Кіріспе

Ноцицептин/орфанин FQ (N/OFQ) – 17 аминқышқылынан тұратын нейропептид, ноцицептин рецепторының (NOP, ORL 1) эндогендік лиганды болып табылады. Ноцицептин күшті анальгетик ретінде әрекет етеді, ауырсық басушы дәрілердің әсерін тиімді түрде тежейді; оның белсенділігі мидың ауырсық сезіну және қорқыныш үйрену сияқты функцияларымен байланысты. Препроноцицептинді кодтайтын ген адамдарда Ch8p21 хромосомалық аймағында орналасқан. Ноцицептин препроноцицептин ақуызынан түзіледі, сондай-ақ ноцистатин және NocII деп аталатын тағы екі пептид те осы ақуыздан шығады, олардың екеуі де N/OFQ рецепторының қызметін тежейді. Ноцицептин – кері фармакологияның алғашқы мысалы; NOP рецепторы 1995 жылы екі тәуелсіз топ ашқан эндогендік лигандтан бұрын ашылған.

Ноцицептиннің рөлі

Ноцицептинді ашқаннан бері зерттеушілер оған үлкен қызығушылықпен қарауда. Ноцицептин – каппа опиоидты рецептор лиганды динорфин А-мен байланысты пептид, бірақ ол әдетте ауырсынды жеңілдететін классикалық опиоидты рецепторларға (атап айтқанда, мю, каппа және дельта опиоидты рецепторларға) әсер етпейді. Ноцицептин орталық нерв жүйесінде кеңінен таралған; ол гипоталамуста, ми сабасында және мидың алдыңғы бөлігінде, сондай-ақ омыртқа миының дорсальды және вентральды мүйіздерінде табылады. NOP рецепторы да мидың көптеген аймақтарында, соның ішінде қабықша, алдыңғы иіс ядросы, бүйірлік септум, гипоталамус, гиппокамп, амигдала, орталық сұр зат, понтин ядролары, интерпедункулярлық ядро, қара зат, рафе кешені, локус коэрулеус және омыртқа миында кеңінен таралған. Бұл оны классикалық опиоидты пептидтерден ерекшелендіреді, олар көбінесе анальгетиктер (ауырсынды басатын) ретінде әрекет етеді, себебі ноцицептин тіпті анальгезияға қарсы да әрекет ете алады, осылайша антиопиоид рөлінде танылады. Сонымен қатар, ноцицептин рецепторларын блокадалау ауырсық шегінің жоғарылауына және анальгетикалық опиоидтарға төзімділіктің азаюына алып келуі мүмкін. Осылайша, ноцицептин қазіргі қолданыстағы көптеген ауырсыққа қарсы препараттарға қарағанда тәуелділік қаупі аз. Омыртқа миына енгізілген кезде ноцицептин классикалық опиоидтарға ұқсас анальгетикалық эффект көрсетеді.

Көңіл күйінің бұзылуы

Жануарларға жасалған әртүрлі зерттеулер N/OFQ NOP жүйесінің мазасыздық және депрессия екеуіне де қатысы бар екенін көрсетеді. Ноцицептин мазасыздықты басады (анксиолитикалық әсерге ие), бірақ депрессияны күшейтетін секілді, себебі N/OFQ-ның NOP-қа байланысуына кедерес келтіру депрессияны жеңілдетуге көмектеседі.

Есірткіге қарсы дәрілер

NOP рецепторы есірткіге тәуелділік ауруларының әсерін басуға арналған дәрілердің мақсаты бола алатыны көрсетілді. Есірткіге тәуелділіктің сыйлық беру процесімен байланысты гипоталамус және миндальда NOP рецепторлары табылды. Ноцицептиннің сыйлық беру процесімен байланысты допамин өндірісін тежейтіні де анықталды. Атап айтқанда, ноцицептин амфетамин, морфин, кокаин және әсіресе алкоголь сияқты препараттардың шақыратын нейрондық сыйлықтарды тежеуге қабілетті, бірақ оның нақты механизмі әлі толыққанды дәлелденбеді. Сонымен қатар, ноцицептин морфин сияқты препараттарға қарағанда төмен деңгейде төзімділік дамытуы мүмкін. Бұл ноцицептин құрамы морфиннің орнына қолданылған кезде байқалды. Ноцицептин бірнеше есірткіге тәуелділікті емдеуге қабілетті, сондай-ақ абстиненттік синдромды азайтуға көмектесетін (мысалы, бұлшықет ауыруы, мазасыздық және алаңдаушылық) құралымдарда рөл атқарады.

Оқу мен есте сақтау

Жануарлар зерттеулерінде N/OFQ NOP рецептор жолы оқыту және есте сақтау процесінде оң және теріс рөлдер атқаратыны анықталды. Мысалы, осы жолдың жұмыс істемеуі посттравматикалық стресс бұзылысы (ПТСР) сияқты мидың ауруларында қорқынышпен байланысты. Сондықтан, рецептор жолы қорқыныш пен стрестік жағдайларға гомеостаздық жауапты сақтайды. Ноцицептин есте сақтау функциясын тежеуші рөлде де болуы мүмкін, себебі кейбір зерттеулер оның тірі организмде кеңістіктік оқытуды нашарлататынын, ал in vitro жағдайында ұзақ мерзімді потенциацияны және синаптық берілуді тежейтінін көрсетіп тұр. Лестер университетінде жүргізілген зерттеуде сепсиспен ауырған науқастар қарастырылды және отыз күн ішінде қайтыс болған науқастардың қанындағы N/OFQ деңгейі, тірі қалғандарға қарағанда айтарлықтай жоғары болды.

Ас қорыту жүйесі

Ішекте ноцицептин асқазан мен ішек қылыздарына әртүрлі әсер ететіні және сонымен қатар тамақ қабылдауды арттыратыны анықталды. Қосымша зерттеулер ноцицептиннің құрысуға қарсы препараттың құрамына кіре алатынын көрсетті.