Кіріспе

Әлеуметтік өзара әрекеттен саналы түрде жалтарту

Әлеуметтік тежелу – жағдайдан немесе әлеуметтік қарым-қатынастан саналы немесе санадан тыс қашу. Әлеуметтік тежелудің жоғары деңгейі бар адамдар өз сезімдері мен пікірлері басқалардың наразылығына түскендей сезінуі мүмкін болғандықтан, жағдайлардан қашып жүреді. Әлеуметтік тежелу мінез-құлық, сыртқы түрі, әлеуметтік өзара әрекеттер немесе талқылауға арналған тақырыптармен байланысты. Әлеуметтік тежелумен байланысты процестерге әлеуметтік бағалау туралы алаңдаушылық, әлеуметтік өзара әрекеттегі күйбеңдеу, әлеуметтік оқшалану және кері тарту жатады. Сондай-ақ, танымдық ми үлгілері, әлеуметтік өзара әрекеттегі алаңдаушылық сезімі және ішкі проблемалар да байланысты. Бұл ашуды басуға, әлеуметтік мінез-құлықты шектеуге, жаңалыққа қарсы тұруға және жат адамдармен қарым-қатынас жасауға кешігуге бейім адамдарды да сипаттайды. Адамдарда әлеуметтік тежелудің төмен деңгейі болуы мүмкін, бірақ кейбір жағдайлар адамдарды көбірек немесе аз тежелуге ​​ынталандыруы мүмкін. Әлеуметтік тежелуді кейде алкоголь немесе бензодиазепиндер сияқты дәрі-дәрмектерді қысқа мерзімге қолдану арқылы азайтуға болады. Балалардағы әлеуметтік тежелудің негізгі белгілері – ойынды тоқтату, бейтаныс адамға жақындауға кешігу, қорқыныш пен жағымсыз эмоциялардың көрінісі және қауіпсіздік іздеу. Әлеуметтік тежелудің жоғары деңгейінде әлеуметтік алаңдаушылық бұзылысы және әлеуметтік фобия сияқты басқа әлеуметтік бұзылыстар даму процесінде пайда болуы мүмкін.

Өмірбаян

Әлеуметтік тежелімділік қалыпты әлеуметтік жағдайларға реакциядан басталып, патологиялық деңгейге жетеді, және әлеуметтік алаңдаушылық немесе әлеуметтік фобия сияқты психологиялық аурулармен байланысты болуы мүмкін. Өмірдегі оқиғалар маңызды, олар біздің әл-ауқатымыз бен тежелімділік деңгейімізге әсер етеді. Бак және әріптестері зертханадағы зерттеуде күнделікті өмірдегі әлеуметтік тежелімділікті қарастырды. Зерттеушілер түрлі тітіркендіргіштерге реакция жасайтын адамдардың қарым-қатынасын және сөйлесуін бақылады. Зерттеуге он екі эмоциялық тітіркендіргішті көрген "хабар беруші" әйелдер қатысты. Сондай-ақ, "қабылдаушы" деп аталған қатысушылар хабар берушілердің қандай тітіркендіргішті көргенін болжауға тиіс болды. Хабар берушілер слайдтарды көру кезінде жалғыз, доспен немесе бейтаныс адаммен бірге болды. Зерттеу нәтижелері бейтаныс адаммен бірге болудың қарым-қатынасқа кедергі келтіретінін көрсетті, ал доспен бірге болу кейбір тітіркендіргіштерге қатысты жеңілдетуші, ал басқаларына кедергі келтіруші әсерге ие болды. Нәтижелер кез келген адамның күнделікті өмірде бейтаныс адамдармен немесе тіпті достарымен қарым-қатынас жасау кезінде тежелімділікке ұшырауы мүмкін екенін көрсетеді. Тежелімділік деңгейі күн бойындағы әртүрлі әлеуметтік сигналдарға сезімталдықпен анықталуы мүмкін. Гейбл және әріптестері қатысушылардың күн соңында жазатын оқиғаларды зерттейтін зерттеу жүргізді. Қатысушылардың мінез-құлықты белсенділігі және мінез-құлықты тежелімділігі жүйелері де өлшенді. Нәтижелер мінез-құлықты тежелімділік жүйесіне жоғары сезімталдық танытқан адамдардың күнделікті оқиғалардан көбірек жағымсыз әсер сезінгенін көрсетті. Фридмен және Миллер Херрингер эмоциялық өрнектіктерді зерттеу арқылы жаңа деңгейге көтерді, эмоциялық жабылу деңгейі жоғары адамдарды зерттеді. Олар эмоциялық өрнек дұрыс көрсетілмесе, әлеуметтік қарым-қатынас қиынға соғуы мүмкін екенін айтады, себебі басқалар адамның эмоционалдық жағдайын түсінбейді. Сонымен қатар, әлеуметтік тежелімділікке қатысты төрт жалпы иррационалды танымдық үлгі бар. Бірінші үлгі - өзіне сенімсіздік және мінсіздікке ұмтылу. Мұндай жағдайларда адам өзін-өзі сынау арқылы тежелімділікке ұшырайды; олар барлық нәрсені "дұрыс" жасағысы келеді. Екінші үлгі - бұл шынайы емес мақұлдау қажеттілігі; мұнда адамдар басқалардың мақұлдауын алуды қалайды және тым көп айтса, бас тартудан қорқады. Үшінші үлгіде агрессивті және белсенді мінез-құлықты бұрмалау, өзін-өзі тежелімділікке ұшыраған адамдар агрессиялық немесе белсенді мінез-құлықты жаман деп санайды. Олар осы мінез-құлықтарын білдірсе, жағымсыз белгі алады деп санайды. Соңғы үлгі басқаларды сынау туралы айтады, бұл үлгі бірінші үлгіден туындайды. Олар өздеріне тән сын көзбен қарағандай, басқаларды да сынап бағалайды. Ұялшақтық - бұл әлеуметтік тежелімділіктің тағы бір факторы. Ұялшақтық төмен эмоционалдық реттелумен және жоғары жағымсыз эмоциялармен байланысты. Көп жағдайда ұялшақ адамдарда әлеуметтік тежелімділікке ұшырау ықтималдығы жоғары. Әлеуметтік тежелімділік өмірдің жалпы бөлігі болса да, адамдарда тежелімділік деңгейі жоғары болуы мүмкін. Жоғары деңгейдегі әлеуметтік тежелімділік кейде әлеуметтік алаңдаушылық сияқты аурулардың алғы шарты болуы мүмкін. Эссекс және әріптестері кейбір ертедегі қауіп факторларының созылмалы түрде жоғары тежелімділікке әсер ететінін анықтады. Зерттеуде аналар, мұғалімдер және бала баланың мінез-құлықты тежелімділігі туралы баяндады. Әлеуметтік тежелімділікке ықпал ететін факторлар әйел жынысы, нәрестелік және мектепке дейінгі кезеңде аналық стресске ұшырау және мінез-құлықты тежелімділіктің ерте көрінісі болды. Ауыр жағдайларда әлеуметтік тежелімділікке немесе әлеуметтік ауруға көмектесу үшін терапия сияқты клиникалық емдеу қажет болуы мүмкін. Сонымен қатар, балалық шақтағы тежелімділік пен жасөспірімдер мен ересектердегі әлеуметтік аурулардың арасында байланыс бар. Алайда, кейбір ұстанымдары бар немесе ұстанымдары жоқ әрбір бала жасөспірім кезінде ұстанымдары жоқ немесе әлеуметтік ауруды білдірмейді. Алайда, Каган мысалға қарағанда, ата-ананың қатаң тәрбиелеу стилі әлеуметтік жағынан тежелімділікке ұшыраған балаларға жақсырақ сәйкес келеді. Ата-аналар балаларына сезімтал болу керектігін қолдайтын зерттеушілер, балаларды тым қатаң тәрбиелеудің нәтижесінде балалардың өзгеруі керек деген ой туады деп есептейді. Бұл аурудың әлеуметтік проблемалары көбінесе жасөспірімдерде байқалады. Көптеген мінез-құлық белгілері балалық шақтағыдай жасөспірімдерде де бірдей: бейтаныс адамдардан, жағдайлардан және заттардан қашықтану. Тежелімділік балалық және жасөспірім шақта қарастырылады, себебі мектептер басқалармен қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді. Ересек болғанда, осыған ұқсас жағдайлар тумайды, егер адам өзінен-өзі оларды тудырмаса. Гест ересектердің жақын достармен және қарым-қатынасты қолдайтын мүмкіндіктермен азаятынын айтады, егер олар оларды өзі тудырмаса. Жасөспірімдерге қатысты зерттеулер әлеуметтік тежелімділіктің жас жігіттерде әйелдерге қарағанда көбірек жағымсыз эмоционалдық жағдаймен байланысты екенін көрсетті.

Ересектілік

Ересектерде әлеуметтік тежелу жағдайларын табу қиын, себебі көптеген адамдар оны даму барысында пайда болатын нәрсе деп санайды. Дегенмен, басқа зерттеуші осыған қатысты пікір білдірді, мысалы, жас ересектердің үйден шығуға және тәуелсіздікке қол жеткізуге дейін білім мен қаржы ресурстарын жинақтауына, ұзақ уақыт үйінде қалу мүмкіндік береді. Әлеуметтік тежелу жасқа байланысты төмендеуі мүмкін, себебі қарт жаста танымдық жетіспеушіліктер пайда болуы мүмкін. Жасқа байланысты жетіспеушіліктер қарт адамдардың қоғамдық және жеке жағдайларды талқылау кезіндегі айырмашылықты ажырата білу қабілетіне әсер етеді, осылайша олар ұятты мәселелерді тиіссіз ортада талқылауы мүмкін. Бұл, адамның қалауынша болмайтын тежелу қабілетінің жетіспеушілігін көрсетеді. Копланның айтуынша, Батыс елдерінде тежелу мәселелері бар балалар мектепте даму проблемаларына бейім болуы мүмкін. Әлеуметтік тежелу балалардың әлеуметтік және мектепке бейімделу проблемаларының көрсеткіші болуы мүмкін, бірақ Чен әлеуметтік тежелудің мектепке бейімделуге әсері Батыс және Қытай мәдениеттерінде әртүрлі екенін айтады. Чен Қытай балаларында мінез-құлықтың тежелуі, құрбылардың көбірек ұнауымен, әлеуметтік өзара әрекеттесумен, мектепке оң көзқараспен және мектептегі жетістікпен, сондай-ақ кейінгі оқу проблемаларының азаюымен байланысты екенін анықтады, бұл Батыс мәдениеттерінен өзгеше. Басқа мәдениеттерде балалардың тежелулі болуы күтіледі. Бұл басқа мәдениеттердегі балалардың өзін-өзі көрсетуімен және әлеуметтенуімен қарама-қайшы емес. Осы айырмашылықтарға қарамастан, гендерлік ерекшеліктер де бар. Ұлдар құрбыларымен қарым-қатынаста агрессивтірек болып көрінеді және мектепте оқуда көбірек қиындықтарға тап болады. Қыздар құрбыларымен қарым-қатынаста ынтымақтасып, мектепке оң көзқараспен қарады, құрбыларымен жақын қарым-қатынас орнатып, мектепте жақсы нәтижелер көрсетеді. Көптеген зерттеулерде әлеуметтік тежелудің басқа да дауылды күйзеліс синдромдарымен байланысы бар екені белгілі. Дегенмен, Дегнан және әріптестері өздігінен бақылауды реттеу қабілеті тежелуден туындайтын дауылды күйзелісті азайтуға көмектеседі деп санайды. Несдейл мен Дальтон жеті және тоғыз жас аралығындағы мектеп оқушыларында әлеуметтік топ нормаларының тежелуін зерттеді. Мектептерде балалардың жасы ұлғайған сайын әлеуметтік топтар мен топтан тыс топтардың саны артады. Бұл зерттеуде жақын топтар немесе эксклюзивті топтар және жақын емес топтар немесе инклюзивті топтар құрылды. Нәтижелер инклюзивті топтағы оқушылардың барлық оқушыларды көбірек ұнататынын, ал эксклюзивті топтағы оқушылардың өз топтарын басқа топтардан жоғары бағалайтынын көрсетті. Бұл зерттеу болашақта мектептегі құрбылар тобын тиімдірек құруға көмектеседі.

Жұмыс орнында

Әлеуметтік тежелу барлық әлеуметтік жағдайларда және қарым-қатынастарда көрініс беруі мүмкін. Оның әсерін жұмыс ортасында байқауға болады. Зерттеулер көрсеткендей, әлеуметтік тежелу белгілі бір көлемдегі жұмысты аяқтау жолына тікелей әсер етеді. Бір тәжірибеде қатысушылар зертханалық жағдайда міндетті орындады, олар тапсырманы орындауға тырысқанда бөлмеде басқа адамның болуы немесе болмауы ескерілді. Нәтижелер көрсетті, бөлмеде басқа адам болғанда, тәжірибелік міндетті орындауға бағытталған адам дене қозғалыстарын, қол қозғалыстарын және дауыстық белсенділігін азайтқан, тіпті екінші адам оған сөйлемеген немесе қарамаған жағдайда да. Зерттеушілер өз зерттеулерін әдебиеттен алынған бұрынғы мәліметтерге негіздеді, олардың пікірінше, тежелудің әлеуметтік және әлеуметтік емес түрлері бар және әлеуметтік тежелу ерте жастағы әлеуметтік қорқынышпен тығыз байланысты. Зерттеушілер балалық шақтағы әлеуметтік тежелудің кейінгі жылдары депрессияның жоғары деңгейімен байланысты болуы мүмкін деген гипотезаны қойды. Тағы бір зерттеу әлеуметтік тежелу мен депрессия арасындағы байланысты зерттеуге бағытталды, оның негізінде әлеуметтік тежелу (олар оны D типіндегі немесе қиын жағдайға түсетін тұлға ретінде түсіндіреді) эмоционалдық стреске байланысты. Зерттеушілердің пікірінше, әлеуметтік тежелудің маңызды факторы – бұл өз эмоцияларын және сезімдерін жасыратын адам. 2011 жылы Элизабет Киль және Кристин А. Басс зерттеушілері "24 айлық шалақтарда ашулы горилла маскасына назар аудару, ойнауға басқа мүмкіндіктер бар бөлмеде, балалар кіндік сыныбына келген кезде әлеуметтік тежелуді қалай болжайды" деген мәселені қарастырды. Сондай-ақ, Басс және оның әріптестері жүргізген бұрынғы зерттеулерде балалық шақтағы жаңалықтарға жеке реакциялардың айырмашылықтарына қарамастан, олар кейінгі әлеуметтік тежелумен байланысты болуы мүмкін екені анықталды. Бұл нәтижелер қорқыныш реакцияларын, әсіресе балаларда, әлеуметтік тежелумен байланыстырады, әсіресе адамның өмірінде кейінірек көрінетін тежелумен. Жалпы, зерттеушілер өз тәжірибесін осы тұжырымға негіздеді: шалақ қаншалықты көп уақыт жаңа қауіпке назар аударса, оның стресті басқаруда қиындықтарға тап болуы және әлеуметтік тежелу сияқты алаңдаушылық мінез-құлықты болжауы ықтимал. Зерттеушілер Majdandzic және Van den Boom жүргізген тәжірибені келтіреді, онда олар балаларда қорқыныш туғызу үшін зертханалық жағдайды пайдаланды. Олар бұл үшін әлеуметтік және әлеуметтік емес стимулдарды қолданды. Majdandzic және Van der Boom әлеуметтік немесе әлеуметтік емес стимулдарды қолданған кезде балаларда қорқыныш туғызудың әртүрлі жолдарын анықтады. Анығында, бұл зерттеуде әлеуметтік стимулдар балаларда қорқыныш білдіруге себеп болатыны, ал әлеуметтік емес стимулдар қорқынышпен байланысты емес екені анықталды. Әлеуметтік фобия мен әлеуметтік тежелу бірнеше байланысқа ие, оның бірі – физиологиялық. Адам тежелудің жоғары деңгейін бастан өткергенде, жүрек соғысының жеделдеуі, таңғы сілекей кортизолының деңгейінің жоғарылауы және дауыс байланысындағы бұлшық еттердің кернелуі сияқты симптомдардан зардап шегуі мүмкін. Бұдан басқа, зерттеулер көрсеткендей, тежелудің тұрақтылығы әлеуметтік фобияның кейінгі дамуында маңызды рөл атқарады. Зерттеуде балалық шақтағы әлеуметтік тежелудің ауырлығы мен кейінгі жылдары пайда болатын әлеуметтік фобия факторлары арасындағы маңызды байланыс анықталды. Көптеген жағдайларда зерттеушілер әлеуметтік тежелудің әлеуметтік алаңдаушылық сияқты басқа да бұзылулардың дамуына ықпал етуі мүмкін екенін анықтады. Сондықтан мінез-құлықтық тежелу үлкен тәуекел факторы ретінде қарастырылады. Осыған байланысты Лим және оның әріптестері әлеуметтік алаңдаушылықтың ерте және кеш басталуы мен оның әлеуметтік тежелумен байланысы арасындағы айырмашылықтарды зерттеді. Зерттеу барысында олар ерте диагноз қойылғандардың әлеуметтік алаңдаушылықтан басқа да шағымдары бар екенін анықтады. Ерте басталған адамдардың көбінесе ауыр симптомдары және жоғары деңгейдегі мінез-құлықтық тежелуі болды. Қосымша мінез-құлықтық тежелу, әсіресе әлеуметтік және мектеп жағдайларында, ерте басталған жағдайларда одан да ауыр болды. Лориан мен Гришам мінез-құлықтық тежелу, қауіптен аулақ болу және әлеуметтік алаңдаушылық белгілері арасындағы байланысты зерттеді. Олар үш фактордың да өзара байланыста екенін және қауіптен аулақ болудың алаңдаушылық патологиясына байланысты механизм болуы мүмкін екенін анықтады.

Алкогольді ішімдіктер

Әлеуметтік тежеуді бірнеше факторлар төмендетуі мүмкін, соның бірі – алкоголь. Алкогольді ішу ерлер мен әйелдер арасында тежеуді төмендетуге әкелуі мүмкін. Әлеуметтік тежеулер, әдетте, адамның әлеуметтік ортада қалай өзін ұстауын бақылауға немесе әсер етуге бағытталған. Алкоголь тежеуді төмендету арқылы әлеуметтік мінез-құлықты жағымсыз немесе жағымды бағытта күшейтуі мүмкін. Маңыздысы, алкогольдің дозасы неғұрлым жоғары болса, тежеуді бақылауға тигізетін зиян да соғұрлым көп болады. Тежеуді төмендету арқылы алкоголь агрессия, жеке өзіндік ашу және зорлық-зомбылық сияқты әлеуметтік мінез-құлықтарға себеп болуы мүмкін. Мысалы, бойжеткендер кештеріне қатысатын әйелдер көбінесе осы шара үшін көп мөлшерде алкоголь ішеді. Бұл жағдайда билік – әлеуметтік қарым-қатынастардағы маңызды фактор, ол өзара әрекеттесуге, мінез-құлық пен эмоциялық білімдерге әсер етеді. Сонымен қатар, билік әлеуметтік қатынастардағы өте маңызды фактор болып табылады, себебі ол сыйлықтар мен ресурстар алмасуда кімнің беруші, кімнің алушы екенін анықтайды. Бұл факторлар сол адамдарда әлеуметтік тежеуді күшейтуге ықпал етеді. Сол сияқты, зерттеулер көрсеткендей, биліктің болмауы әлеуметтік тежеумен байланысты процестерді күшейтуі мүмкін. Осы зерттеуде ғалымдар әлеуметтік тұрғыдан тежелген адамдар мен мидың әлеуметтік желісінің жоғары белсенділігі арасындағы байланысты табуға тырысты. Бұл адамның өз бетінше басқа адамның сезімдерін сезіну қабілетімен байланысты. Осы ми құрылымдарының жоғары белсенділігі мен функциясының төмендеуі әлеуметтік тежеуді және оған байланысты мінез-құлықтарды арттыру арқылы адамдарға әсер етуі мүмкін.

Тұлғалық қасиеттері

Сонымен қатар, әлеуметтік ұяттылықтың жеке тұлғаның типі мен оның ішкі мінез-құлқы арқылы да күшеюі мүмкін деген пікір бар. Атап айтқанда, тәуелділікке бейім және мақұлдау іздейтін адамдарда әлеуметтік ұяттылық көбірек байқалады.

Клиникалық деңгейлері

Әлеуметтік тежелу қалыпты әлеуметтік жағдайлардың бөлігі ретінде кездесуі мүмкін, бірақ әлеуметтік тежелудің созылмалы жоғары деңгейі кейбір адамдарда басқа әлеуметтік немесе дауылды бұзылыстардың дамуына әкелуі мүмкін, оларды клиникалық жағынан емдеу қажет. Әлеуметтік тежелудің клиникалық деңгейін балалық шақ, жасөспірімдік және ересек жаста өлшеуге болады. Әлеуметтік тежелу жасөспірімдік немесе ересек жаста дамитын басқа әлеуметтік бұзылыстардың алғы құралы болуы мүмкін. Мінез-құлық парадигмасы жүйесі – жүйелі табиғи ортада мінез-құлық тежелуін өлшеуге мүмкіндік беретін бақылау жүйесі. Осы жүйемен зерттеушілер ойын мен дауыс берудің тоқтауын, бейтаныс адамға жақындаудың ұзақ уақытын, қорқу мен жағымсыз әсер белгілерін және сыныптарда, ойын алаңдарында және үй жағдайында қауіпсіздік іздеуді бақылайды. Баллеспи және әріптестері Мінез-құлықты тежеуді бақылау жүйесіндегі ең соңғы өлшеу жүйелерінің бірін талқылады. Бұл жаңа жүйе клиникалық мамандарға мінез-құлық тежелуін жылдам өлшеуге мүмкіндік береді. Бұл жүйе баламен алғашқы кездесу кезінде қолданылады. Осы кездесуде бала жаңа, бейтаныс жағдайға тап болады. Шкала терапевт баламен сұхбаттасқан кезде бақылау жасағаннан кейін толтырылады. Зерттеушілер тежелудің нақты өлшемін табудың жолын іздейді, бірақ бұл қиын. Байқауларда айырмашылық бар: ата-ана немесе мұғалім балаға бірнеше табиғи жағдайларда ұзақ уақыт бойы бақылайды. Ата-аналар балаға тікелей бақылау жасамайды, керісінше, баланың мінез-құлқы туралы өздері қалыптастырған ойларға сүйене отырып, бағалайды. Клиникалық маманда мұндай толыққанды ақпарат болмайды және оның алғашқы өлшемі тек бақылауға негізделеді; олар жағдайды өлшейді, ал ата-аналар мен мұғалімдер қасиеттерді өлшейді. Осылай өлшемдердегі айырмашылықтар туындайды, бірақ бірнеше рет келгеннен кейін клиникалық мамандардың, мұғалімдердің және ата-аналардың өлшемдері ұқсас бола бастайды. Асертивтілікті дамыту мінез-құлық терапевті үшін маңызды амал, өйткені ол мінез-құлық мәселелеріне, сондай-ақ қарым-қатынастағы жетіспеушіліктерге және ересектердегі дауылға көмектеседі. Кейбір жағдайларда бұл жаттығу басқаша аталуы мүмкін, өйткені асертивтілік кейде агрессиямен шатастырылады, сондықтан оны тиісті өрнек беру жаттығуы деп те атауға болады. Бір зерттеуде Людвиг пен Лазарус асертивті жаттығуды талқылауда, тежелген адамдардың қиындықтарын тудыратын және оларды қалай жеңуге болатындығы туралы иррационалды танымдық үлгілерді анықтады. Төрт үлгі: өзін-өзі сынау/кемелдікке ұмтылу, шынайы емес мақұлдау қажеттілігі, агрессия/асертивті мінез-құлықты шынайы емес бағалау және басқаларды сынау. Әлеуметтік жағдайларда иррационалды танымдық үлгілермен және тежеу әрекеттерімен күресу үшін үш түрлі кезең жұмыс істейді. Бұл кезеңдерді белсенді түрде орындау қажет. Адамға үй тапсырмасы беріледі және олардың тежелуін жеңу үшін роликтерді ойнау жаттығуларын жасау керек. Бірінші кезең көбірек сөйлесу туралы болды. Людвигтің айтуынша, тек сөйлеу мөлшерін арттыру ғана емес, сонымен қатар өз сезімдерін білдіру және олар туралы айту қажет. Бұл кезеңнің мақсаты – адамды қаншалықты күлкілі немесе маңызсыз болса да, сөйлеуге итермелеу. Екінші кезең – көбірек сөйлеуден туындайтын жауаптармен айналысу. Егер тежелген адам көбірек сөйлесе бастаса, ол ұялуы мүмкін. Алайда, басқалардың оң пікірлерімен олар айтылған кейбір пікірлерге ұялудың қасірет емес екенін түсінеді және адам еркін сөйлеуі және әрекет етуі мүмкін. Жағымды пікірден басқа, адам ұялтқан сәттерді қайта қарастырып, неліктен ұялғанын бағалайды. Егер тежелген адам иррационалды ойларды түсінсе, ол ақырында ұялуын тоқтатады және еркін әрекет етеді. Рольдік ойын да адамға әр түрлі әлеуметтік мінез-құлықты түсінуге көмектеседі. Көшіру – психотерапевттің клиентке өзінің мінез-құлқын көрсету тәсілі. Соңғы кезең әлеуметтік жағдайларда көмектесетін қосымша стратегияларды қарастырады, мысалы келіспеушіліктерді білдіру, үзілістермен күресу, көбірек әңгіме тақырыптарын бастау және өзі туралы ақпарат беру. Людвиг пен әріптестері бұл мінез-құлық әдістерін кез келген жағдайда қолдануға болмайды деп ескертеді. Адам оларды пайдалану арқылы шамадан тыс кетпеуі керек; сонымен қатар, кейбір әңгіме тақырыптарын бастау және көбірек сөйлеу орынсыз болатын жағдайлар бар. Топтық терапия да асертивтілікті дамыту үшін қолданылады. Хедквист пен Вайнхольд әлеуметтік алаңдаушылық...