қаптамасының артқы жағында "Мырза Т-дың жұмысын шеше алмайтын ақымаққа ашырмын" деген сөздер жазылған.

Ұзартулар

Т-тегiсiнiң төрт бөлiгiнен танграммаға ұқсас басқа да формалар жасау мүмкiндiгi ертеде-ақ анықталды. 1930 жылдан бастап Mohawk Rugs & Carpets компаниясы үшін жарнамалық сыйлық ретiнде Т-тегiсiнен бөлшектер арқылы жебе ұшын жасауға шақыру пайда болды. Сол жылы Eberhard Faber компаниясының Van Dyke қарындаштарына 14 түрлi пішін ұсынылды. Қазiргi уақытта Т-тегiстер стандартталған пропорцияларда шығарылады, бұл көптеген қосымша формаларды құруға мүмкiндiк бередi. Ең маңызды дизайндары (төмендегi суретті де қараңыз): Нобтың Т-тегiсi: Ноб Йосигахара жасаған бұл нұсқасы төрт миллионнан астам дана сатылды. Бөлшектер екі тiк бұрышы бар симметриялық дөңес бесбұрыш түрінде орналастырылуы мүмкiн. Асимметриялық Т: Бұл Т-тегiсiнiң сол және оң жақ бұтақтарының ұзындығы әртүрлi, ал қысқа бұтағы ұзын бұтағының 83% құрайды. Мұнда барлық бөлшектердiң енi бiрдей және оларды түзу сызық бойында орналастыруға болады. Қазiргi уақытта бұл тегiс HIQU компаниясымен 100 түрлi фигура жиынтығымен және Eureka Toys and Games компаниясымен "Ми бұрқағы" деген атпен сатылады. Гарднердiң Т-тегiсi: Бұл Мартин Гарднердiң Scientific American бағанында көрсетiлген нұсқа. Бөлшектер кейiннен жарияланғандай, қалыңдау Т-түрiн де құрайды. Бұл нұсқа "The missing T" деген атпен Aha! Brain teasers классикалық ойындарының бiр бөлiгi ретiнде Think Fun компаниясымен сатылды.

Қиындықты шешу

Төрт бөліктен ғана тұратын Т-тегесі сырттай қарағанда ғана қарапайым көрінеді. Зерттеулер көрсеткендей, азаған адамдар ғана оны бес минут ішінде шеше алады, ал көпшілігіне жарты сағаттан аса уақыт керек болады. Сынаққа тартылғандардың көпшілігі бұл тегесті шеше алмайтынына көз жеткізеді. Тегесті шешудегі басты қиындық – пентагон бөлігін көлденең немесе тік орналастыруға байланысты функционалдық бекіністі жеңу және осыған байланысты, пентагонның ойығын толтыруға талпыну. Бір зерттеуде қатысушылардың 60 пайыздан астамы осындай дұрыс емес пентагон орналастыруларына күш сарптайды. Тіпті пентагон бөлігі дұрыс орналастырылған жағдайда да, оны шешімнің бір бөлігі деп танымайды, себебі Т әрпімен сәйкестігін анықтау оңай емес. Егер пентагон Т әрпінің көлденең және тік бөлігінің бір бөлігі екенін, ал пентагонның ойығы ішкі бұрыш құрайтынын түсінгенде, тегесті шешу өте оңай.